Елемес Таласбайұлының орындауындағы күйлер Кітап
Елемес Таласбайұлының орындауындағы күйлер

Елемес Таласбайұлының орындауындағы күйлер

Елемес Таласбайұлының орындауындағы күйлер

КҮЙ ҚАНАТЫНДАҒЫ ТАҒДЫР Күйші Елемес Таласбайұлы жайлы мөлтек сыр Күй – халқымыздың қатпары мол қазынасы, тағылымды тарихы, шертіп тарқатар шері, шежіресі. Өнер тарихымыздан сөз қозғар болсақ, күйдің алар орны ерекше, тым биікте. Сондықтан күйдің анасы – күйші. Олай дейтініміз батыстың күйлерін Құрманғазы, Динасыз, Арқаның күйшілік дәстүрін Тәттімбетсіз, Қаратау өңірін Сүгірсіз көзге елестету қиын. Бұдан барып күйден күйшіні бөліп тастауға болмайды деген қортынды туады. Міне, осы тұрғыдан қарағанда Жетісу өңірінің күйлерін, күйшілік дәстүрін Назарұлы Қожекесіз айту асылық болмақ. Өйткені, Қожеке өз өмірінде 300-ге тарта күй шығарған, аса көрнекті де дәулескер күйші. Жетісу өңірінде көп таралып, шертіліп жүрген күйлердің дені Қожекенікі екені де дау тудырмайды. Қожеке күйші болумен бірге елдің сөзін сөйлеген, жоғын жоқтаған, бақастықты басынан асырмаған батыр да. Ол «батыр болайын» деп болмаған. Қазақ жеріне қанды-шелек заман орнатқан ақ патшаның зұлымдығынан болған. «Қайтеміз?» деп қамыққан жұртқа «Шалқайма» күйімен жауап берген. Оның күйлері өмірдің өзінен туғандықтан да жүректерге жетті. Құнды да мәнді. Ақ патша үкіметінің қудалауынан Қытай асып кеткен батыр күйші, онда барып та береке тапқан жоқ. Қытай түрмесінде ит қинаумен өлді. «Түрмедегі қинау», «Таскөмірдің шоғына қару» күйлері сондай кектен туса, «Сайрам», «Сағыныш» күйлері еркіндік пен елді аңсаудың жемісі. Қожекедей аңғарлы, тау тұлғалы ұл туған Жетісу елі қашан да талантқа кенде емес. Өкініштісі, 1885 жылғы Ресей мен Қытай арасындағы «Іле шартты келісімінің» кесірінен қақ жарылған Жетісу елі мен жері қос империяның сенімсіздігіне ұшырап-ақ бақты. Ол бүгінгі біздер үшін жасырын жай емес. Анығырақ айтқанда, кезінде бұл өңірдің күй өнерін жинауға, дарындыларын тануға (әсіресе шегара аймақтарында) мүмкіндік тым аз берілді. Тіпті берілмеді десе де болады. Сонда да «өнер өлмейді» деген аталы сөзге сенуге болады екен. Өнердің өлмейтіні оны өлтірмейтін халықтың барында деп білу керек. Халық аман болса, оның қасиетін жоғалтпайтын, әліптің артын бағатын көкірегі ояу ұлдары да болады. Әне, солай Қожекенің ізін басып, ісін жалғастыратын, бұрын аттары белгісіз Сыбанқұл, Кәтіп сынды күйшілердің де күйлерін бізге жеткізуші көнекөз күйшілердің бірі – Керімқұлұлы Омархан ақсақал болса, енді бірі әрі аса көрнектісі – Таласбайұлы Елемес еді. Елемес Таласбайұлы – 1926 жылы қыркүйекте ғұлама жазушы М. Әуезовтің «Қилы заман» романына арқау болған Кеген өңіріндегі атақты Қарқара жайлауында өмірге келген. Күйші шертетін күйлер туған табиғатындай әсем, қоңыр да назды, жүрекке жылы жетеді. Күйлерінің басты ерекшелігі – шертпе күйлерге тән толқынды, мұңлы, шер