Өміржан Әбдіхалық

Өміржан Әбдіхалық

Жазушы

Мәңгілік сұрақтар

     Өміржанның бір қасиеті, әлі жазылмаған шығармасына ынтықтыра біледі. Осыдан нешеме жыл бұрын «Қазақ әдебиетінде» елең еткізген «Қош бол, Раушанынан» бері солай.  Содан бері Өміржан оқырманын сағындырып, сарылтып барып жазады. Аз жазатыны, сірә, қабілет­-қарымының, ой қуатының шектеулігінен емес. Ол үшін көрген­-түйгеннің бәрі көркем шығармаға арқау болуға татымайды. Себебі, Өміржан үшін көркем шығармада ең маңыздысы -­ идея. Жастардың көбінің сыры мәлім: балалық шақтан есте қалған оқиғаны суреттейді де, жазушы болдым деп есептейді. Ал Өміржан ­ әлемге айтарың болмаса, жаңалығың болмаса, шығарма жоқ деп санайды. Ол үшін тіршілік – күнделікті тырбаң ғана емес, мәңгілік сұрақтарды естен шығармау. Эрих Мария Ремарктың бір кейіпкері айтатын еді, «өлім туралы, Құдай туралы күн сайын ойлау саналы адамның бәріне тән дағды» деп. Міне, Өміржанның кейіпкерлері де тіршілік қамытын арқалай жүріп, мәңгілік сұрақтарға жауап іздейді (Ал оның замандастарының көпшілігі бір күндік тақырыптардан аса алмай жүр). Қайдан келдім? Қайда барам? Құдай бар ма? Мәңгілік сұрақтардың түбіне жеткен адам жоқ. Бірақ олар жайлы бәрібір ойлану керек.

«Қош бол, Раушан»

     «Қызға сезім білдіру - еш дайындықсыз өмірге келу сияқты аяқ астынан болады деп ойлаған емеспін» деп басталатын алғашқы әңгімесінің, алғашқы сөйлемімен-­ақ ол бізді ойландырып тастаған. «Расында, адам өмірге еш дайындықсыз келеді екен ғой. Қандай аяулы және аянышты». Бұл енді, сіздің ойыңыз. Сіз түсінесіз, әңгімені оқып отырып, оған сену бір басқа да, автормен бірге ой жарыстырудың ләззаты бір басқа.

    Өміржанның жазуын стандартты ситуациялардың өзін қалыпқа сыймайтын байламдармен өретіні ерекшелеп тұрады. Мысалы, аталған әңгімедегі қыз бен жігіттің сырласқан сәтін алайық. «Ақырғы сөзіңді айт» деген бозбаланың талабын қараңыз:

«- Үнсіздік - келісім белгісі демеуші ме еді?» Бұл қыздың сөзі.

«- Мен сөзге сенем. Әуелі сөз жаралды емес пе? Егер үнсіздіктің бәрі келісім бола берсе, онда жердегілердің іс-әрекетін Құдай мақұлдаған болып шығады ғой».

Күтпеген байламға таңданып отырғаныңызда, диалог ары қарай жалғасады:

«- Мен Құдайдан қорқам.

- Ал мен қорықпаймын. Раушан басын оқыс көтерді де:

- Түсінбедім! - деп таңырқай қарады.

- Мен Құдайды жақсы көрем. Одан қорықсам, оны жақсы көре алмас едім. Құдайдан қорықсаң - алыстайсың, жақсы көрсең жақындайсың».

      Мүмкін, дүниеде бұрын ешкім айтпаған су жаңа пайым емес шығар, бірақ оқырманын осындай оқыс тереңдіктерде жетелейтін жазушы бізде сирек екенін мойындау керек. Өміржанды осындай ой жауһарларын кездестіру үшін оқисың.

    Осы сөздерден кейін қыз: «Бәлкім, жанның егізін табуы − жаныңа жар болған жалғыздықпен соңғы рет бақұлдасуы болар. Мен жалғыздықты сағынатын боламын» дейді. Байқасаңыз, жазушы подтекстпен сөйлейді, оның оқиғаны баяндауында тәптіштеу жоқ. Жоғарыдағы диалогтан кейін Раушан кетеді. Қайда кетті? Не үшін кетті?.. Жігіттің сөз салуын, қыздың жұмбақтау жауап бергенін ғана білесіз, бірақ жазушы интриганы сақтап қалды.

«Шайға отырғанда досымның шешесі:

- Құдалықтың сарқыты - деп, табақтағы етті алдыма қарай сырғытты. Мен Раушанға қарадым. Ол стол үстінде қатар тұрған күнтізбе мен сағатқа қарап, ойланып отырды. Мен еріксіз етке қол создым.

Сен расында да Құдайдан қорқады екенсің.

«Қош бол, Раушан!»

