Қанат Әбілқайыр

Қанат Әбілқайыр

Жазушы

Талап

      Қанат Әбілқайырды студент кезіндегі «Табаныңыздан сүйейінші» деген кітапшасынан білеміз. «Жазушылыққа талабы бар екен» дедік те, көз жазып қалдық. Көз жазғанда, Қанат әдебиеттен алыстаған жоқ, жазбайды емес, жарияланбайды емес,  тек  айып өзімізден болыпты. Қанаттас, тілектес досымызды оқымай келіппіз. Араға бірнеше жыл салып Қанаттың бірнеше шығармасын қатар оқығанда, ізденетін, еңбектенетін... жазушылықты шынында мұрат санайтын қаламгерді көріп қуандық. Ол прозаға «нұрлы ақылмен» келетін сияқты. Сюжет құрастыруға шебер, оқырманды қызықты оқиғамен үйіріп әкетуге болатынын біледі. Қысқасы, жазушы қиялының қуаты, тақырыптық ізденістері қуантады. 

«Көршінің қызы»

     «Көршінің қызындағы» Талаптың – автобиографиялық кейіпкер екені анық. Сондықтан да жазушы тіліндегі субъективизм, сатиралық сарын жарасымды. Автор оқырманымен ылғи да байланыс ұстап отырады. «А, айтпақшы Әсел деген кім?», «Әне, әне қараңыз», «Охо, қараңыз...», «Ой, Әселді айтамын деп отырып, өзімді ұмытып кетіппін ғой»... Осындай оралымдардың бәрі сізді оқиғаға ортақтастырады.

    Автордың кеңістік пен уақыт позициясы да анық. Ол кейіпкермен бірге өткен күнге оралып отыр. Бірақ бір ғана олқылығы, повестің атауы ақталмай қалған сияқты. Басталған кезде маяның үстінде тұрып көршінің қызын аңдитын кейіпкер, бір қарағанда сым темір жинап жүреді, бір қарағанда спортшы болып кетеді. Жоқ, оның бәрі бөлек­салақ тұрған жоқ, сюжеттегі әрекеттерді біріктіретін тетіктер бар. Бірақ ол тетіктер, атауы нұсқайтындай, көршінің қызы емес. Әселге деген ғашықтық біртіндеп екінші планға ығысады, кейде жасанды қиыстырылып, зорлықпен жапсырылатындай әсер береді. Шығарманың аяғына қарай, тіпті жайына қалады. Негесі сол, әңгіменің шешімінде Талабымыз көршінің қызын ойланбастан қиып, қалаға кете барады. Біздіңше, автор­кейіпкер балалық шақ туралы ең әсерлі естеліктерін теріп алып, «Көршінің қызы» деген ортақ атаумен ұсынған секілді. Ондай ракурспен қарағанда, әрине, тоққа түсетін бала да, боз кілемдегі белдесу де, көршінің қызы да – бір баланың әлеміндегі ең сілкіністі оқиғалар. Автор соның бәріне сендіре біледі және мұнда рефлексия емес, шын мәнінде көңіл қоюға тұрарлық оқиғалар (!) өтіп жатады. Бірақ қайталап айтайық, «Көршінің қызы» деген атау бұл әңгіменің «аузы-мұрнын буып» тұрған сияқты.

    Повестің тілінде болар­болмас кем­кетіктер жоқ емес. Мысалы, «қанша жерден әдемі болсам да (анау айтқандай сымбатты емес екенімді онсыз да жақсы білемін)» дейді. «Қанша жерден әдемі болсам да» және «сымбатты емес екенімді білемін» деген тіркестер мағыналық тұрғыда бір­біріне кереғар. Оның үстіне, жігіт адамға «әдемі» деген теңеу қолданылмайтынын Қанат білсе керек еді. Немесе мына бір тұсына қараңыз: «Бүгін айдалада қалған темірді ұрлаймыз, ертең біреудің үйін тонамасымызға кім кепіл?». Ал енді осыны, ұрлыққа түскен ойын баласының шын монологы деуге иланасыз ба? (ирония деуге негіз жоқ). Бұл – баланың өзінен гөрі,  ересектердің жекіп ұрсатын сөзіне көбірек ұқсайды. Десе де толықтай алғанда кейіпкер психологиясы ашылғанын айту керек. Шығарманың ең үлкен табысы да сол.