қозғағыш шүңеттілік пен төкпе күйлерге тән рухты, жігерлі, қиялды қанаттандырғыш лекітпеліктің қатар өрілуінде. Түйіп айтқанда, шертпе күйлер мен төкпе күйлерді бір-біріне жалғайтын көпір. Бұны «Жетісу күйлеріне тән ерекшелік» десе де болады. Бұл ерекшелікті не «қағытпа», не «термелеу», не басқалай бір нәрсе деп атау керек пе, жоқ па дегенді болашаққа қалдырып, мақаламыздағы мақсатымызға оралар болсақ, күйшінің әкесі Таласбай («Қайран шешем»), Әпірейім-молла («Жорық»), Мүйізбай («Кеңес»), Асанәлі («Кертолғау»), Бөлтірік («Күй ұраны») сынды бұрын аттары белгісіз Жетісу күйшілері міне осы Елемес күйші арқылы бізбен қайта қауышты. «Қарайттың кеңесі», «Сарайттың кеңесі» деп аталатын, бір аңызға құрылған, егіз өріле шертілетін екі күй аңызымен астаса келіп, «Қозы көрпеш – Баян сұлу» эпосындағы Қарабай мен Сарыбайдың өмірін еске түсіреді. Аңыз бойынша екі бай төс соғыстырып дос болады. Күндердің күнінде елдеріне жау шауып, іргелері бөлінеді. Бұл екі күй сондағы екі достың бірін-бірі сағынып, арман ғып шерткен күйлері екен. Қос күйде де қос ішекті қатар басып, бастан-аяқ қос дауыспен (қобыз үндес) шертілген күй аңыраған елдің зарын, боталы іңгеннің боздағын, жылқының шұрқырын, қоңыраулы көштің керуенін елестетеді көзге. Сәл ғана ұқсамайтын жері эпостағы Қарабайдың күйде Қарайт, Сарыбайдың Сарайт болып аталуы (дұрысы Қарайт пен Сарайт шығар деп ойлаймын). Неде болса бұл екі есім, егіз тартылған екі күй тегін дүние емес. Егер біз ойлағандай болып, оны «Қозы көрпеш – Баян сұлу» эпосымен шендестірер болсақ, бұл екі күйдің де тарихы Әлкей Марғұлан ағамыз айтқандай үш мың жылдың алдынан сыр шертіп тұр деуімізге әбден болады және бір шындық, таяу заман қазақтары Қарайт, Сарайт деп ат қоймағаны тарихтан белгілі. Оның үстіне қос күйдің де бояуы, ырғағы, тартылу ерекшелігі өте көне дәуірді меңзейді. Жалпы бұл жұмбағымыздың да шешімін болашақ күй зерттермендерінің құзырына қалдырайық. Күйші Елемес жаны сүйген домбыраны 7 жасында әкесі Таласбайдан үйренген. Ол өмірге келіп, ес біле бастаған күннен тартып, құлағының түбінен қаншалаған күй мен сарын бір сәт те толастамапты. Қайта шындық өмірден тыс, еш адам жазып та, айтып та бере алмайтын, сұлулығы сондай ғажап, күй құдіретінің құпия ырғақтарымен бірге ырғатылады. Сол сан мың толқынды, жарқылы мол ғажап әлемнен жасын атқан тағы бір рухани өмір Хақ берген құдіретті қиял күші арқылы оның жүрегіне жол тауып жатады. Арманшыл бала әкесінің айтқан әрбір астарлы да қатпарлы сөздері мен қасиетті қара домбырасын ойнаған ойлы саусақтарынан төгілген сұлу сазды қағыс қалдырмай көкірегіне жазып алуға ұмтылып өседі. Келе-келе киелі домбыраның құпия сырын жетік игереді. Бірақ, әкесі оның топтық орындарда домбыра тартуына тиым салады. Себебі, балалары тоқтамай өле берген соң, ол туғанда «ешкім елемей жүрсін» деп, атын әдейі Елемес қойып, оң жақ құлағын