Бейбіт Сарыбай

Бейбіт Сарыбай

Жазушы

Кейіпкержандылық

    Әр жазушының тақырыбы, стихиясы болады ғой. Бейбіт Сарыбайды оқығанда көптен көз жазып қалған жақыныңды қайта тапқандай қуанасың. Оралхан, Тынымбай, Сайындардан кейін жоғалып кеткен, ауылдың аңғал да адал адамдарымен Бейбіт бізді қайта табыстырады.

     Бейбіт Сарыбайды «бүгінгінің Бердібегі» дейді, расында ол өз арнасын адаспай тапқан қаламгер. Аса бір асқақтаған тақырыптарға бармайды, жекелеген адамдардың қарым-­қатынасын баяндап отырып-­ақ, тіршіліктің түпкі мағынасын іздейді. Оның прозасының алтын діңгегі – қарапайым адам, оның мінезі мен болмысы. Оның прозасы сол адамдарға деген шексіз махаббаттан, мейірімнен тарайды. 90 жылдары ауыл мектебінде оқыған, 2000 жылдары қалаға бейімделген буын бар десек, әлемге сол буынның ең бір бұзылмаған, жасандылықсыз өкілінің көзімен қарағыңыз келсе, Бейбітті оқыңыз. Бірден айтайық, ұсынылған әңгімелерде шебер қиысқан оқиға, шиыршық атқан сюжет жетіспей тұрғандай болуы мүмкін, идея жұтаң дейтіндер де табылады. Есесіне ондағы боямасыз шындықтар мен сүйкімді кейіпкерлер сізге етене таныс болып шығады. Және бірден баурап алады.

«Бейкүнә күнәһарлар»

       Бейбіттің көп жазғандарында біздің балалық шағымыздың аяулы суреттері бар. «Бейкүнә күнәһарлар» дәл сондай шығарма. Самолеттің артынан жүгіру, балалардың бір­-бірін есек қып мінуі, өрікті көктей жеп тауысу... Бәрімізге ортақ естеліктер. Бұл әңгіме балалықтың алғашқы күмәні, алғашқы сезімі, алғашқы түйсіктері, күрделі сұрақтары төңірегінде алғашқы рет ойлануы туралы. Сондықтан да ыстық.

       Оқиғаға келейік. Ойнап жүрген балалар «адам маймылдан жаралды ма?» деген дауды шешу үшін қарияға жүгінеді. Осы тұсқа назар аударыңыз. Ашуланып кеткен Тойболды: «Маймылдан бiр жаратылса, ақылы соған жеткен Қарлығаш апайың мен... соның коммунист қайын атасы жаратылған шығар», - дейді. Байқап қарасаңыз, бір ауыз сөйлемге қазақтың әдебі сыйып тұр. Ақсақал мұғалімді тікелей айыптамайды. «Сондай адамды келін қып отырған коммунист қайынатасы» деп, қайын атасына соқтыға кетіп тиіседі. Өйткені қазақ түсінігінде ер мен әйел, қария мен келіншек теңдей айтысушы емес. Мұныңыз - ұлттық танымның біз мән бере бермейтін нәзік иірімдері, әсіресе, қазір азаматтар әйел деңгейіне түсіп шапылдасып, қыз-қырқын ер-азаматтың бетінен алып жатқан заманда, біздің қандай екенімізді еске түсіріп тұру керек.

       Не керек, әңгімедегі сотқар Дарын балшықтан бала жасап, «біз балшықтан жаралсақ, мына бала да ертең тірілетін болсын» дейді. Мұны естіген Тойболды бәрін қамшының астына алады. Әңгіменің «Бейкүнә күнәһарлар» аталуы осы оқиғаға байланысты екені анық. Дарынның істегені күнә, бірақ балалық шақтың ғажаптығы сонда, оған қандай сотқарлық та жарасады. Бір қарағанда қауырсын естелік сияқты көрінгенімен, әңгімеден кеңестік тәрбие мен дәстүрлі танымның қақтығысын көресіз. Оқиғаны дамыта түссе, басқа бір тереңдіктегі шығармаға сұранып тұр. Бірақ Бейбіт бір ситуация төңірегінде өрбіген сюжеттік әңгіме емес, балалық шақтың әдемі әсерлерінен өрілген калейдоскоп түзуге бекінген сияқты.

