Қанағат Әбілқайыр

Қанағат Әбілқайыр

Жазушы

Тіл ұстарту

 

     Өзін құрметтейтін халықта әдебиет болуға тиісті, ал болашақтан үміті бар әдебиетте міндетті түрде сатира болуы керек. Әдебиеттегі әр буынның өз сатиригі, өз эпигі, өз лиригі, өз интеллектуалы, өз мистигі, т.т. болғанға не жетсін. Қанағат Әбілқайыр - «жас буын» делініп жүрген топтағы маңдайалды сатирик. Ол қаншалықты қысқа жазса, соншалықты дәл жазады. Кейде тіпті «Қысқалық таланттың туысы» дейтін Чеховтың тәмсілін асыра ұстанатындай көрінеді. Ал кейде «Твиттерді» ойлап тапқан Джек Дорси сияқты, шымшымаларын смартфонның бетіне лайықтап жазатындай. Мойындауға тура келеді, кітаптың өзін телефоннан оқитын заманда осындай формадағы шығармалар өтімді болатындай көрінетіні рас . Ал қозғайтын тақырыптары сан түрлі.

 

«Рәбиға»

    Әлем әдебиетінің тарихында бұдан да қысқа әңгімелер бар, бірақ әділдік үшін айту керек, «Рәбиға» жазылу шеберлігі жағынан олардың қай-­қайсысымен де бой таластыра алады. Оқиға желісіне келсек, Рәбиға деген қыз лагерьге келеді, суға түседі, ойын ойнайды, тауға шығады, бірақ бір әттеңі бар. Басқа балалардың әке-­шешелері келгенде, өзінің анасын сағынады. «Жұмыстан шығып қалуға қорқады» деп түсіндіреді баяндаушы кейіпкер – қыздың өзі. Күндердің күнінде құрбы қыздың әкесі қызының жанында қонады. Бұл қатты қызығады.  Бары сол ғана.

    Жазушы детальдарды тамаша пайдаланған. Алаңсыз баяндап отырады да, ойламаған жерден нокаутқа жібереді: «Әке мен қыз түн ауғанша ойнады, Рәбиға қарап жатты. Ұйықтап қалған қызына қонған масаны әкесі ұшырып жіберді, маса Рәбиғаны шақты. Таңертең Рәбиға бетіне қонған шыбынның ызыңынан оянды. Қараса, жанындағы қызға шыбын қондырмай әкесі қолын сермелеп отыр екен...». Осы көрініс­-ақ адамды айран­асыр қылады. Оқығанда тамсанасыз, және кішкентай ғана шығармадан соншалықты әсер алғаныңызға өзіңіз де таңырқайсыз.

    Бұл жердегі маса да, шыбын да ­ жай ғана қанатты жәндіктер емес. Адамға өмір бойы кездесетін үлкен қатерлердің кішкентай символдары. Ал оның тасасындағы ойды қараңызшы. Көрші қыздың әкесі ұшырып жіберген маса ғайып болған жоқ: дүниедегі зұлымдық ізім­-ғайым жоғалмайды. Әкесі бар қызға тиіспеген маса, әкесіз қызды барып шағады. Сіз қақпайлап жіберген шыбын, басқа біреудің мазасын алады. Төрт абзац, он сегіз сөйлеммен осыншама тереңдікті бере білу дегеніңіз, сөзсіз шеберлік.

    Осы шағын әңгіме арқылы-ақ автор өзінің тамаша психолог екенін аңғартты. Ата­-ананың бала тәрбиесі ғана емес, жан ­дүниесіндегі орны, кішкентай адамның жүрегінде үңірейіп бос тұрған кеңістікті көрсетті. Неге Рәбиғаның мамасы жайлы ғана айтылады? Қыз неге әкесіз өсіп жатыр? Анасы неліктен жұмыстан шығып қала береді? Тіпті ол расында әкесіз бе, оны да білмейсіз. Бірақ солай деп қабылдайсыз. Әлеуметтік, дәлірегі жарымжан отбасылардың проблемасы алдыңыздан кес­кестейді. Жүректі қозғайды, ойыңызды билейді.