тесіп, жалқы қара көзді сырға тағады. Ондағысы «тіл-көзден сақ болсын» дегені. Сонда да өнер мен жастық желік қос бүйірден қысқан ол түн жастанып, күншілік жердегі өлең-тойларға барып, ондағы өнер сайыстарына қатынасып жүреді. Ол осындай жігіттіктің буымен тасып-төгіліп жүрген шағында, асқар тауы әкесі Таласбай дүние салады. Бұл қаза оның көз алдына әкесі жыр қылып айтып отыратын, ел шығысқа ауғандағы әкесінің тағдырын, көз көрім жерде тұрса да, шегараның кесірінен армандай болып бұлдырап артта қалған атамекен – Хантәңірін елестетеді. Енді бір сәт, манағы көңіл күй бір ғажап мұңлы сарынға айналып, домбыра шанағынан құйқылжыған күй болып төгіледі. Міне, осы күннен бастап ол ел ішінде, ұлы жиын тойларда әлгі күйді бебеулете, ұзақ сарыла тартатын болады. Ол күй күйшінің әкесіне арнап шығарған тұңғыш күйі «Арман-ай» еді. Бұл кез оның, Іледегі Нылқыдан ағайынды қос батыр – Әкбар мен Сейт бастаған, «Шынжаңды гоминдаң әскерінен азат ету» төңкерісіне 4 жыл қатынасып, аман-есен қайтып келіп, Құлжа қаласында «Іле ойын-сауық үйірмесінде» («Іле ұйшымасы») домбырашы болып істеп жүрген кезі еді. Үйірме оның талантын жан-жақты ашуына көмектеседі. Онда Дәнеш Рақыш, Зекен Мейірман, Абылай Түгелбай, Әділжан Құрманғали, Әбдіқайым Артықбек, Әліпбек Мәлік, Мәлік Шипан, Иген Күрішбай сынды сол кездің өнер қайраткерлерімен бірге қызмет істеп, ақыл ауыстырады, ырыс жұғыстырады. Жеке домбырада және шағын оркестрмен Тәттімбеттің «Саржайлауын», «Аққудың зары», «Қос келіншек» қатарлы көптеген халық күйлерін орындауға қатынасып, талай рет жүлде алады. «Жігітке жеті өнер де аз» дегендей, драма жанрын да айналып өтпеген Елемес «Жайлайбай – Жақай» пьесасының бас кейіпкері Нұрша қыздың рөлін сәтті ойнайды. 1952 жылы әлпештеп баққан анасы Бәтима, іле-шала жалғыз жеңгесі Мәсімхан дүние салып, отау көтергеніне енді ғана жылдан асқан күйшінің отбасына үлкен қиыншылық, жүрегіне ауыр мұң артады. Ол сөйтіп, жаны сүйер киелі өнер ордасынан амалсыз қол үзеді. Сол кеткеннен мол кетіп, әйгілі Жұңғар ойпатының қалың қопа-қамысынан бірақ шыққан ол, 1966 жылы басталып, 1976 жылы аяқталған Қытай «Мәдениет төңкерісінің» кері дауылына ұшырамай қалмайды. «Шер тарқатар» атты күйі оның сол азапты он жылда көрген жапасының айғағы. Өмір деген қызық қой, ол тағы бес жасында осы Қазақстаннан әкесімен бірге Қытайға барғандығы үшін «екі жүрек» атанған. 1991 жылы ғасырлар бойы армандап жүріп жеткен тәуелсіздігіміз, әлемнің түкпір-түкпірінде тағдыр ісімен тарыдай шашылып жүрген күллі қандастарымызды, соның ішінде Елемес күйшіні де ерекше толғандырады. Жүрегі жарыла қуанған қарт күйші көкірек жарды көңіл күйін, сағынышын «Атамекен» деген күй шығарып, соған сіңіріп-ақ баққан-ды. Күй аса ауыр салмақпен толқып басталып, сол толқынысын үзбеген күйі аяқталады. Бұл күйден сағынышын сары алтынға айналдырған сабаз қарттың сабырлы мінезі менмұндалайды. Біз