Серік Сағынтай

Серік Сағынтай

Жазушы

Сыршыл

 

    Дүниеде қанша адам болса, сонша әлем бар. Серік Сағынтай прозаға өз әлемінің сыршылдығын  әкелді. Автордың көңіл ауаны ғана емес, оның образдары, оқырманға оқиғасын жеткізуі де жоғары эмоционалдық, лирикалық ырғақта өрбиді. Оның дәл қазіргі қалам ұстап жүрген «жас буынның» арасындағы ешкімге ұқсамайтын ерекшелігі де сонда. Оның шығармалары формасы жағынан қарасөз болғанымен, мазмұны жағынан өлең сияқты әсер қалдырады. Басқа сөзбен, Серік Сағынтай лирикалық прозаның өкілі.

   «Таза мінсіз асыл сөз шер толқытса, шығады». С.Сағынтайдың немқұрайлы, не жарты қабақпен, салқынқанды жазылған шығармасы жоқ. Оның әр әңгімесі шер толқытқан соң жазылғаны анық. Эмоционалдық көңіл күй, лирикалық пафос, сыршыл толғаныс көркемдік тенденцияға, авторлық ұстанымға айналған.

    Тағы бір айта кетерлігі, Серік Сағынтайды оқыған адам, жастар қаламынан әлсін­-әлсін кездестіретін қораш тіркестер мен қисынсыз сөйлемдерді таппайды. Ол тілге өте жауапты: орынсыз қолданған бір сөзін көрмейсіз.

 

«Гүлмира»

    Сонымен, “Гүлмира” алғашқы махаббат туралы новелла. «Ақын боп кеттім, ақын боп кеттім, обал не» деп Жұматай Жақыпбаев жырлайтындай, новеллада кейіпкердің алғашқы махаббаты жайлы баяндалады. Өмір деген қисынсыз нәрсе ғой. Ғашығынан алыстамау үшін, мектептен кейін де қалаға кетпей жүрген жігіттің сүйіктісін Ноқай есімді “ноқай” алып қашады. Автордың баяндауынан сол оқиғаның бәрі күні кеше болғандай аһ ұрған күрсініс, жалын шарпыған өкініш сезіледі. “Тағдыр да кейде қисынға, әділетке қарамайды екен”.

    Жазушы, прозада ұмыт қала беретін, поэзияның еншісі саналатын метафора, теңеулерді жомарттықпен пайдаланады: «Үлбір жүзіне қарақат жанары, бүлдірген еріні, жайбарақат аңтарылған кірпіктері шақтап тартылған. Ауыл-үйдің түбіт мұрттарына қырдан қашқан түлкідей болды Гүлмира». Сонымен қоса, лирикалық кейіпкердің сезімін біресе қолқадан кеп шаққан қарақұртқа, біресе жанартауға телиді. Және осы жанартау лейтмотиві шығарманың басынан аяғына дейін жеткен.

    Мысалы, баланың жүрегіндегі алғашқы бұлқыныстарды ол былай суреттейді: «Жанартаудың зіл күрсіністері жиілеп, ауа шытынап, аттас зарядтар тебісе бастаған. Мұндайда тау қойнауын аралар жаңғырықтар да тыйылып, әуе ауыр ырғақта лықсып, жерге жабысарман болар еді».

    Ал Гүлмираны Ноқайдың алып қашқанын естігендегі жағдайы: «Қаншама ғасыр самарқау тартып, ұйықтап жататын жанартау атылғанда... Аспанды қара бұлт қаптар еді. Қап-қара бұлттар шеке түйістіргенде аспан тітіреп, қара жер аунай кетіп, түпсіз түнекке құлап бара жатқандай алапат болар еді».  Мұндай сұлу сөз, сұлу теңеулер екінің бірінде кездесе бермейтін сирек қазынаға айналғаны қашан. Ал идеялық тұрғыдан алғанда шығарма, осы, Гүлмираға деген сезімнің күштілігімен қасіретті. Бұл алапат сезім, өлеңге сыймағандықтан, новелла болып түзілгендей әсер береді. Шығарманың ең басты қасиеті де осы, жүрекжардылық.

    Не керек, қапыда алыстаған Гүлмира отыз жылдан кейін телефон шалады. Әлдебір шаруамен. Баяндаушы автор, оның бәрін ыңғайластырып береді. «Жылдар бойы тыншыған жанартау бір заманда тау төбесіне көтерілген әлдебір геолог немесе альпинистің жақпарға қаққан шапқы темірінен де оянып кетер еді. Әуелі жердің тінін тітіретіп гуіл жүгіретін. Мұның кеудесі де кешегі телефон шылдырынан кейін өзгеше күрсініске толған». «Гүлмираны көрсем бе, көрмесем бе, көргенім дұрыс па еді?» деген толғаныстардың құрсауында аяқталған новелладан бір түсінетініңіз, шын махаббат ешқашан көмескі тартпайды екен. Сәруәр сезімдерді өлтіріп алмай, жүрек түкпірінде аялай білген авторға құрметпен қарайсыз.