«Атасының баласы»

    «Көршінің қызы» бала туралы болғанымен, оқырман талғамайтын шығарма болса, «Атасының баласы» ­ балаларға арналған әңгіме. Кезінде Ыбырай Алтынсарин жазған дидактикалық әдебиеттің ұшқындары бар: бала санасына лайықталған, танымдық және тәрбиелік сипаты басым («қырық шұбар тай деген немене»? «жеті атамды айтайыншы»? «сүйінші деген не?»). Бірақ көркемдік тұрғыда жасандылау, құранды шығарма сияқты әсер ететінін жасырмаймыз. Жазушылық әдістерден баланың қиялын  сөйлетуді ұтымды деп табар едік.Өзі бата беретін, өзі Әнұранды жатқа білетін Мұқыштай қазақ баласының идеалы ма дерсіз. «Менің үш атам бар. Бірінші – Абай атам! Ол – менің ғана емес, барлық балалардың атасы. Екінші – Нұрсұлтан атам. Ол – еліміздің басшысы. Үшінші – Бірлік атам». Әрине, жазушы қазақы ауылда, шалдың етегіне оралып өскен баланың аса зерек, саналы болатынын меңзеген шығар, бірақ әңгімеде қақтығыс жоқ. Уақыт пен кеңістікте сіз Мұқыштаймен біргесіз. Алайда шығарманың басты интригасы («атамның баласымын» ­ «Талаптың баласысың») әңгіменің басында­ақ шешіледі. Сондықтан да алға қарай зорға жылжиды.

«Жынды»

     Қанаттың алдыңғы екі әңгімесі жақсы болса да, жаңалық емес. Қатарластарының бәрі барып жүрген тақырып. Ал оны әзірге бөлектеп тұрған туынды − «Жынды» повесі. «Жас әдебиетте» композициясы тиянақты кесіп­пішілген мұндай шығарма некен­саяқ. Бөлім­бөлшектері қисынды қиюластырылған, автор нені, қай кезде айтуды, әртүрлі уақиға, іс-әрекеттің қайсысын бұрын, қайсысын кейін баяндауды – бәрін тәптіштеп ойластырған. Сюжет құрудың бірнеше әдісі болса, «соңынан білу» (узнавание) Қанаттың осы әңгімеге таңдап алған ұтымды тәсілі. Егер кино өнерімен шендестірер болсақ, бұл Кристофер Нолан, Дэвид Финчер сияқты режиссерлердің фильмдерінде жиі кездесетін, қазақ киносы мен әдебиетінде кең тарай қоймаған, күрделі-сюжетті туынды.

    Мистикалық сарында басталған шығарма, біртіндеп психологиялық зерттеуге ұласады. О дүние бар ма? Болса, қандай? Адам қалай жынданады? Елестер бар ма? Болса, олардан қорқу керек пе? Бала кезімізде бәріміздің үрейімізді ұшырған әңгімелер, қайбір жылы «Маған Әл Фараби мен Абай сабақ үйретеді» деп мәлімдеген вундеркинд қыз, осындай тылсым оқиғалардың бәрі матасып, оған он бес жыл бойы әкесінен адасып келген баланың тағдыры қосылып, шағын хикаят таңғажайыптар тізбегіне айналады.

    Ал авторлық баяндау тұрғысынан қарайықшы. Кейіпкердің шындықтан тылсымға өтуі қалай? «Денесі дір ете түсті.Бүйрегі шаншу қадалғандай шым ете қалды. Құлақтағы қолын бүйіріне апарды. Пыс-пыс. Пыс-пыс. Демалып жатыр. Дәл қасында». Үшінші жақ, жедел өткен шақ формасындағы бірыңғай етістіктермен өріліп келе жатқан сөйлемдер легі кенеттен, «пыс­пыс» пен «демалып жатыр» деген нақ осы шақ формасына ауысуы арқылы­ақ атмосфераны ширықтырады. Тілдік жағынан алғанда, бұл повесте бас сындырып, көз шығаратын тіркестер жоқтың қасы. Есесіне Қанаттың үйреншікті теңеулерді дамытып әкететіні бар: «Құлын жүрегінің тұяғы кеудесін тепкілеп жатыр», «күн тасбақадай тырмысып жүріп, тас төбеге көтеріліп қалған еді»...