үнемі айта беретін «өнердегі мінез» дегеніміз сол болса керек! Ол қай күйін тартса да өзінше мәнермен, бабына келтіре, сабырмен, салмақтай тартады. Алыпқашты жұлқыныс, қақпақы халі жеткенше сабалау онда жоқ. Шерткендері қоңыр да қонымды. Әр пернені баппен басуы мен ішектерді термелеуі өзгеше. Қазақ күйлерін түпнұсқасында шертудің үлгісі қазіргідей бәрі де тахникаласқан заманымызда дәл осы болар, тәйірі?! Себебі, күйші оқыған мектеп – дала мектебі. Оған айғақ қарт күйшінің өз атын араб хәрпінде әрең жаза алатыны. «Ол қалай?» деп таңданбай-ақ қойыңыз. Жанының жасыны бар күйші оқымаған, бірақ тоқыған. Кеше бәрі де солай болатын ғой... Ол сол кешегі көнекөздердің жалғасы еді. Күйшінің айтуынша, өз кіндігінен тараған алты ұл, үш қыздың көбі дерлік домбыра шертіп, ән салады. Немерелері де солай... 1996 жылы соңғы арманы орындалып, туған Отанына ат басын тіреген күйші, қартайып қалғанын ескеріп, өз күйлерін, әкесінен және бала кезінде ауыл абыздарынан үйренген халық күйлерін, жоғарыда аттары аталған халық күйшілерінің күйлерін Қазақ радиосына жазып қалдыруды басты «мақсатым» деп біледі. Оның орынды ұсынысын қабыл алған Қазақ радиосы 1998 жылы күйшінің өзіне 25 күйін орындатып, «Алтын қорға» жазып қалдырады. Әрі сол күйлерге негізделіп, «Күй және күйші», «Шанақ шерткен шежіре», «Күйші Елемес Таласбай» атты үш музыкалы хабар жазады және кезіндегі қазақ мемлекеттік «Алатау» бағдарламасы «Күйші Елемес Таласбайұлы» атты музыкалы бейне көріністі (1997) жазып қалдырған. Мұнан тыс, 1998 жылы «Өнер» баспасынан жарық көрген «Жетісу күйлері» атты жинақта күйшінің он күйі жазылған. 1982 жылы Қытайдың Шынжаң өлкелік «Шынжаң халық радио станциясына» 17 күйі жазылып алынған. Ол сонда сақтаулы. Күйші 2000 жылы атамекенінде – Алматыда, 74 жасында көз жұмды. Ол халқына берген осындай еңбектерінің нәтижесінде Қазақ ғылымнамасының (энциклопедия) 3-томына, Жетісу ғылымнамасына енді. Қазақ өнертанушларының аузынан Жетісу күйшілік дәстүріндегі «Елемес мектебі» деп атала бастаған күйшінің 2005 жылы «Мәңгілік сарын» атты қазақ күй антологиясына үш күйі енсе, мемлекеттік «Қазақстан каналы» тарабынан, сол кезде ол арнаны басқарып тұрған, Аллаһ риза болғыр, Марат Тоқашбаев сынды елжанды азаматтың жанашырлық танытуымен, өзі қайтыс болардан үш ай ғана бұрын «Жетісу күйлері – күйші Елемес Таластай» атты үш музыкалы сыр-сұхбаты аталмыш арнаның «Бейнеқорына» алынған. (Сұхбатты жүргізген өнертанушы Жарқын Шәкәрім). Аллаһ тағаланың нәсіп етуімен 2010 жылы күйшінің 23 күйі мемлекеттік жобадағы «Қазақтың мың күйі» атты көлемді күй антологиясына толығымен енді. Аллаһқа сансыз алғыс, сансыз мадақтар болсын! Шүкір, шүкір! Енді о дүниедегі рухы мәңгілік Жәннатқа еніп, бұ дүниедегі екінші өнер – ғұмыры қияметтік ұзақ болса екен?! Өйткені, марқұм күйші Елемес, менің ныспымдағы Елемес еді. Әкем еді. Құл-Керім ЕЛЕМЕС