Дархан Бейсенбекұлы

Дархан Бейсенбекұлы

Жазушы

Қоңыр

    Дархан Бейсенбек жалқау жазушы емес. Тақырыптық тұрғыда ізденеді, шығарманың сюжеттік желісін, композициясын ойластырады, тілдік қолданыстары да (кейбір кедір­бұдырлықтарды есепке алмағанда) көңілге қонымды. Қысқасы, оны кәсіби жазушыны мазалайтын техникалық сұрақтардың бәрі мазалайды. Бір сүрлеуге түсіп алып, бір­біріне ұқсас әңгімелерді сықпырта беретін әріптестеріне ұқсамайды, әр шығармасына әжептәуір ішкі дайындықпен келетіні байқалады. Оқиғаны баяндау жағынан оның дәстүрлі прозаның аясынан өсіп шыққаны анық. Бас жарып, көз шығаратын эксперименттерге жолай бермейді. Бұрын ешкім айтпаған ойды айтып, ел­жұртты айран­асыр қалдырам деген астамшылық пен өзімшілдіктен де аулақ. Оның стихиясы ­-  қазіргі қоғамның суреттерін шынайы жеткізу. Ол өз табиғатындағы қоңырлықты жоғалтпай, қазіргі қиқулы дүниеге лайықтай білген жазушы. Оның шығармаларының түпкі мақсаты, мың құбылған көппен бірге адасып бара жатқан адамды арнасына түсіру сияқты. Және бір атап айтарлығы, Дархан рефлексияның жазушысы емес, ол оқырман қуанышына орай, динамиканы жақсы көреді. Кейіпкерлерін өмірдің небір қым­қиғаш ситуацияларына салып сынайды. Сондықтан оны сюжеттік әңгіменің шебері, ал баяндау ырғағын «кинематографиялық» деуге де болатындай.

«Гиппократ анты»

      Мысалы, «Гиппократ анты» деген әңгімесі дәл сондай. Бұл шығарманы алғаш оқығанда бізді қуантқаны, әңгіменің ішкі драматургиясының шебер өрілгендігі еді. Артық суреттеу атымен жоқ, әр абзацта оқиға бар, кейіпкер бар. Сіз «Гиппократтың антын» оқып отырып, кейіпкермен бірге ұйқыдан оянасыз, кеше істеген қылмысын еске түсіресіз, таңғы ас ішесіз, балаңызға көліктің кілтін беріп, өзіңіз жұмысқа келесіз. Қиын жағдайға түскен бейтаныс таксишіні тыңдайсыз, оған аяушылық таныта қоймайсыз, кенеттен... таксиші қағып екткен баланың өз балаңыз екенін түсінесіз. Әңгімені бұлай өріп әкелу кейіпкерді әртүрлі ситуацияларда өзін қалай ұстайтынын көрсетуге тамаша мүмкіндік берген. Марғау, маңғаз, тәкаппар болып жүрген Азатыңыз бір сәтте мүсәпір халге түседі.

       «− Аға, өз басым жұмыс істемеймін. Шиттей төрт балам бар. Әйелім де жұмыс істемейді, баламен отыр. Оларды асырап жүрген жалғыз мәшинем бар еді». Төтеден әңгіме бастаған «қонақтың» әлеуметтік жағдайы ғана емес, жалпы болмысы шағын ғана диалогқа сыйып кеткен.

        Осы сәттен бастап зейін қойыңызшы. Сіз таксиші жігіттің сөздерінен «аварияға түскен» - Азаттың баласы екенін сезіп отырасыз. «Тек Азат соны қашан түсінер екен?» деген ой мазалай бастайды. «Азат қызғылт-күрең әмиянның ішкі қалталарына салынған құжаттарды енді аша бергені сол еді...». Баланың құжаттарына қарап үлгермейді. Яғни Дархан шығарманың ішкі драматургиясын  шиеленістіре біледі.

«− Мен сіздерге ақшасын екі есе қып төлейін. Уәде берем.

Жас жігіттің жалынышты үнінен екеуі мырс етіп күліп қойды».

Дәрігерлердің образдары қырлана түскен. Әңгіме ширыққан үстіне ширығып келеді.

«− Дәрігер мырза, маған ана баланың құжаттарын берсеңіз. Әйтпесе мен оның адресін, ата-анасын қалай табам? − деді ақсары жігіт кетуге ыңғайланып.

− Ә, иә, қазір берем. − Орнынан көтерілген Азат шашылып жатқан қағаздардың арасынан қызғылт-күрең әмиянды алды да ішкі қалтасында тұрған жеке төлқұжатты суырып алды. Кенет көзі шарасынан шыға жаздап бақырайып кетті...». Әрине, өз ұлы.

Байқағаныңыздай, Дархан оқиғаны ширатудың хас шебері.