 

 «Көктемнің мөлдір тамшысы»

    «Көктемнің мөлдір тамшысы» ­ шындық деуге қимайтын әпсана. Кейіпкерлері Бүгінгінің Қозысы мен Баяны. Тіпті жазықтары жоқ еді. Бірақ кенеттен көз жұмды. Автор бұл әңгімесінде алғашқы сезімнің, махаббаттың адамдарды өлтіріп тынатынын айтады. Осы балғын шақтарында өліп кету де − мүмкін бақыттың үлкені шығар. Өйткені өмір ондай іңкәрлікті, ондай тазалық пен балғындықты көтере бермейді...

   Шығарманың композициясына келсек, мұнда да  («Гүлмирадағыдай») көлемді шегіністер бар. Көркем кестеленгеніне дауа жоқ. Бірақ көп сөзді шегініс қазіргі оқырманға қаншалықты қызық, қаншалықты түсінікті? Ол, әрине, басқа әңгіме. Әйтеуір екі абзац бойы шегіністерді оқып отырасыз да, оқиға үшінші абзацтан басталады.

   Ал оқиға былай. Бас кейіпкердің әкесі ескі қойманы сатып алып, онда спорт клубын ашпақ. Қыстай екеуі арбалеттен оқ атып жаттығады. Сондай жаттығудың бірінде аяқ  асты сүйген қызы келе қалады.  Бұл қуып барып сүйе бергенде, оқтаулы арбалеттен атылған оқ ­ құшақтасқан ғашықтардың жүрегін тесіп өтеді. Лезде. Көзді ашып-­жұмғанша. Байқасаңыз, оқиғаның өзі өлеңге бергісіз.

    Алғашқы махаббатты да жазушы ақындық шабытпен суреттейді: «Көктемнің кешіккен жылуы қос жас өреннің де жүрегіндегі егіз тамшы – ынтықтық дәнегін кенет қыздырып, кеуделерінің сол жақ тұстарын бүлк еткізген. Егіз тамшы қосылмаққа ұмтылып, бір-біріне қарай талпынған». Поэзияның жалғыз ғана артықшылығы болуы мүмкін: сыңғырлаған сазы бар. Ал образды көркемдеу жағынан, новелла артық түспесе, кем түсіп жатқан жоқ. Тіпті мұнда, поэзияға сыймайтын лирикалық әлем тұнып тұр деуге болады. Және оныңыз авторлық шегіністер болсын, табиғат көріністерін сипаттауы болсын, кейіпкерлердің монологы мен әрекет импульстері болсын, бәрі-­бәрінен көрініс табады. Қараңыз: «Открытка ішіне «Мен сені жақсы көремін!» деп жазыпты. Қыздың беті дуылдап, жүрегі кенет дүрсілдей кеткен. Алақандай қағазды сүйіп алғанын да сезбей қалды». Осындағы қыздың әрекеті (қағазды сүйіп алғаны) ­ кейіпкердің жан әлемі, қуаныш сезімі, жан дүние иірімдерін жеріне жеткізе суреттейтін әсем поэтикалық көрініс.

    Шығармадан жастықтың исі шығады: «Кіріп келе сап, мұның ұйпа-тұйпа шаштарын одан сайын дудырата сап, қойма төріне қарай қашты. «Қап!» деді бұл». Сіз де кенет, аяқ астынан сол балауса жастарға айналып кете барасыз. Және «сәулелі» трагедияның шешімін, жазушымен бірге аһ ұрып қабылдайсыз.

    Негізгі оқиға басталарға дейін және ол аяқталғаннан кейін де, С.Сағынтай пролог пен эпилогтан өзін қыспайды. Сондықтан әңгіме сюжетті құрғақ баяндау ғана емес, оқырманмен сырласу деңгейіне өтіп кеткен. Бұл – Сағынтай прозасының басты сипаттарының бірі. Ол өмір шындығын айнытпай тізбектеуші емес, өзінің (автобиографиялық кейіпкерінің) жан әлемін ақтарып, жүрегіндегі дертпен бөлісуші.

 

«Қарға»

     «Қарғаның» жанрын автор «әфсана» деп беріпті. Барлық әфсанада болатындай, онда айтылған оқиғаның ауылы шындықтан алыс емес. Композициялық тұрғыдан алғанда, шығарманың ұзын-­сонар кіріспесі, автордың лирикалық шегінісі артықтау секілді. Қарға туралы әдебиетте бар ұғымның  бәрін түзіп шығу әңгімеден гөрі эссеге көбірек жарасар еді. Олай дейтініміз, әңгіменің өне бойында кездесіп отыратын автордың қарға туралы пәлсапалық ойлары, негізгі оқиғадан оғаштанып тұр.