      Әйтеуір әңгімеде бөлек-­салақ тұрған екі бірдей мағыналық бөлік бар секілді көрінді. Басқа әңгімеге сұранып тұрған екінші оқиға ­ алғашқы махаббат туралы. Сүйрік есімді қыз кейіпкерге «колготки сығысып жіберші» деп өтініш айтады. Колготкі сығудың қаншалықты күнә екенін қайдам, алайда бала соның өзінен қарадай қысылады. Деталь қызық, бірақ жоғарыда айтылғандай, бұл оқиға «Бейкүнә күнәһар» деген тақырыпты ақтайды екен деп, жол­-жөнекей қосыла салғандай әсер етеді. Айтпақшы, осы бір тұста «сығу» етістігінің он төрт сөйлемнің тоғызында қатар келгенін құптай алмадық. Бұл жерде  жазушының саналы түрде сөз қайталап отырғаны анық, бірақ онысы сәтті ме, сәтсіз бе – басқа мәселе. Бейбіттің кейбір шығармаларына авторлық мораль, түйіндеу, қорытындылау тән екенін байқаймыз. «Жастардың әңгімелері мақалаға ұқсап кетеді» деген сынның бір ұшы сонда жатыр. Десе де дәл осы шығармаға ондай айып таға алмайсыз. Өйткені қараңыз. «Мен Дарынның келекесiне қалғым келмей, кетiп қалудың амалын таппай тұрғам. Аспаннан тағы да самолет ұшып бара жатты. Бұл жолғы бағыты бiздiң ауыл жақ екен. Мен соны пайдаланып самолеттiң артынан тұра жүгiрдiм. — Ей, самолет, самолет, Алматыға ала кет»... Самолеттің «аспаннан» емес, «аспанда» ұшатынын ескермегенде, әңгіме шебер аяқталған. Адамдар барлық кезде қауіп­-қатерден, шешілмеген мәселелерден, кейде тіпті шындықтың өзінен қашып кеткісі келіп тұрады емес пе?..

«Өліара»

       «Өліара» мектепті бітіріп, үйлеріне тарап келе жатқан түлектер көшінен басталады. Бәрімізге таныс қимастық, таныс толқыныстар. Бірақ оның бәрі негізгі оқиғаға кіріспе ғана, экспозиция. Жалпы жағдайды сипаттап барып негізгі әңгімеге кірісу ­ Бейбіттің заңдылығы (кей-­кейде бұзып тұру артық етпейтін заңдылығы). Сонымен, негізгі оқиға баланың тест тапсыруы және жай тапсырмай, көрші қыздан көшіріп алуы туралы. Бұл көшіріп алады, 117 балл алады, оны жақсылап тұрып жуады, сосын барып тексергенде, бар-жоғы 22 балл алған болып шығады.

       Кейіпкердің бұл жағдайды қабылдауы да қызық. «Ауылға келсем менiң Қожанасыр атағым дүрiлдеп тұр екен. Кездескен адамдардың барлығы күледi. Намыстанатын несi бар, мен де күлдiм». Есенғали Раушановтың «Мұратберген оқудан құлап келген» деген өлеңі еске түседі. «- Сонда деймін, ештеңе жазбадың ба? - Не жазасың?- дейді ол есінеп ап». Бейбіттің кейіпкері де осы стихияның адамы. Ондай адамды жазғырарсың, налырсың тіпті, бірақ жек көре алмайсың. Оның оқуға түспей, ауылда қалғаны да бір есептен дұрыс болды. Сабазың қалада адасып кетер ме еді, кім білсін. Ауылда адаспайды. Ондай әпенді адамдар ауылға ғана жарасады, ауылда ғана таза қалпын сақтап қалады. Әрине, әңгімені ҰБТ туралы жазылған мақалалармен қатар қойып, публицистикалық сарында талдауға болады. Бірақ ҰБТ мен оның айналасындағы шу да уақытша құбылыс қой. Ал мына кейіпкердің менталитеті, бәлкім заманға үйлеспейтін бейқамдығы ­ ұлттың мінезі, бұл әңгімедегі ең құнды нәрсе де, сол кейіпкердің  психологиясы. Шукшиннің бір кейіпкері бар еді ғой, темір жолдың болттарын шешіп алып, қармақ жасайтын. Ал «пойыз апатқа ұшырайтын болды» деп жауапқа тартса, балықтың жайын айтып жайбарақат отыратын. Ол шынында да өзін кінәлі санамайды. Міне, жауһар. Қайталанбайтын, орыс мінезін, орыс болмысын түсіндіретін деталь. Бейбітте де осы сияқты толыққанды образдар бар, сәл сюжет жағын дамытса, өзге тереңдіктегі шығармаларға сұранып тұрғаны анық.

