Ерболат Әбікенұлы

Ерболат Әбікенұлы

Жазушы

Сатиралық әңгімелер

 

     Ғұмыры ұзақ болатын дүниенің формуласын жазушының бәрі білгісі келер еді. Бірақ ол тылсымды таңдаулылар ғана, оның өзінде бейсаналы түрде ашатын болуы керек. Е.Әбікенұлы әдебиеттің «сыр сандығын» ашуға жақындап қалғандай.

     Қаламгердің мұратын әртүрлі түсіндіруге болады. Соның бірі ­ замандас пен заман бейнесін ашу. «Кімбіз? Қайда бара жатырмыз? Кім кінәлі?» деген сияқты программалық сұрақтарға жауап беру. Бір заман туралы толғап отырып әр заман, бір адам туралы айтып отырып бар адам туралы айту. Кешегі «Өлі жандар» мен «Ревизор» неге мәңгілік? «Футлярдағы адам» мен «Хамелеон» неге өлмейді? Өйткені екі классик жазып кеткен орыс қоғамындағы кемшіліктер кез келген халыққа таныс. Таныс болатыны, бірде-­бір ұлт құрған мемлекет, бірде-­бір тарихи кезеңде мінсіз адамгершіл формация болған емес. Болмайды да. Кез келген жерде, кез келген уақытта билік - кісі болмысын бүлдіреді. Билікке құл болған адамзат ілкідегі абыройлы, намысты, ер қалпынан – жағымпаз, жасық, сорлы кейіпке түседі. Ондай жағдайда жазушыға не істемек керек? Чеховтың «Тогда человек станет лучше, когда вы покажете ему, каков он есть» деген сөзінің жаны бар. Чехов та, Гоголь да қоғамының көзін ашты. Өзіне сырттан қараған орыс адамы «Бұлай өмір сүруге болмайды» деп дүр сілкінді. Бірақ ол жолғы таңдауы да қате болатын... Қош, ол басқа әңгіменің тақырыбы.

     Қазір біздің рухани дүниемізді тұмшалап тұрған тұман да – осындай, болмысымызды боямасыз көрсете алар суреткерлердің сиректігінен болса керек. Е.Әбікенұлы да о баста программалық сұрақтарға жауап берем деп ойламаған сияқты. Бірақ ғайыптан тайып, орайы түсіп, сол сұрақтың кемінде біріне жауап табылған. Мысалы, «Біз кімбіз?»... Ерболаттікі бос мақтан, құрғақ пафос емес, қазіргі қазақтың аяусыз, шынайы портреті. Оның қалам сілтесін - сабырлы ирония ма, ащы мысқыл ма, уытты сатира ма, сыни реализм бе, қалай атайсыз, маңызды емес. Маңыздысы ­ оның қаламының көлеңкесінде қазіргі қоғам, әлеуметтік және моральдық проблемалар туралы қасіретті ойлар тұр. Оны оқып отырып, әрі күлкің келеді, әрі жылағың келеді. Ал ең текті юмор, біздіңше, жаныңды қозғай алатын юмор.

 

 

«Министр»

     «Замандас бейнесі», «типтік бейнелер», тағысын тағы дейміз ғой. Кейде ойлайсың, бүгінгі қоғам соншалықты ұсақ ­ оған лайығы сатира ғана сияқты. Басқаша жазам дегеннің бәрінікі, эпикалық құлаш болмаған жерде, жазушының жеке басының сарсаңы болып шығатындай. Сондықтан осы топтамадағы қоғам жайлы ең шыншыл, батыл да сәтті шығарма Е.Әбікенұлының «Министрі» дер едік. «Министрді» оқығанда, Гоголь мен Чехов, Бейімбет пен Ғабиттің сатиралық әңгімелері ойға оралатыны содан. Барлық сипаты бойынша «Министр», қазір бізге ауадай қажет болып тұрған әлеуметтік саяси әңгіме.

