Алмас Нүсіп

Алмас Нүсіп

Жазушы

Балауса

       Алмас Нүсіптің жазғандарынан әдебиетке адалдық, тазалық пен шынайылық сезіледі. Интеллектуалдық өресін, өзіне және өзгеге сын көзімен қарайтынын, сөз өнеріне деген талабын есептегенде, жас қаламгерді жемісті ізденістер күтіп тұрғанына кәміл сенесің: тілі жатық, ойы анық, оқиғаларының бәрін өмірден алады. Рас, өмірлік ситуацияларды қаз­қалпында беріп отырып-ақ, маңызды ойларды айтуға болады. Мысалы, М.Мағауиннің «Подонок» деген әңгімесін алыңызшы. Орыстың әйелін құтқарам деп суға секіріп, қаза болған жігіт жайлы. Қарапайым ғана әңгіме. Бірақ арғы жағында не жатыр? «Үміт күттіріп отырған» әжептәуір ғалым «шошқаны құтқарам деп жер жастанды» (цитата емес).  Демек, аға жазушы кейбір «гуманистік» түсініктерден ұлттық мүддені биік қояды. Ұлттық ұстаным М.Мағауиннің негізгі ұстыны, шығармашылығының түпқазығы. Мұны неге айтып отырмыз? Себебі Мұхтар Мағауин қазіргі жастар үшін пайғамбартекті жазушы. Қалам ұстағандардың арасында оған еліктемеген адамды табу қиын. Алмас та солай. Рас, ұлттық мүддені темірқазық еткен адам адаспайды. А.Нүсіптің де ұлт үшін пайдалы істер тындыратынына кәміл сенімдіміз. Бірақ әзірге жас қаламгердің ұсынған үш әңгімесі, ой ауқымы жағынан онша тұщындыра қоймады бізді.

«Аға, ертегі деген не?»

        Мысалы, «Аға, ертегі деген не?» деген әңгімесін алыңыз. «Алматы қаласы. Көп қабатты үйлердің көп шоғырланған ауданы. Күн кешкіріп қалған. Сол көп қабатты үйлердің біріне келгем. Аға-жеңгемнің үйі. Аман-саулық білісу жолымен. Амандығымнан хабар беріп тұруым керек. Бұл бергі жағы ғана. Негізгі келісім – інімді сағынғам. Сүйкімді. Қылығы тәтті. Ойынқұмар. Арнайы сәлем айтыпты: – «Келсін!» – Келдік». Мұхтар Мағауиннің сөйлем құрасын айнымай көшірген. Көшірген демейік, еліктеген. Ұқсағысы келген.

Бірақ Мағауиннің синтаксисін алған Алмас, фабула, сюжет құрастыру жағынан ұлы жазушыға еліктей алмағандай. Әңгімеге арқау болған оқиғаның ұзын­ырғасы – туысқан ағасының үйіне барған студент, оның баласына ертегінің не екенін ұғындыра алмай қайтады. Қаланың баласы қайта­қайта сүріндіреді: ол үшін «бөртеде» деген де, «төстік» деген де, «қырғауыл» деген де «бөтен» сөздер. «...Оңай болмай шықты. Ер Төстіктің сағат санап өсетін тұстары күмән тудырды, екі күнде жүргені, үш күнде күлгені – өтірікке сайды... Аңның еті мен терісінің тау болып үйілетін тұсына келгенде мүлдем түңілді. Сөзді басқа тарапқа бұруға талпынып жатты. Осымен тоқтасақ керек еді, не де болса шыққан сапар, ұшығына шықпай тоқтау мүмкін емес». Тағы да Мұхтар Мағауинді оқып отырғандай дежавю-хал кешесіз. Айта кету керек, осы тұсқа дейін әңгіме қызықтырады, ал әрі қарай...

Құрғақ мақала оқып кеткендей боласыз. «Байырғының балаларына қызығам, тек ертегі ғана емес, аңыз, жыр тыңдап өскен. Байырғы ғана емес, күні кешеге дейін қазақ баласы солай тәй басқан, ес білген», «Ертегі тыңдау қиялды ұштайды. Рас. Баланың көкірегінде ізгі сезімдер қалыптастырады», «Ана тілінің мәселесін шеше алмай жүргеніміздің бір себебі, тіпті, бастысы осы ертегінің жоқтығына саяды», «Басқалар қайтпек? Несін айтады? Амал жоқ, «Өрмекші адам» мен «Шректі» тықпалайды», «Қайсысы адамды (баланы) көбірек ойлантады? Демек, дәл қазіргі жас баланы көзінің алдындағыдан арғыны көрмейтін тар шеңбердегі ойлау жүйесімен тәрбиелеп жатырмыз», «Бұл мәселені шешу мен шығу жолдары ма? Мен білмеймін» деген сияқты түйдектеліп кете беретін пайымдарының дұрыс, әділетті екеніне күмәніміз жоқ. Бірақ көркем шығармада ойыңды оқиғадан бөліп алып, дәл осындай қақ шекеден ұратын, қасаң формада жеткізу орынсыз. Мақалаға жарайтын еді. Әңгіменің талабы басқа. Әңгімеде өмір шындығын қабылдап, ой елегінен өткізген жазушы, оны көркем шындыққа айналдырады. Ал мұнда сіз ондай сипат байқамайсыз. Бары – бар күйінде ғана.

