Сержан Закерұлы

Сержан Закерұлы

Жазушы

Балаңдық

    «Кез келген суреткер өз атынан және өзі жайлы сөйлейді» дейді Звягинцев. Расында, әр жазушы әдебиетке өзін әкеледі. Оның шығармасы қызық болуы үшін, өзі де қызық тұлға болу керек.

   Сержан Закерұлында жақсы жазушы болуға мүмкіндік беретін біраз артықшылықтар бар. Мәселен, табиғи тіл, ізгі ой, автордың өзі үшін маңызды кейбір идеялардың ұшқындарын да байқаймыз. Бірақ соның бәрі бірігіп, жазушыны суреткерлік өреге көтере алмай тұрғандай әсер қалдырады. Неге? Өйткені С.Закерұлының әңгімелерінен, әзірше, баршаға ортақ шаблондар мен мораль туралы дайын рецептілерді ғана көріп отырмыз. Тосын ой, өзіндік байлам аз.

   Сосын жазушылық жолға түскен кез келген суреткер жан-дүниесінің қалтарыс-бұлтарыстарындағы сұмдықтар мен шындықтарын түгел ақтарады. Ондай батылдыққа бармаған адам суреткер емес. Әлде Сержан өмірде қайшылықтары жоқ тым «дұрыс» адам (бұл жағдайда оның адам ретінде жолы болып, жазушы ретінде жолы болмады), не өз тереңіне үңілуге дайын емес (оның да уақыты келетін шығар).

   Мұны неге айтып отырмыз? Өйткені көркем шығарма жазу деген – ең алдымен өзіңді тану. Бұл – орасан интеллектуалдық жұмыс. Жазушы туындыларындағы түрлі полярлық әлемдерді өзінен таратады. Достоевский, Толстой мен Акутагава неге қызық болды? Өйткені олар - ой алыптары еді. Мелвилл мен Лондон неге қызық болды? Өйткені америкалық романтизмді қалыптастырған аласапыран өмірді сүрген. Чарльз Буковски неге тез арада оқырманын тапты? Өйткені бұзық, сотқар, болмысы қызық еді. Демек, мазмұны жұтаң жазушы оқырманын еліте, ерте алмайды.

«Арылу»

   «Арылу» дүниеден өз шындығын іздеп жүрген жас жігіт жайлы. Бірақ «шындық» деген ұғым да шартты ғой. Бөлек ұлт үшін, бүкіл адамзат үшін маңызды, ауқымды шындықтар болады, адамның жеке басының, шағын шындықтары болады. «Арылудың» кейіпкері бас қатырған мәселе осының соңғысына келіңкірейді. Көз алдыңызда тым тәртіпті және сол тәртіптілігін кәдімгідей жетістік санайтын балаң жігіттің жан­дүниесі. Бұл әңгімеде конфликт жоқ. Бары ­ «ақша емес, адам іздеп» жүріп, «періштеге» жолыққан жігіттің, сол қыздың жанынан тыныштық табуы ғана. Оқиғаның бояуы солғын, айтпақ идеясы қарабайыр.

   «Мен сөйлесетін, тілдесетін бір дара жүректі, жалғыз жүрегі бар адам таптым. Біз сөйлесіп отырмыз. Оны қалай тапқанымды айтсам бос мылжыңға уақыт жоғалтқан болар едім. Ол көп күлмейді. Бұрын жүрегі жоқ адамнан қорқатын едім. Қателесіппін. Дәл қазір жүрегі көп адамдардан қорқамын». Дәл осы топшылауды біз бұрын да бір жерден оқығанбыз. Қайдан? Кімнен? Сержан Закерұлынан екен! «Арылудан» екі жыл бұрын жазылған (автордың өз көрсетуі бойынша) «Мың жүрек» деген әңгімесіне негіз болған ойды, автор (жерден жеті қоян тапқандай) мұнда да қайталайды. Жарайды, автордың өзі үшін қызық тұжырым шығар, бірақ бір әңгімеден екінші әңгемеге көшіп жүрген идеялар, болмай, толмай жатып өзін өзі «тонау» ­ жақсылыққа апармайды.

   Сондай­ақ, автордың баяндауында басы артық сипаттаулар, оғаш көрінетін оралымдар барын айта кету керек. Мысалы, «Ойлардың адам миына шабуылға өтетіні қалай?» дегенді оқисыз. Осындағы «ойдың миға шабуылы» дегеніңіз - қаншалықты ұтымды тіркес? Ары қарай оқиық. «Сол жақ қапталымда қыз бен жігіт бір-біріне жабысып қалғандай бүкіл дүниені табандарымен таптап, тек екеуі ғана өмір сүріп жатқандай ұзақ сүйісті» дейді тағы бір жерінде. «Табандарымен таптап» демей­ақ, «бүкіл дүниеде тек екеуі өмір сүретіндей» десе де түсінікті еді.