    «Мені қызметке қабылдаған күні-ақ, директор, сұқ саусағын мұрныма тигізіп тұрып: «Министр келеді, андағы шашты құрт, ретті киін» деген. Содан бері менің басым, ай сайын шаштаразға домалаумен болды». Бірінші сөйлемнен­-ақ сіз ситуацияға топ ете түсесіз. Кіріспелеп жағдайды түсіндіру, бос суреттеу, артық сөз шығындау жоқ. Бұдан әрі де әр сөйлем шиыршық атып тұр. Әр сөйлемде тапқыр тіркестер, бейнелі оралымдар, мәйекті мінездеме бар. Әр абзацтан өзіміз өмір сүріп отырған қоғамды «жаңа» қырынан тани түсесіз. Ирониялық­-гротескілік суреттеулер әңгіме кейіпкерлерін дөп басып сипаттап тұр. Өзінің аянышты екенінен бейхабар кішкентай адамдар, алдыңызда әбігерге түсіп құрдай жорғалайды. Оларды сізбен бірге баяндаушы кейіпкеріңіз де бақылап отыр. Бәрінің есіл-­дерті «министр келеді» деген сыбыс. Ұлық келердің алдында жанын қоярға жер таппай, әрқайсысы бір «ақыл» айтып кететін шолақ белсенділердің образы снайперлік дәлдікпен суреттелген. Біреуі «жүніңді қампит, өзіңді семіз көрсет» дейді. Тағы біреуі келіп, «курткаңды шеш, министр келгенде жылуды қосамыз» дейді. Әсіресе үшіншісінің суреті керемет: «Таныс көзілдіріктің арғы жағынан, таныс көз жылтырады. Кабинетті тінте, алақ-жұлақ етті. Таныс мұрын, пыс-пыс етіп иіскелей жөнелді. Сосын, біздей үшкірейіп, тура маған шүйіліп келе жатты. Сол біздей мұрынның астындағы кемпір ерін сапылдай жөнелді. Көп бастықтың бірі: Бәсе, тамақтың иісі сендердің кабинеттен шығып тұр екен ғой!-дейді тап бір ұрыны  ұстап алғандай қоразданып».

     Мекемеде жылу жоқ, су жоқ, дәретхана лас, түстік ішуге жалақы да жетіңкіремейді... Осы, қиюы қашқан тұрмысқа қызметкердің бәрі көндігіп кеткен. Ұлықтың сапарын пайдаланып, жалпы жағдайды түзеу ешкімнің ойына келмейді, «бәрі жақсы» деп бетін сылап­-сипап, министрді шығарып сала, батпағына батып отыра бергенді жөн санайды. Асып кетсе ойлайтындарды «әлеуметтік саты».

     Гогольдің «Ревизорды» жазғысы келгенде айтатыны бар еді ғой, «Мен Ресейдегі кемшіліктің бәрін бір шығармаға сыйдырғым келді» деп. Ерболаттың «Министрі» де біздің қоғамдағы біраз шындықтардың «бетін тырнаған».

–               Басқалар қайда?

–               Төменде гүл шоқтарын көтеріп алып министрді күтіп жүр.

–               Ал сен ше?

–               Осында бір адам отырсын деп әдейі қалдырған.

–               Гүлге ақша бердің ғой?

     Қазақ өмірінің боямасыз суреті. Біздің ұсақталып кеткен менталитетіміздің қапысыз көрінісі. Скрипкашы М.Бисенғалиевтің айтатыны бар, «Англиядағы тақтайдай жолмен келе жатып, ағаштың тасасына тығылып тұратын қазақ ГАИ­лерін сағынып кетем» деп. Сол сияқты, Ерболаттың уытты әңгімесіндегі «спецификалық» кейіпкерлерді де, оқиғаларды да біз жақсы танимыз. Бәрімізге мәлім жағдайлар, бірақ оның осыншама аянышты екенін мойындауға батылдығымыз, суреттеуге қиялымыз жетпей келіпті. Асүйде отырып күңкілдеп­-күңкілдеп қоя салатын, кейде біз тіпті мән бермейтін үйреншікті оқиғалар Ерболаттың көзімен қарағанда қасірет екен.

    «Министрдің көзі кенет төргі қабырғада ілулі тұрған бастықтың әкесінің суретіне түсті. Кәдімгі қазақтың қарапайым қара шалы. Иегінде сақалы бар тұғын. Өмірден ерте озып сүйегіне әлдеқашан қына шықса да, қақпастың суреті төрімізден ойып тұрып орын алған. «О, эта, Абай» деді жалғыз-ақ ауыз. Сол сөз жетті. «Иә, Абай!» дедік тегіс шу етіп».