     Суреттеу стиліне келсек, Кеңестік дәуірден кейін жоғалып кеткен табиғат көріністері бар: «Сарыесіктің жазығы Қояншоқыдан өзенге қарата қодыра шөпті, ерменді боп кетеді. Топ тобылғысына қараған араласа, күбі ыстар майлы бұта тікенекті тапал тоғайға айналады. Еспе құм да емес, топырағы майлы. Бірақ, қодыра шөп, жусан басқан. Мұндай топыраққа көде байланатын, шалғынымен шұрай бітетін».

     Бірақ әңгіме өзегі жер жағдайы емес. Әңгіме қарға жайында. Лирикалық кейіпкер, шемішке алқабына тыныштық бермеген қарғаларды жазалау оқиғасын айтады. Көкесінің Қабыл досы қарғаларды шегемен піскілетіп, даусын магнитофонға жазады. Осы оқиға арқылы автор, адам баласының қатыгездігі мен бала психологиясын тамаша жеткізген. Тозақы дауыстан үрейі ұшқан бала былай дейді: «Қолыма қайдан іліккені белгісіз, әлдебір қисық шегемен бір бейбақты мен де піскілеп-ақ жатыр екем». Автор айуандық пен қатыгездіктің жұқпалы екенін тамаша суреттеп тұр. «Құлағымда тозақ үні... «Қғғ-ғарққ. Өлдім. Өлдім. Өлдім! Қарғыс атсын! Қарррр-ғғыс атсссын, адам атаулыны! Қққққайдасыңдар, балапандарым? Өлдім!» деп, зарлады бір кәрі құзғын. «Қғғғаааа-ааа-ааааа! Қап! Қаррр-ғыс тіледім!» «Өлдім! Өлдім!» деп жыласты қарғалар. Үш жүз, үш мың, үш жүз мың жылдар бойы бойына жинап келген қаралы қарғыстар атылды қарғалардың жүрегінен. Тозақтың бар тұрғыны арқалаған аһ ұрған ажал зары төгілді қарғалардың үнінен».

       Жан түршігерлік оқиға, ең бастысы, шығармада конфликт бар. Адамның шын бағасы сол конфликті кезінде көрінеді. Жазушы кейіпкерлерін тәптіштеп суреттеп жатпайды, бірақ кішкентай штрихтар арқылы­-ақ бар болмысын түсіндіріп береді. Мысалы, көкесінің «Жетер!» дейтін бір айқайы, немесе қанды оқиғадан кейін «сүйретіліп” кетіп бара жатқаны» біраз жайтты аңғартады. Бұл қылмысты ерлікке балаған Қабылдың жарты тон, жарты әрекетінен-­ақ адамдық құны белгілі. Одан әрі автор елеусіз ғана, бір жылдан кейін Көкесінің жалғыз ұлы суға кетіп көз жұмғанын жеткізеді. «Қарғыс атты» деген бір ауыз сөз жоқ. Бірақ оқырман көңілінде сондай сенім қалады.

     «Дән итерген құмырсқаға тимесеңші, іздегені өмір ғой. Өмір сондай абзал ғой» деуші ме еді Фирдоуси? «Қарға» әңгімесі сол даналық пайыммен үндес, он сегіз мың ғаламға біз жауапты болғанымызбен, жазалаушысы емеспіз дегенді меңзейді. Әңгіменің соңына қарай Туысының өлігін жасыруға жіберілген қарға арқылы, Қабылға ақиқатты нұсқаған Құранның сүресі келтірілген. Демек шығарма, қазіргі адамның қатыгездігі туралы емес. Адамзаттың барлық кездегі қатыгездігі туралы. «Неге біз сондай болдық екен?» деген, автордың жан күйзелісін аңдайсыз. Алдыңғы екі шығарма жалқының тағдырындағы проблематика болса, «Қарға» жалпыадамзаттық пәлсапалық ойларға жетелейді. Лирикалық шегіністердің тым көптігін есепке алмағанда, бұл аталған үштіктегі ең ауқымды, салмақты дүние. Біз, әдебиетімізде сәтті шығармалар көбейсе деген оқырман ретінде, автордың сентиментализмге жұтылып кетпей, осындай өрелі тақырыптарға жиірек барғанын қалар едік.

     Қорыта келгенде, Серік Сағынтай − сүрлеуі мен сойы бөлек қаламгер. Бұл сыршылдық, Жүсіпбек жазған ақ өлеңнен басқа сыршылдық. Әуезов пен Майлин, Бөкей жазған лирикалық прозадан да сипаты бөлек. Бұл − жан­дүниесі ақын адамның прозасы. Және Сағынтай тақырыптық, идеялық жағынан іздене түссе, орыс әдебиетіндегі Бунин сияқты, өз стилистикасын қалыптастырған қаламгеріміз бар деп мақтана алатын боламыз.

Әсия Бағдәулетқызы

00:00
00:00
  • 1. Серік Сағынтай
  • 2. Серік Сағынтай
  • 3. Серік Сағынтай
00:00
00:00
  • 1. Серік Сағынтай
00:00
00:00
  • 2. Серік Сағынтай
00:00
00:00
  • 3. Серік Сағынтай