     Сөзбен айтып жеткізіп болмайтын мұң сезіледі. «Құдайдан қорқу мен Құдайды жақсы көру - расында кереғар ұғымдар ма?» деп сарсаңға түсіп отырасыз да, әңгімені қайтадан шолып шығып, оқиғаның ширатылу шеберлігіне күмәнмен қарай бастайсыз. Аздап қисынның жетіспейтінін аңдайсыз: мұндай шағын әңгімеде басы артық кейіпкер болмауы шарт. Яғни, «досымның шешесі» деген сөз, «Раушанның  енесі» дегенмен пара­-пар оқылады. Өз құдалығына барғаны рас болса, Раушанның «жалғыздығымды сағынатын боламын» деген сөзі түсінікті. Бірақ біздің кейіпкердің Раушанды қандай үмітпен күткені түсініксіз. Құдалықтың сарқытын жегеннен кейін, кейіпкердің «Қош бол, Раушан!» дейтіні түсінікті. Бірақ «Сен Құдайдан қорқады екенсің» дейтіні түсініксіз. Бұл сөз «Сен Құдайдан алыстапсың» деген кінәлау сияқты естіледі. Бірақ Раушанның жазығы қайсы? Қыздың «сағат пен күнтізбеге қарағаны», уақытқа мойынсұнғаны, әлдене үшін тым кеш болғанын ұқтыруы дейік. Онда кейіпкердің де жай ғана уақытқа, жағдайға мойынсұнғаннан басқа шарасы жоқ еді.

   Қысқасы, Өміржанның қысқа ғана шығармасына әлдеқандай тарата түсулер жетіңкіремей тұр. Сюжет жоқ, кейіпкер тұманды, оқиға түсініксіз. Сіз бастан­-аяқ баяндаушыға ілесіп отырасыз да, ең соңында ілесе алмай қалғаныңызды түсінесіз. Қайта оқып шығуға ­- көлемді мәтін емес, бірақ бәрібір логикаға ілгек табылмайды. Шығарманың артықшылығы да, кемшілігі де сол, оқырманынан озып кете береді.

«Топырақ»

     Өміржанның «Топырақ» деген әңгімесін алыңыз. Басқа қатарластары балалық шақтан алыстай алмай жүргенде, ол Шыңғысхан тақырыбын барлады. Жалпы, әдебиетте Шыңғысхан жайлы аз жазылған жоқ. Және осал жазылған жоқ. Сондықтан жас қаламгердің бұл тарапқа баруының өзі батылдық деуге болады. Және қуаныштысы, әңгіме жұп­-жұмыр. Мұнда табиғат құбылыстарының өзі эстетикалық емес, философиялық өлшемдерге айналады. Ол сипаттаған заманның адамы ғана емес, даласы да жорық тілеп жатады, аңсары - қалың қол, ат тұяғының дүбірі.

    Бөртенің ішкі монологын алыңызшы. «Дала. Сол баяғы қалпы. Мұнарланып мұң кешеді. Сағымданып сарғая сағынады. Жауындатып жылайды. Жылайды да көз-жасын өз бойына сіңіріп алады. Жасынан тамырланып көк алған, бір түске бағынбас табиғатқа түлетіп өмір беріп, баршасының сойы өзі екенін медет қылады». Осы жұп-­жұмыр, поэтикалық абзацта «бір түске бағынбас табиғатқа» деген тіркес қана ойдың құтын қашырып тұр. Әйтпесе Бөртенің танымы, Бөртенің қабылдауы жаттанды пайым емес.

     «Күншығыс пен күнбатысқа кезек қараған Бөрте ғұмыры ат үстінде өтіп жатқан жарының қанмен ашқан дүниені қанмен тазартқысы келетініне ойы жетпейді»  дейді, содан соң автор. Байқасаңыз, жарты сөйлемнен­-ақ әлемді билеген Шыңғысханның өміріне, тарихи миссиясына авторлық көзқарас сезіледі. Шығарманың құны да осы жарты сөйлем болуы мүмкін. Және бұл әңгімеде автор кейіпкер Бөртенің жан иірімдеріне сыналап болса да, бойлай алған. Әрі оның көзімен Шыңғысханды бағалау арқылы, екі қоянды бір оқпен атыпты: әңгімеде Бөрте де бар, Шыңғысхан да жоқ емес. Бөртенің ойы арқылы Тимучинді танисыз және Бөртенің өз образы да бедерленеді.

    Әңгіме поэтикалық ауанда жазылған дедік. Соның бір дәлелі анафораны көркемдік тәсіл ретінде пайдалану. Олар кейіпкердің ой ағысын ара-­тұра бір қайырып отыру үшін керек. Суық түс көріп, өңі мұздаған Бөрте «Қанағатсыздық» дейтін. Ал сағынышқа бой алдырған кезде, «Тойымсыздық» деп, демін ішке тартқан. Сөйтіп тұрғанда әңгіме шарықтау шегіне жетіп қалады: ханнан қаралы хабар келеді, Бөрте қырық батырына ханды жерлетіп, жас қабірдің үстінен үйір жылқыны үш рет айдатып, батырлардың бәрін өлтіртеді. Әңгіме солай аяқталады. Өкініштісі, мұнда да жазушының оқырманымен жасырынбақ ойнағанын байқайсыз. Бөрте әрекетінің ішкі мотиві ашылмай қалады. Қаралы хабарды естігенге дейін Бөртенің «ішінде отырған» автор, шешуші тұсқа келгенде сырттан бақылаушы болып шыға келеді. Әлемдегі ең үлкен құпияның бірі, сол құпия күйінде қалады.