Ал, әңгіменің түйінсөзі: «Біздер деген, жарқыным-ау, қазақ ертегілеріндегі өз жұмбағын өзі шеше алмай, сергелдеңде жүрген кейіпкер емеспіз бе?!». Сөзсіз, өте ақылды, ойландыратын толғам. Бірақ тағы да, әңгіменің емес, мақаланың түйіні.

 

«Сатқын»

 

       Келесі бір әңгіме, «Сатқын», ол да ұлттық ұстанымдар төңірегіндегі тақырып. Футбол көріп отырған жігіттердің диалогынан басталған әңгіменің тілі жатық, сөз қолданыстары шынайы. «Италия, домой!», «Мешок қой мынауың», «Өш, өш!», «болетьеттің», «братаным» деген сияқты, қатарластарымыз қапысыз қолданатын тіркестер толып жүр. Сіз еріксіз, Испания мен Италияның тарихи матчын еске түсіріп, сол жігіттердің жанында отырғандай күй кешесіз.

«Силвамен жаңадан танысып отырсам да, елге қосылып «жарадың» деп қоям. Себебі біреу-ақ: Ойын басталмай тұрып Испания жеңеді деп айта салғанбыз... Қазақ үшін атқаны тиіп, айтқаны келгеннен артық мақтаныш жоқ». Автордың самоирониясы мен нәзік психологизмнің нышандарын байқайсыз. Бірақ арі қарай оқиға тағы да «су бетінде» ғана қалқиды.

Сосын, «безендіру» жағынан алсақ. Бір білсек, әңгімеде мақсатсыз диалогтар болмауы керек еді. Ал аталмыш әңгімеде аралық диалогтардың көлемділігі мен (әсіресе) мақсатсыздығы, жазушыда машықтың аздығынан хабар береді:

–                     КВН-шиктердің шығарып жүргені ғой. Олар да айта береді. Әйтеуір, ешкім өкпелемейтін тақырып болған соң тиіскен болады.

–                     Енді, саясатта нелері бар? Жап-жас балалар, болашақтан үміттері бар дегендей.

–                     Ресейдің КВН-і сияқты ештеңе айта алмайды бәрібір.

Мысалы, осындай жолдардың тақырыпқа да, кейіпкерлерді ашуға да еш септігі жоқ, көрермен хабардар болуға тиісті жауһар ойды арқалап тұрғаны да шамалы. Қатардағы мақаланың бір­екі сөйлемі, екі­үш кейіпкердің аузына салына қойған. Бары сол. Ал әңгімеге арқау болып тұрған оқиға ­ жігіттердің футбол көруі емес, сол футбол көру кезінде еститін оқиғасы. Бір қазақ Англия мен Қазақстан матчында шетелдіктерге болысады. Екінші қазақ оны сабап салады. «Сатқын». Осы шағын ғана оқиғаны Алмас алты­жеті бетке аямай созады. Сонысымен жалықтырыңқырап алады да. Себебі әңгіменің жетпіс пайызы диалог болса, сол диалогтың тағы да жетпіс пайызы жеке алғанда еш құндылығы жоқ, эмоционалдық бояуы солғын, қысыр, сұйық диалогтар. Жазушы бұл әңгімеде де таңдаған тақырыбына, оқиғасына оқырманнан гөрі өзі көбірек мән беретін сияқты.

«Рахмет, Мұқа!»