    Біздің қоғамдағы надандықты сипаттау үшін бұдан артық қандай ситуация керек? Немесе мына бір суретке қараңыз: «Дәретханаға кіре бере менің де жүрегім дүрсілдеп қоя берді. Құдай-ау, мыналар тілімен жалап тазартқан ба? Еденнен өз сұлбамды көрдім. Сасық иістің орнына аямай себілген иіс судың хош иісі бұрқырайды.  Шүмектен ыстық су атқылап тұр... Ғажаптанарлық жағдай». Қазіргі қазақ қоғамындағы ұрлықшылықты, мемлекет пен халықты тонауды, осы елдің азаматына тиесілі ең қарапайым игіліктің өзін, қол жетпес ғажапқа айналдырып отырғанымызды − бұдан артық қайтіп суреттеуге болады? Орыс жазушысы Е.Гришковец, қожайыны тастап кеткен қоян туралы тақпақты оқып тұрып, «бұл менің өмірімнің поэмасы» деуші еді. Сол сияқты, «Министрдегі» лас дәретханалар туралы эпизод та біздің өміріміздің «дастаны».

     Ерболат сатира жанрын мейлінше меңгерген. Жоғарыда айтқандай, әр сөйлем, әр сөз лыпып тұрады. Оны қазірдің өзінде бейнелеу тілі, өзіндік стилі қалыптасқан жазушы деуге болады. Қараңыз: кейіпкер ай сайын шаштаразға өзі бармайды, «басы домалайды», ақшаны бала­-шағасынан жай алмайды, «шыр» еткізіп тартып алады», қызметкерлер жай ғана жүрмейді, «үріккен қойдай» «коридордың ана басынан мына басына суылдайды», өзі жай кетпейді, «қайқиып кете барады», жай бастық емес, «орынбасардың орынбасары», жай жүрмейді, «құйрығын бұтына қысып алып, шапқылайды», жай өтпейді, «сүйретіле» өтеді. Кабинеттің суықтығын жай ғана «суық» демейді, «Жалап көріп едім, тісімнің қызыл еті мұздай суық екен» деп сипаттайды. Мұндай айшықты суреттеулер, әрине, әңгіменің табысы.

     Бірақ шығарманың ең үлкен жетістігі шебер қиысқан тілі емес. Оның оқырман санасына жеткен идеясы. Мұндағы жазушы сатирасының нысаны – жай бір әлеуметтік мінез емес қой. Кейіпкер де, оның әйелі де, қайын атасы да, бастығы да, бастығының орынбасары, орынбасардың орынбасары, кеңсесінде барлық әріптестері, «министр келеді» деген соң мұны «үйіне қонаққа шақырып үлгерген» бұрынғы достары да ­ бәрі бір адам. Олардың бәрі бір дертке шалдыққан. Олардың бәрі құлдық қамыттың ішінде өмір сүреді.  Соның әсерінен министрдің бейнесі Гогольдің «Шинеліндегі» сияқты зорайып кеткен. Кейіпкеріміз министрдің өзімен бетпе­-бет сөйлеспегендіктен, аяғының тасырына дейін қағып алып отырады: «Әрі бей-берекет, әрі мағынасыз тыпырши басылған аяқ дыбысы, сосын маңғаз басылған аяқ дыбысы анық естілді». Министрді көрген сәтіне назар салыңыз: «Адамнан аумайды. Тек қана сұсты». Ал астаналық ұлық кетіп бара жатқанда: «Министрге қарасам бір аяғы сыртта, бір аяғы іште, артын беріп тұр екен. Жауырыны қозғалады» дейді. Осындай кішкентай детальдарды ұстай білу, әрине, кейіпкердің өзін қаншалықты кішкентай сезінетінін көрсетеді. Бұл − жазушының шеберлігі. Өйткені қорланудың одан сорақы формасын елестету қиын.