«Деканыңа сәлем айт»

        Мұнда да кейіпкер белсенді әрекетке араласып, негізгі оқиға басталам дегенше үш абзацтай кіріспе керек болады. «Әр ортаға түсiп, әртүрлi пiшiндерге енiп әртiстенiп жүрiп, табиғи қалпымызды жоғалтып алдық па, қайдам…»  дейді студент. Бейбіт осындай, адамның оңашадағы ойларын кей прозаиктерге тән жасанды пафоспен емес, үстелдің басында, көзіңе қарап отырғандай қылып қарапайым­ақ ұғындырып бере салады.

        Ал шығарманың өзегі ­ телефон әңгімесі. Осы әңгіме арқылы бүкіл ауылдың өмірі тамаша жеткізілген. Жақсы жазушыны, тыныс белгісінен де танисың ғой. Диалогқа құрылған әңгімеде, кейіпкер әкесіне сұрақ қойып отырады. «Әпкем сәлемдеме беріп жібердім деп еді, алған шығарсыздар». Жауап та күтпейді, хабарлау мәніндегі сұрау. Байқасаңыз, сұрақ белгісінің болмауының өзі кейіпкер мінезіне қызмет етеді. Қала көрген балалар ауылдағы әкелерінен өздерін басым сезінеді.

     Бейбіт нені жазуда ғана емес, қалай жазуда да сүрлеуін тапты деуге болады. Күрделендірмейді, кейде тіпті көркем әдебиет жатсынатын ауызекі тілмен («ең құрымаса», «ештеңке», т.т.) жазады. Сосын оның стиліне орфография емес, орфоэпия заңдылықтарымен жазу тән. «Жәрайды», «қалыптым»... Көркемдік шешімге жатпайды деп сынауға болар еді, бірақ жоғарыда айттық қой. Лирикалық кейіпкер − жазушының өзі емес, ол да бір ауылдың аңғал қазағы... Жазушының мәнері ­ кейіпкер тілімен сөйлеу. Өйткені Бейбіт өмірге солай, кейіпкерлерінің жүрек тұсынан қарайды. Оның жазғандары көпшілікке ұнап жататыны содан болса керек: шынайылық кімді болсын баурайды. Кезінде Шукшинді де «жаргонмен жазады» деп сынайтын болған ғой. Есесіне нағыз орыс табиғатын сол Шукшиндей жеткізген кім бар? Бейбітті өзге замандастарынан ерекшелейтін және бір қасиеті, жазуындағы сатиралық сарын. («Әшейiнде өзi қант сұрай келгенде иттi таяқпен ұрып, ұясына тығып тастап, беймарал кiре беретiн Әсемханның аяқ асты өстiп қорқа қалатыны бар»). Көп құбылыстарға ирониямен қарай алатыны оған әлі талай мәрте көмекке келетіні сөзсіз.

       Бейбіт адамзат проблемаларына, қоғамдағы келеңсіздіктерге баға беруге құштар емес. Жасанды тереңдіктерге де ұмтылмайды. Оның бар зейіні  кейіпкерлерде. Бейбіт прозасының эпицентрі сол кейіпкерлер. Қай тақырыпта жазса да, адамдардың болмысын зерттейді. «Әкем таза көңiлiмен “деканыңа сәлем айт” дедi. Мен айта алмаймын. Не деп айтамын. Ол да, мен де қалалықпыз ғой. Ал әкем ауылдiкi». Бұл да шебер түйінделген әңгіме. Бұрын «Қала адамдарымыз ғой» деген сөзге аярлық пен қулықтың бәрі сыйып кетеді деп кім ойлаған... Бейбіт ауыл аңғалдығын сағынады. Табиғилық, шынайылық үшін дауыс береді. Сіз де сөйтсеңіз, міндетті түрде жазушының басқа әңгімелерін де оқып көріңіз.

       Қорыта келгенде, Б.Сарыбай өз стихиясын тапты дегенді айттық. Енді басқаша ізденудің, жаңа көкжиектердің уақыты келген сияқты. Әйтеуір біз оны жаңа сапада көргіміз келеді. Себебі басқа тақырыптарға, тың белестерге барлау жасауға қаламгердің қарым­-қабілеті де, пайым-­парасаты да, ой қуаты да, ең бастысы - жүрек байлығы да жетеді.

Әсия Бағдәулетқызы

00:00
00:00
  • 1. Бейбіт Сарыбай
  • 2. Бейбіт Сарыбай
  • 3. Бейбіт Сарыбай
00:00
00:00
  • 1. Бейбіт Сарыбай
00:00
00:00
  • 2. Бейбіт Сарыбай
00:00
00:00
  • 3. Бейбіт Сарыбай