      Бұл әңгіме фабуласы, тақырыбы, арқалаған жүгі жағынан алдыңғы шығармаларға ұқсамайды. Құрылымына тағар мін жоқ. Мұқағалидың «Қош махаббатын» оқып отырған кейіпкер, «қызымен» араз екенін айтады. Содан Сары қыздың хикаясын, онымен қалай танысып, қалай табысқанын бүге­шігесіне дейін еске түсіреді. Сөйтіп, флэш­бегіңіз аяқталар тұста Мұқағалидың «Қош махаббатына» қайта ораласыз. Кейіпкер «смс» жолдайды, қыз «келші» дейді. Түсінікті. Классика. Фабуласын айтам. Ал фабулаға негіз болып тұрған оқиғалар, жұқалап айтқанда майдалау. Шын жазушы жеке басына қымбат оқиғаның – қалың оқырман үшін, жалпы әдебиет үшін маңызы қанша, сол жағын ішкі түйсігімен бағамдауы керек.

Стильдік тұрғыдан, баяндау формасы шынайы және кейіпкердің балаң психологиясы мен сәуір сезімдерін айна­қатесіз алдыңызға жайып салады. Алайда, «Жомарт құдай бойдан қысса да, ой ғана емес түр-әлпеттен де соншалық қаға қоймағанға ұқсайды», «Басқа жер табылмай қалғандай, осы жерде отырып сүйісеміз келіп» деген сияқты арзан «ақпараттары», шығарманың шектеулі жастағы оқырман үшін жазылғанын көрсетсе керек.

Тағы бір байқағанымыз, Алмас диалогтарды өмірдегідей өрбіткісі келеді. Кейіпкерлер әңгімесінің ішкі логикасы болса деп талпынады. Бірақ бұл әдіс көп диалогтарды шектен тыс созып жіберуге әкеп соғып жатады:

–                    Ииии... – деді кейісті үнмен.

–                    Әкелмеймін деген шығарсың?

–                    Иә, әкелмеймін дедім.

–                    Неге?

–                    Жынды мааа... Жүрейін енді, ұялмай...

–                    А, ұят па?

–                    Ұят. –  Өзіне сенімді адамның даусы.

–                    Түсінікті... – дедім де, таң ертеңгі соңғы сөзімді айна-қатесіз қайталап шықтым.

–                    Жоооқ, олай емес... – деді асығыс, қоштасу жайлы сөзімнің соңын айтқызбай. – Енді, түсінсеңші, қалай барам? Ұят қой.

–                    Сонда, жігітің жолда қалғанда көмектесу ұят па? Әлде... Меніңше, көмектеспеу ұят сияқты.

–                    Қойшы енді а?

         Алмас сенімді сипаттайды, нанымды баяндайды, жылы жазады. Бірақ әңгіме не үшін жазылды? Идеялық құндылығы неде? Баяндау – баяндау үшін бе?  Байқасаңыз, шығармада кедергі жоқ, конфликтіні кейіпкердің өзі ойдан шығарып, қолдан жасап жүр. Демек, оқиға көркем шығарманың жүгін аса көтеріңкіремейді. Өмірдің шын қиындықтарын, қасіретті айырылысулар мен қуанышты табысуларын көрмеген қос кейіпкердің балаң сезімдері, қарым­қатынас психологиясы − бәрі жеткіншектерге ғана қызық болуы мүмкін. Ересек оқырман бұл әңгімеден ешқандай жаңалық таппайды.

Өкініштісі сол, осы әңгімені жазу сәтінде қаламгердің де өз кейіпкерінен эмоционалдық, интеллектуалдық, моральдық тұрғыда биіктей алмағаны сезіледі. Бірақ аталған әңгіменің дер кезінде қағазға түскені бір есептен дұрыс болған. Уақыт өте, қым­қиғаш тағдырларды көрген жазушы, бір кезде өзі сөз еткен болмашы дүниелердің соншалықты маңызды емес екенін түйсінеді. Есесіне бұл жазулар қаламгерлік машықтың қалыптасуына қызмет ететіні сөзсіз. Қысқасы, бұл үш әңгіме үлкен жазушылыққа дайындық сияқты әсер қалдырды.

Өзіміз құрметпен қарайтын замандасымыз Алмас Нүсіптің берік ұстанымын, мақала мен эссе жазғандағы тастай логикасын, нәзік сезімталдығын, интеллектуалдық қуатын есепке ала отырып, болашағынан көп үміт күтеміз. Әйтсе де, оның идеялары тегеурінді туындыларға айналуы үшін әлі де біраз еңбектену, тақырыптық және идеялық тұрғыда іздене түсу қажет секілді.

Әсия Бағдәулетқызы

00:00
00:00
  • 1. Алмас Нүсіп
  • 2. Алмас Нүсіп
  • 3. Алмас Нүсіп
00:00
00:00
  • 1. Алмас Нүсіп
00:00
00:00
  • 2. Алмас Нүсіп
00:00
00:00
  • 3. Алмас Нүсіп