     Әңгіменің тамаша табысы, баяндаушы кейіпкердің психологиясы бір нәзік жүлгенің бойымен өріледі. Басында оқиғаның бәріне ирониямен бақылаған, бір кезде әріптестерін ойлап «қаны басына шапшыған» кейіпкер, түптің түбінде «кішкентай адам», кішкентай қызметінің тұтқыны. Оның ішкі қарсылығын сезе тұра, шарасыз екенін байқайсыз. Мысалы, «Егер дәл қазір министр жетіп келсе, коридордан кіргеннен тамақтың иісі бұрқырап тұрса, кабинетте тамақ ішетінімізді білсе не боламыз?» деп сұрайды ғой, бізтұмсық бастық. Бұл «Арам қатамыз ойбай» деп жауап береді. Бұл диалогтан да кейіпкердің мысқылын сезесіз. Яғни, ол бір министр келеді деп жұрттың неге сонша шабылатынын түсінбейді. Бірақ оның да осал жері бар: кез келген қазақ сияқты, мақтанды сүйеді. «Сен мынауский жігітсің» деген бастықтың сөзінен кейін өзгереді, «расында да, керемет жігіт шығармын». Көңілі марқайып отырып, әйеліне хабарласып, «министрдің өзі келетінін» айтып бір мақтанады, «өзін менсінбей кеткен» достарына екі мақтанады, туған­-туыс, қыз­-келіншектер... Оны екінші рет сылқ түсірген жай, әйелінің сөзі еді: «Әкем орайды жіберіп алмасын деді... Сөйт жаным!». Бұл ойланып қалады. «Қолымнан келетін сияқты»... Жеме­-жемге келгенде қолынан келмейді, ол өзінің бастығы сияқты пысық емес екен. Неге десеңіз, «бәрі сіздің арқаңыз» деп барша жұрт сазды дауыспен жағымпазданып жатқанда, мұның даусы сүйкімсіз шығады. Бұған жағымпаздық жараспайды. «Мынаны кім жұмысқа алған»,- деді директор беті бүлк етпестен. «Ей, сенің атың кім еді ей?»,- дейді бастығым жаңа көргендей». Сосын кейіпкеріміз тұрып­-тұрып: «Бір-бірден боқтап тұратын уақытым жоқ. Бәріңнің әкеңнің ауызын...» дейді де «тайып тұрады». Есі сәл дұрыстау адам бұл қоғамға басқаша реакция көрсетуі мүмкін емес. Кейіпкер іштей екіге жарылған. Бір жартысы тобырдың әрекеттеріне биіктен қарағанымен, екіншісі «орайды жіберіп алма!» дейтін әйелін жақсы көреді. Кейіпкер болмысының апогейі, әңгіменің ең соңында: «Басым ауған жаққа, сенделіп біраз жүрдім. Сосын үйге қарай аяңдадым. Құдай-ай, қайтсем екен...». Жағымпаздық жарысында қалып қойғандар, біздің қоғамда дәл осындай сергелдең күй кешеді.

     Ерболаттың шеберлігі, күллі қоғамның дертін соншалықты қысқа, дәл жеткізуі. Ол билік алдында дірілдеп-­қалтырау ­ өмір сүру формасына айналып кеткен кейіпкерлеріне, жағымпаздық пен жалбақтауды жалау қылған олардың өмірлік позициясына аяушылықпен қарайды. Сипатталған оқиға Ерболаттың қиялы ғана болып шығуы үшін барымызды берер ек, бірақ «Министр», өкінішке қарай, біз көріп отырған дәуірдің қоспасыз шындығы. Билік өкілдерінің өктемдігі, жағымпаздық, жасықтық пен жасқаншақтық, кішкентай адамның тапталуы... бүгінгі күннің өмір салты осы. Сондықтан бұл әңгімені оқығанда айызыңыз қанып, рахаттанасыз, ішіңізде өліп жатқан шындықтар тірілгендей күй кешесіз. Аға жазушылардың өзі қауіпсіз тақырыптардан шыға алмай жүргенде, Ерболат бір ғана әңгімесімен қазіргі әдебиеттің ең маңызды миссиясына адалдық танытты. Демек көркемдік табыстарын былай қойғанда, бұл шығарма авторлық позициясымен­-ақ шоқтығы биіктеп тұр.

   Осы топтамада ертеңгі күнге қалатын санаулы шығарма болса, «Министр» сол тізімге міндетті түрде енеді. Өйткені бұл сөзсіз, қазіргі қазақ сатирасының жауһары.