 

 

«Тіл»

   Автордың қоғамдағы басқа құбылыстарды уытты сынайтын туындыларын білеміз, бірақ осы жинаққа тақырыптық тұрғыда ұқсас шығармаларын ұсыныпты.  Қ.Әбілқайырдың «Тіл» және «Оқысаңдарсайшы» деген екі шығармасы да қазіргі қазақ тілі қолданысындағы өрескелдіктер жайлы.  Қос шығармада да сатиралық әдебиеттің ирония мен пародия сияқты тәсілдері пайдаланылады.

  «Тіл» – әңгімеден гөрі интермедия деуге жақын. Неге десеңіз, авторлық позициясы анық, интонациясы тірі, эмоциямен оқылады. «Сонда бір жерге қонаққа барсаң, «Мынау біздің үйдегі келініңіз болып табылады» дейсіз бе? Әлде, досыңа «Моншаға барасың ба?» десең, ол саған «Бағасы қол жетімді ме?» дей ме?... Сонымен... а, кешіріңіздер, әйелім қоңыраулатып жатыр. Қазір...». Кәдімгі сахнада айтылатын монолог. Немесе мынаған қараңыз. Шығарманың басында әйелінің «үстіміздегі жылы» деген сөзіне – «Оны үстімізге шығармай-ақ, биыл деп айтсаң болмай ма?» деп кейитін кейіпкеріміз бір абзацтан кейін өзі де жарысып сол өлі тілде сөйлеп кетеді.

«- Әкесі, сіз кешігу үстіндесіз...

- Ой, мені қойшы, өзің жылжымайтын мүліктесің бе?».

    Кейіпкердің бойындағы бір мезеттік өзгерісті оқуға емес, көруге лайықталған сахнаның шарттылық сипатымен ғана түсіндіруге болатындай. Ең маңыздысы, Қанағат күлдіріп отырып, оймақтай ғана шығармасымен БАҚ­тағы барлық клишелерді, жаттанды сөз тіркестерін сынайды. Және орынды сынайды.

 

«Оқысаңдарсайшы»

«Оқысаңдарсайшы» ­ төрт адам екі­-екіден қайырған сегіз жол диалог қана.

«- Өткенде ауылға бара жатырғанда, жо-жоқ, келе жатырғанда алма сатып жатырғандардан бір қап алма алдым. Баладар мәз әйтеуір.

- Ой, біз де алмаға қарық боп атырық. Күніге 5-6 келісін жеп атырық. Келесі аптада тағы әкелуге арнайы бара жатырық.

- Ауылың қаяқта еді? Ояқта ма, бұяқта ма?»

    Осылай өрбитін диалогта ең үлкен соққы – бірінші сөйлем: «Журналист, жазушы қазақ тіл-әдебиетінің мұғалімі және ақын дастархан басында әңгімелесіп отыр». Түсіне білгенге, ащы сарказм. Кілең сөздің бұйдасын ұстағандар осылай сөйлегенде, басқасынан не қайыр?..

   Идея тамаша, тек автордың етістіктің екі түрлі құбылуына («жатырық, айтсаңдарсайшы») акцент қойып, диалогтарды түгелдей соған құрғаны, аздаған еріншектік сияқты әсер етті. Әйтпесе ауызекі тілдегі сорақылықтарды тасқындатып тізе беруге болады. Демек, аталған тақырыпты өрбітсе, «ізденіңкірей» түссе, бұдан да құйқалы диалогтар шығаруға мүмкін екені анық.

     Жоғарыда айтылғандай, соңғы екі шығарма тақырыбы, орындалуы, формасы жағынан ұқсас. Бастысы, «тіл ұстартамын» деп автор қарабайырлыққа ұрынбайды, публицистикаға кетіп қалмайды. Айтарының бәрін көркемдік құралдар аясында айтады. Бұл оның өз соқпағын тапқан, қалыптасқан қаламгер екенін көрсетсе керек. Ал «Рәбиға» Қанағат Әбілқайырды күтпеген ракурстан ашып, кейіпкерін нәзік сезінетін суреткерлігін көрсетті. Шыны керек, сатирада ол өзін дәлелдеген адам. Сондықтан, соңғы бағыттағы шығармаларын көбірек күтеміз.

Әсия Бағдәулетқызы

00:00
00:00
  • 1. Қанағат Әбілқайыр
  • 2. Қанағат Әбілқайыр
  • 3. Қанағат Әбілқайыр
00:00
00:00
  • 1. Қанағат Әбілқайыр
00:00
00:00
  • 2. Қанағат Әбілқайыр
00:00
00:00
  • 3. Қанағат Әбілқайыр