  Тағы бір байқағанымыз, көп тұстарында жазушының ойы тұманды. Мысалы, кейіпкердің хауызға қарап: «Дала заңының осыншама оңай болғаныма?» дейтінін алыңыз. «Жоқ бұл дала заңының зынданға түскен бір мөлтек сыры ғой – деді тағы да егде дауыс». «Дала заңы» деп нені айтып отыр, «заң» «оңай» не «қиын» болатын ба еді, «заңның» «сыры» болушы ма еді, «зындан» деп нені меңзеп тұр, түсіну үшін тағы бір шолып шығасыз. Бірақ логикалық ілгек жоқ. «Осы сезімдерінен қорқып жүрегі тарсылдап еді, бірақ өзіне беймәлім әлемнің сырлы жұмбағы батылдандыра түскендей көзін жұмып тұңғиықтың сырына үңілді» дейді. Біріншіден, сөйлем шұбалаңқы. Екіншіден, мұнда да автордың не айтқысы келгені түсініксіз. Қысқасы, Сержанға синтаксисті тағы бір шолып шығу керек, сонда «беймәлім әлемнің сырлы жұмбағы батылдандыра түскендей, тұңғиықтың сырына үңілді» деген сияқты жалған бейнелілікке ұрынбайды.

   Әңгімеде қызғылықты ой ұшқындары жоқ емес, бірақ кейбір сөздерді орынсыз қолданудың кесірінен олардың өзі шашырап кетіп жатады: «Бұл күндері өмірдің өзгеріссіз алдау мен алданудың арасында өтіп жатқаны болмаса ешбір құбылыс байқалмады» деген сөйлем бар. Әп­әдемі ойы бар сөйлемге «өзгеріссіз» деген «бөтен» сөз араласып, берекесін қашырып тұрғандай. Сол сияқты, «Сағат қана бүкіл ғұмырды қиналасүйреп, найза тілдері жаныма қадалып жатыр. Шық-шық еткен даусы мені тағы да масқаралап тұрғандай болды» дейді. «Бүкіл ғұмырды» емес, «бүкіл тіршілікті» шығар?

  «Жай ғана қарадым», «жай ғана күлді» деген тіркестерді де кездестіресіз. Жазушының ондай қарабайыр сипаттаудан гөрі, эмоционалдық­экспрессивтік бояуы қанықтау сөздерге әуес болғаны жөн­ау. «Терең ойға бөгіп келемін», «терең ойға шомдым» деген де жиі кездеседі. Басқа біреу туралы «терең ойға шомды» десе де, адам өзінің терең не саяз ойлағанына қалайша баға береді?

  Көркем сөзге талабы бар жас қаламгер, бір ғана сөз, көрікті ойдың ажарын ашатынын білсе керек еді. «Ерніне көзім түсті. Тым үлбіреп тұр» дейді. Сәл ойланса, «тым» дегеннен гөрі ұтымды («шиедей» дей ме, «уыздай» дей ме, «жібектей» дей ме, қазақта сөз көп қой) теңеу табылатыны анық еді. Әдебиетте әр сөз, тіпті дұрыс қойылған үтірдің өзі маңызды. Сержанның пунктуацияға да немқұрайлы қарайтынын байқайсыз.

  Кейбір тұстарда жасанды ноталарды байқайсыз: «Маған қыз көктемнің қытықты күлкісін елестетші» дейді мысалы. Немесе кейіпкер өзі туралы: «Терезенің алдында оған қарап сәл тұрдым. Мейірлене қарадым. Махаббатпен көз тіктім» деп қайырады.

  Осындай-осындай сипаттарын ескере келгенде, «Арылу» деген атау бұл шығарма үшін тым асқақ па дейсіз. «Арылу» ­- арылу болу үшін ол - ағынан жарылу болу керек. Маңдайы тауға да, тасқа соғылған кейіпкердің бойынан тосын қайшылықтар мен шешілмес түйіндерді аңғаруыңыз керек, ішкі конфликт өрістеу керек. Бұл әңгімеде оның бірін де көре алмадық. Мүмкін, автордың қыз бен жігіт қарым­қатынасына деген моральдық позициясын қолдауға болатын шығар. Бірақ тақырыптық, идеялық тұрғыда бұл әңгімеден ешқандай жаңалық көре алмай тұрмыз.

«Мың жүрек»

    Сержан Закерұлының кейіпкерлерінің өмір, адам туралы ұғым-түсініктері кіршіксіздігімен қаншалықты сүйкімді болса, балаңдығымен соншалықты қынжылтады. Мысалы, қараңыз.

    «Бір танысым әйелінен безіп, көгендегі қозыдай төрт баласын жәутеңдетіп бір сылқымға ерді де жоғалды. Ал, ол сылқымның мың жүрегі мыңдаған жылдардың жемісін жеген бір түйір қарағай құртындай ма қалай, бұл орманда тоқылдауық деген сорлы да жоғалыпты»... Бүкіл әңгімеге, шалдың қасіретті монологы мен әлсін-әлсін лирикалық шегініске өзек болып тұрған оқиға - осы ғана. Әрине, бір отбасының драмасы көркем шығармаға арқау болуға әбден лайық. Бірақ мәселе ненің жазылуында емес, қалай жазылуында ғой.