 

«Ақын»   

     Ерболат Әбікенұлының «Ақын» деген әңгімесі «Министрге» қарағанда әсері солғындау. (Бұдан былай автордың кез келген әңгімесі солай көрініп тұратын сияқты). Бірақ бояуы қанық, оқиғаны өрбітуінде мін жоқ, тілі мен стилистикасы сауатты, мұнда да автор баяндауында ирониялық­гротескілік элементтер басым.  Ерболат әңгімені оқиғаның ортасынан бастағанды жақсы көреді. Тағы да бірден шиеленістің үстінен түсесіз: ақынымыз көршісін неге ұрғанын түсіндіріп жатқанда, полицейлер, «сізді ол үшін шақырған жоқпыз» дейді. Бұл көршінің әйелін қалай балағаттағанын түсіндіріп отырып, оның баласын сыбағанын да қоса кетеді. Тергеушілерді ақынның «моральдық келбеті» таңғалдырады. Қысқа қайырғанда, бұл шығарма кейбір ақындарға пародия деуге келеді. Әжуа, мысқыл. Немесе көлемді эпиграмма.

«Жеті қат көктің үстінде жел еміп жүр ем,

Кек егіп жүр ем, ауаға кек егіп жүрем,

Ең биік шыңның басындағы әуенді қудым.

Шайтан менен шайырды тел еміп жүрем»...

    Ерболат елден оғаш жазам деп, үйлеспейтінді үйлестіріп, шендеспейтінді шендестіріп, сөзді сұраусыз олай да, былай да сапырған «модернист» ақындарды мысқылдап отыр. Ал ондай ақындар қайдан шығады? Кейіпкердің «бөсіңкіреп» жіберетінін, не айтса да әсірелеп сөйлейтінін мына жолдардан­-ақ байқайсыз: «Арыстандай атылдым. Даусымнан өзім қорықтым. Жарқышақтанып әлі күнге құлағымда тұр». Бұл ­ мінезге, дағдыға  айналып кеткен әрекет формасы. Инфантилизм дейміз бе, пафостылық дейміз бе, әйтеуір бөлекше ғалам ойлап тауып, соған шын сеніп жүретін әдет бар екені рас. Е.Әбікенұлы соны дөп басып көрсетіп отыр. «Адамзат поэзияны түсінуден қалды. Бұл - апат. Жойқын апат әкеледі әлі». Жазушы, тағы да, өзінің асқан аңғарымпаздығымен қызыл сөзге жақындығымызды, адамдардың өз бойына өлшеп алмай, биік сөздерге құмарлығын сынап отыр.

     Тергеушілер де «сау сиырдың жапасы» емес. Олардың қасіреті – қорқақтық. Илікпей тұрған дөкірлер, «Елбасына арналған өлеңімді оқытпағандарың үшін сотқа беремін» деген бір ауыз сөзден кейін­-ақ құбылып сала береді: «Ақын, бауырым! Арыздарды ақырындап шешеміз»...

     Ал ақын, департаменттеп шығып келе жатып, «Мен ақынмын. Космостық деңгейдегі, ғарыш мінезді ақынмын. Ақындық табиғатымнан айырылмаймын. Өлеңді қоя алмаймын. Онсыз дүние қараң», – деп ойлады іштей». Оның трагедиясы да сонда, өзінің сұрапыл ақын екеніне шын сенетіндігі. Қазір өздерін «біз, өнер адамдары» деп атайтын кемталанттар көбейген заман ғой. Көбінде сауатсыз келетіндіктен, өздері айтқан сөзге иланады. Сондықтан да шын ақын емес, Ерболат айтып отырған «космостық деңгейдегі ақын» иттің итақайынан көп. Бірақ «космостық ақындардан» да көп бір «халық» бар бізде. Олар «жезтаңдай әншілер». Сондықтан жазушыдан «Әнші» деген шығарма күтеміз.

 

«Пәтер іздеп жүр едік...»