    Композициясын қараңыз. Бірінші «бөлімнің» өзі басы, дамуы, шарықтау шегі және шешімі бар. Қалай да автор «не болар екен» деп, ынтықтырып қояды.

   Екінші «бөлім» қалай өрбиді? Үңіліп көрейік. Композиция құруда екі кейіпкерді қатар сөйлету әдісі жиі қолданылады. Дж.Фаулздың әйгілі «Коллекционері», мәселен, осы әдістің шыңы деуге болады. Қанатта да  екінші «бөлім» Елес қыздың позициясынан айтылады. Есіңізге Марк Левидің «Жер мен көктің арасында» деген әйгілі хикаяты түседі. Бірақ Айгүлдікі басқа кеп. Шығарма одан әрі қызықтыра түседі.

   Шартты түрдегі үшінші бөлім тағы да Нұрланның атынан баяндалады. Төртінші бөлімде қайтадан қыз. Жазушы кейіпкерлерін кезек көрсете отырып, тереңдете береді, өмірбаяндарын арши түседі, ең бастысы, шығармада бір сәтке де динамика жоғалмайды, бастан­аяқ қимыл, қозғалыс толастамайды. Жүйкеңді қытықтайтын көріністер де жоқ емес: «Табалдырықтан тағы аттады. Үрейлі дыбыстар. Шыңғырып жатыр. Жылап жатыр. Біреулердің денесін құрт-құмырсқалар кеміріп жатыр. Біреулерінің мойнына абжыландар оралып алыпты. Кері қарай бір қадам басты. Өз үйі». Идеялық тұрғыда Елес-кейіпкерді – ескі үйде қамалған, тіл мен үннен айырылып тұншыққан, туған ұлтымыздың рухы деп қабылдауға болады. Әңгімеде бәрі шартты екені сондай, дәл олай деп қабылдамауға да болады. Автордың шындық пен қиялды жымын білдірмей өретіні - шеберлік десек, артық емес. Мысалы, жоғарыдағы фантастикалық көріністен кейін: «Көрші үйдің қызыл сиыры қораға қарап тағы да бір мөңіреп қойды…» дейді. Мұндай прозаикалық суреттер оқырманын әп сәтте «жерге түсіреді» және сиырдың мөңірегені қандай шындық болса, табалдырықтан әрі жаһаннам екені дәл сондай, қолмен ұстап, көзбен көретін шындық сияқты әсер береді.

   Оқырман санасына ең үлкен соққыны Қанат ең соңғы сөйлеммен береді: «…Қой күтіп тұрғандағы Айгүл тәте жайлы үрейлі әңгімені ойдан шығарып айтып едім…». Осы кезде Қанаттың, кейіпкері ойлап тапқан кейіпкерінің өзі өз бетімен өмір сүргенін көресіз. Повесті оқып отырып сіз байқаған сәйкессіздіктер, әккі автордың әдейі тастаған қармағы екені түсінікті болады: «төрт апта бұрын» көшіп кеткен Қуаттың «үш апта бұрын» Елесті көргені немесе Елестің алдымен өлімге сүйреп, одан кейін құтқаруға тырысатыны... Оның бәрі сізді финалға астыртын дайындау екен.

   Қорыта келгенде, авторда үлкен әдебиетке деген талап бар. Бірақ көп замандастары сияқты, Қанатқа да идеялық тұрғыда ойлана түсу керек сияқты. Тілі жатық, жеңіл оқылатын дүние жазған дұрыс, әрине. Естелікпен әуестену жас қаламгерлерге тән шығар. Бірақ соның бәрі не үшін жазылады? Сюжетпен таңғалдыру үшін бе? Әлде басқа да айтарың бар ма? Біздіңше, Қанаттың айтары болу керек. Және бұдан ілгері бұл әңгімелерден де толысты дүниелер күтеміз.

Әсия Бағдәулетқызы

00:00
00:00
  • 1. Қанат Әбілқайыр
  • 2. Қанат Әбілқайыр
  • 3. Қанат Әбілқайыр
00:00
00:00
  • 1. Қанат Әбілқайыр
00:00
00:00
  • 2. Қанат Әбілқайыр
00:00
00:00
  • 3. Қанат Әбілқайыр