      Айта кетерлігі, мазмұнына сай, әңгіменің сөз саптасы да байыпты, авторлық баянда бекзадалық бар, ой асықпайды, әрекет аптықпайды. Шығарма сонысымен баурайды, сонысымен есте қалады.

«Құдай»

    «Қатардағы адамдар оқиғаларды, ұлы адамдар идеяларды талқылайды» дейтін бе еді? Өміржанның да сюжет пен оқиға емес, идея, тұжырымдар төңірегінде жазатынын айттық. Ұлтарақтай әңгімеде бір емес, бірнеше даулы, даулы да қызықты тұжырымдар қылаң беріп жатады. Бірақ кейде негізгі идея ашылыңқырамай қалатындай көрінеді. Мысалы, «Қош бол, Раушандағы»  Құдайды жақсы көру идеясы, «Топырақтағы» Шыңғыс ханның моласы. «Құдайда», бұл екеуінен ерекшелігі, әңгіменің тұтас композициясы Құдай мен сенімді сату деген идеяның төңірегінде өріледі.

     Сюжетке келейік. Әңгімеде қысқы киімдердің қалтасын ақтарып, ақша іздеген жігіт бар. Және хат жазған әйел бар. Әйел пәтердің есігін кілттеп, подъезден шығып кетеді. Жігіт оның ізімен жүріп алтын крест тауып алады. «Құдайды» сатады. Қайтып келе жатып, хат тауып алады: «Мен Құдайды сатқан жоқпын. Сенімімді саттым. Сенім – қай заманда да өтімді тауар. Тіпті, өмірдің өзі – сенім саудасы. Адамдардың бір-біріне сенім артуының өзі сол сауданың басы... Сеніміңіз өз құнын өтеді ме?..»

      Біз расында, Құдаймен саудаласып өткіземіз көп уақытымызды. Құдайға сенбейміз, сенсек, міндетті түрде бірдеңе сұраймыз. Сұрағанымызды бермесе, қайтадан күмәнданып қаламыз. Құдайға адамнан ештеңе де керегі жоқ, ал адамға Құдайдан ылғи да бірдеңе керек болып тұрады. Енді ойлаңыз. Осындай сауалдардың төңірегінде бас қатырып жүрген әйелдің кресті түсіп қалады да, оны ақша таппай жүрген біреу апарып сата салады. Адамның ең үлкен байлығы – сенім, рух болуы керек еді, қазір ең үлкен олжасы сол сенімнің сыртқы символы, мардымсыз ғана материалдық табыс. Енді деймін. Осындай идеяны неге құрығанда одан әрі дамытпасқа? Бұл әңгімеде де, Өміржан, әдетінше, тәптіштеуді ұнатпайды. Әйел кім? О баста мұсылман болып, кейін дінін сатқан, сондықтан да крестті сүйе алмай отырған бейбақ па? Діннен көңілі қалған, күмәнін жеңе алмаған бейшара ма? Құдайының бейнесін сатпасқа амалы қалмаған діндар ма? Түсініксіз емес, жұмбақ. «Қош бол, Раушан» әңгімесіндегі сияқты, мұнда да кейіпкер көрмейсіз. Оның психологиясы, биографиясын былай қойғанда, жалпылама мінездемесі де жоқ. Көлеңкесі, сұлбасы ғана.

     Осы тұрғыда Өміржанды жазушы ретінде тым сараң деуге болады. Оның кейіпкерлері сезінетін, қасірет шегетін, қуанатын, өмір сүретін тірі жан иелері емес, әлдебір идея ұшқындарын тасып жүрген құты ғана сияқты. Одан да әрірек үңілсеңіз, идея бөлек те, кейіпкер бөлек екенін байқайсыз. Достоевскийдің ұлы болатыны, әр кейіпкері толыққанды образ ғана емес, бір­-бір идея болатын. Өміржанда идея бар, енді кейіпкер келсе, екі аяғын тең басайын деп тұр. Түйсінеміз, ол қазақта бұрын-­соңды жазылғандардың ешқайсысына ұқсамайтын әдебиет жасағысы келеді. Бір артықшылығы, оқырманға ойлану үшін көп мүмкіндік береді. Бір кемшілігі, кейде тым көп мүмкіндік береді. Өміржан Әбдіхалық маған, тамаша тағамның исін бұрқыратып, күттіріп қойған шебер аспаз сияқты елестейді. Ол ой ауқымы жағынан, өз замандастарының алды. Сондықтан «шефтің» мәзіріндегі басты тағамын әлі де күтудеміз.

Әсия Бағдәулетқызы

00:00
00:00
  • 1. Өміржан Әбдіхалық
  • 2. Өміржан Әбдіхалық
  • 3. Өміржан Әбдіхалық
00:00
00:00
  • 1. Өміржан Әбдіхалық
00:00
00:00
  • 2. Өміржан Әбдіхалық
00:00
00:00
  • 3. Өміржан Әбдіхалық