     «Пәтер іздеп жүр едік...» бір қарағанда, көп қазақтың басындағы жағдай ғой. Таңқалатын, таңсық ештеңесі жоқ. Бірақ Ерболаттың жазуында сіз тұрмысының қиюы қашқан қазақты ғана көрмейсіз. Сіз сол тұрпайы тұрмыстың азаматтың азамат басын қалай итше тепкілеп, қорлайтынын көресіз. Батырлық, серілік дәуірдің ірі болатыны – жанталастың бәрі абырой үшін, ар үшін, еңселі ел үшін, ұлан ғайыр жер үшін еді. Қазіргі адамның өмірі ұсақ-­түйекке қор болып, ит-ырғылжыңмен өтіп жатыр. Арман, мақсаттың бәрі майдаланып кетті, расында, бар аңсары қараңғы, сасық құжыра болған қазіргі қазақ, қандай аянышты еді?..

    Мұнда да суреттеу, авторлық түсіндіру атымен жоқ, сіз ә дегеннен кейіпкердің ішіне түсесіз. Түсесіз де, соның көзімен қоғамға қарайсыз. Пәтер иелерінің бұларға деген қарым­-қатынасына назар салыңыз: құныңыз көк тиын болған заманды танисыз. Ол: «мен өзімді нашар сезіндім», «жаман қорландым» деп жазбайды, ситуацияны ғана береді. Кейіпкер тапқан лашықтың сипаты адам шошырлық. Бірақ терезесі жоқ, күндіз жарығы өшік тұратын, егеуқұйрықтар толып жүрген сасық бөлмеде, қайынағасы келгенше шыдап жүре береді. Өлімнен ұят күшті, қайынағасы үн-­түнсіз шығып кеткенде ғана ол, «әдіре қал» деп, көшіп кетеді. Яғни, қаламгер ситуацияны ғана шебер суреттемейді, сол ситуациядағы кейіпкерлердің өзін ұстау формасын, психологиясын дөп басады. Бұл әңгімеде, пәтер іздеген жігіттің сергелдеңі қалай аяқталатыны қызық. Пәтер иесі мен оның диалогын оқиық:

— Далаға шыққанда аяқтарыңнын ұшымен басып шығыңдар.

— Неге?

— Дыбысы шықпау үшін, әйелім ұнатпайды.

— Айтқаныңыз болсын.

—  Ал кірген кезде....

— Онда да аяқтың ұшымен кіреміз ғой?

— Жоқ. Кірген кезде өкшелеріңмен ептеп, дыбыс шығармай кіресіңдер..

— Мақұл, мақұл, мақұл.

— Ал тамақ жасаған кезде...

— Иісін шығармай, аяқ-табақты салдырлатпай жасаймыз ғой.

— Оны қайдан білесің?

— Аға, ау аға!

— Тыңдап тұрмын.

— Атаңның басы».

    Ерболаттың «Министрдегі» кейіпкері сияқты, пәтер іздеп жүрген кейіпкері де қайнау кондициясына келгенде, морт сынады. Бәріне үнсіз шыдап, басын шұлғып келіп, бір сәтте бұрқ-­сарқ ете қалатын туған халқының психологиясын Е.Әбікенұлы керемет меңгерген. Сондықтан бұл шығармалар кейде, кей жағдайларға ескерту сияқты әсер етеді.

    Түсінесіз бе, бір қарыс жер үшін түрмеге түсетін ақын да, министрді күту үшін шабылатын қызметкер де, сасық құжыра таба алмаған пәтер іздеуші де... бәрінің арғы жағында әлеуметтік қарсылық бар. Ерболат қоғамдағы бар қисынсыздықтарды дәл тауып, оны кәнігі кәсіби жазушыларға тән шеберлікпен суреттеп отыр.  Жас қаламгердің бұдан кейінгі аяқ алысы қалай болатынын білмейміз, бірақ «Министрдегі»  миссиясына адал болса, қазақ әдебиетіне үлкен суреткер келді деп қуануымызға болады.

Әсия Бағдәулетқызы

00:00
00:00
  • 1. Ерболат Әбікенұлы
  • 2. Ерболат Әбікенұлы
  • 3. Ерболат Әбікенұлы
00:00
00:00
  • 1. Ерболат Әбікенұлы
00:00
00:00
  • 2. Ерболат Әбікенұлы
00:00
00:00
  • 3. Ерболат Әбікенұлы