Әңгіменің сөз саптасына қараңыз: «Мүмкін ол да болса жанымның тәніме жасаған азабы шығар» дейді. Осы қиқар сөйлем «Адамдардың жылдарды жалмайтыны қалай? Жоқ, жылдар адамдарды жалмай ма?!» деген әдемі ойды қиқалайды.

«Мына ағаштарда мың жүрек бар. Мың жүрек не істеткізбейді. Мүмкін адамдар әлдеқашан ағашқа айналған шығар».

«- Адамдар ағашқа айналған. Оларда мың жүрек бар, – деді шал артына қайырылмастан».

  Қысқасы, «адамдарда мың жүрек бар» деген байлам қайта­қайта алдыңыздан шығады. Формасы жағынан, бұлай ойды қайтарып отыру ұтымды­ақ. Бірақ түсінесіз бе, кейіпкер ересек кісі, алайда оның дүниені қабылдауында - өмірлік тәжірибесіне сай (болуға тиіс) даналық жоқ. Шалдың бойына баланың қарабайыр байламдары қинап жапсырылғандай жарасымсыз. Жалпы, автордың өзі қарияның психологиясын жеткізуге дайын емес сияқты.

«- Сонда қалай ата...- деп жігіт тұрған орнында қатты да қалды.

 - Солай, балам. Мен адам бауыздаймын!- деді шал ұзаңқырап барып».

   Бұл да жеңілтек шешім. Оқырман үшін ақсақалдың мұндай оқыс шешімге келуі түсініксіз, өйткені ішкі мотивтері ашылмады. Қорыта келгенде, пішіні қызықты болғанымен, бұл әлі де бір қайнауы ішіндегі шығарма сияқты әсер қалдырды.

«Ғасырлық меңіреулер»

   Бұл, көркемдік тұрғыда С.Закерұлының неғұрлым сәтті туындысы деп бірден айту керек. Жазушы меңіреу жігіт пен меңіреу емес үш қызды салыстыра алу арқылы олардың тіршілік болмысына үңіледі. Әлгі үш қыз меңіреу болмаса да мағынасыз тіршілік кешіп жүр. Ал бас кейіпкерге екі ракурстан қарауға болады: біріншісі, әлгі парықсыз қыздар білмейтін әлдебір ақиқатқа көңіл көзімен жеткен данышпан деп. Екіншісі, әлдебір қасіретті арқалап жүрген, жүйкесі бұзылған бейбақ деп. Қай жағынан қарасаңыз да, оның тағдыры аянышты.

    Жетістігі деуіміз керек, әңгімеде аяғына дейін айтылмаған жарты тондар көп. Сонысымен де қызықты. Кей тұстарында детализациялар ұтымды: «Үш қыз оның көгеріп жіпке асулы тұрған денесін тамашалап тұр. Темекі түтіні үш қыздың бетін тұмшалап кетті. Қып-қызыл болып еріннің бояуы жұққан темекі тұқылы жерге домалап түсіп тұтап жатты. Тық-тық еткен өкше даусы ауладан шыға бере тапталып қалған дымқыл жерге соңғы ізін тастап кете берді. Есіктер меңірейіп әлі тұр. Күзгі жаңбыр бүркіп жауады. Тым сылбыр...» Бұл сияқты жолдардан киноның исі шығады. Әңгіме көз алдыңызда Нариман Төребаев түсіретін ақ­қара түсті қысқаметражды фильм іспетті жылжиды.

   Біздің байлам, С.Закерұлы соңғы әңгімесінің сипатындағы жазуын жалғастырса, әдебиетте өзіндік сүрлеуін табатын секілді. Оның жазуға талпынысы орасан, формалық ізденістері, өз қадарынша философиялық ойларға құштарлығы байқалады. Тілінде кедір­бұдырлықтар бар, танымы мен интеллектісі әлі де толыса түсер, эстетикалық концепциясын да қалыптастырар. Ал дәл қазір жазушыға кедергі ­ өмірлік тәжірибенің жұтаңдығы ғана сияқты. Қаламгеріміз әлі адамдарды тани түссе екен дейміз. Әйтпесе «Мың жүрек» пен «Арылу» сияқты талай әңгімеге арқау болуға лайықты қилы тағдырлар, қайшылықты оқиғалар жан­жағымызда толып жатыр ғой. Тек көре білсеңіз, тани білсеңіз болғаны.

   Әзірге осы, ал бұдан әрі С.Закерұлын жазушылық өресі қандай қияларға жетелейді - оны уақыт көрсетеді.

Әсия Бағдәулетқызы

00:00
00:00
  • 1. Сержан Закерұлы
  • 2. Сержан Закерұлы
  • 3. Сержан Закерұлы
00:00
00:00
  • 1. Сержан Закерұлы
00:00
00:00
  • 2. Сержан Закерұлы
00:00
00:00
  • 3. Сержан Закерұлы