        «Дәрігер дәлізді бойлай, операциялық бөлмені бағыттап, құстай ұшып барады екен». Автор кейіпкерінің әкелік сезіміне аяушылықпен қарайды. Дархан өмір мен әдебиеттің ең негізгі сиқырын түсінген сияқты. «Жақсы» және «жаман» адам да, кейіпкер де болмайды. «Баласының өлі денесіне қарап тұрған Азаттың жылағысы келген». Барған сайын шиеленісіп келген оқиғаның кульминациясы осы тұс. Ол жылайды, Құдайға жалбарынады, ақыры талықсып кетеді. «Есін жиғанда әуелі құлағына кардиологиялық аппараттың дыбысы естілді»... Дархан мейірімді екен, кейіпкеріне тағы бір мүмкіндік беріпті. Оқиғаның заманауилығын, тақырыптың әлеуметтік және гуманистік тұрғыдан маңыздылығын, кейіпкер жан­дүниесіндегі астамшылық пен қорқыныш, тоғышарлық пен үрей арпалысының «хеппи эндпен» аяқталуы да – дайын кино емес пе?..

        Ұнамдысы, жазушы монологтар мен диалогтарда барынша шынайы. Сондықтан, оның кейіпкерлері жансыз сөздерге жоламайды, ал олардың аузындағы: «просто», «главный врач», «техосмотр», «таксовайтетемін», «общем», «врачтар», «ну и что»  деген сияқты орыс сөздері оғаш емес, қайта сендіре түсетіндей.

      Қазір кім көп, науқастың қарғысына қалған дәрігер көп. Еліміздегі медицинада бір кездегі тәртіп жоқ... Осы сарынмен, әңгіменің публицистикалық ыңғайда талдауға болады. Бірақ Дарханның айтып отырғаны басқа кеп. Одан гөрі биіктеу һәм тереңдеу. Дархан бізге аса жақсы емес, аса жаман емес, қатардағы пенденің рухани солқылдақтығын көрсетеді. Ол қалай ақшаға сатылып кетті, қалайша қу дүниені ­ адам өмірінен артық көрді? Гиппократ антын қолдану арқылы жазушы, қазіргі адам жанының қасіретін әдемі жеткізеді. Және бәріміздің де Жаратқанның алдында шарасыз пенде ғана екенімізді еске салады.

«Ринг»

        «Ринг», аты айтып тұрғандай, боксшы жайлы әңгіме. Дархан әдеттегідей шығармасын оқиғаның қайнаған тұсынан бастайды. Алан рингке шығып келе жатыр. Біртіндеп оның қарсыласы туралы ойын білесіз, Махмудтың өзінен гөрі мықты екенінен хабар береді, кеудесінде «кектің қара дағы» бар екенін де жасырмайды. Рингтегі айқас. Бірінші раундтың соңы естелікке ұласады. Алан мен Махмудтың қарым­қатынасының сыры ашылады. Екінші раунд. Дархан осы шақ пен өткен шақты, рингтегі жұдырықтасу мен естеліктерді қатар және әдемі өре білген.

      Әңгіменің басынан аяғына дейін Алан, жүрегін алақанына салып, махаббат үшін, әділет үшін әлі келгенше күреседі. Соңғы сөйлемдерді оқиық: «Махмудтың осы соққыдан кейін тұра алмайтынын пайымдадым. Бұл кезде шықшыт тұсыма тиген қарсыласымның алапат күшті оң жұдырығы менің де сегіз секундтың ішінде есімді жинай алмайтыныма оның сенімін нықтай түскен еді. Ринг - өмір. Өмір ешкімді аяған емес. Соңғы пайымым санама сіңді де қараңғылық қойнауына тарта жөнелді...»

       Дарханның жазуында бізге ұнамайтын бір қасиет сол, ол шығармадан ой түю ләззатын оқырманнан тартып алатыны. Мысалы, екі боксшының қатар жайрауымен әңгіме аяқталғаны ұтымды бола тұра, «Өмір де ринг сияқты, ешкімді аямайды» деген байлам Аланның емес, оқырманның санасында қылаң беруі керек еді. Шын шеберлік, біздіңше, ойыңды ашық айтпауда.

      Сосын, әңгіменің тіл қолданысында кейбір сәтсіздеу оралымдар бар. Мысалы, «соңғы пысықтап айтқан сөзін есіме алдым» дейді. Өзі «пысықтап» тұрған соң, оның «соңғы» сөз екенін айтып не қажеті бар? «Сәтті орайын таба алады» дейді. Өзі «орай» болса, оның жанына «сәтті» деген сөзді тіркеп қайтесіз? «Бағындырған биігі де бес батпан» дейді, батпан деген салмақ бірлігі, онымен биіктікті өлшемесе керек еді. «Қашан да еркектің көмегін қажет етіп тұратын қызды құтқару керек деген ой санамды осып өтті» дегені де қарабайырлау. Осыған дейінгі «Гиппократ антының» артықшылығы, жасанды көркемдік жоқ, оқиға баяны да, диалогтары да барынша шынайы өрбісе, «Рингте» жасандылықтың салқыны еседі: «Сол түні таң атқанша көз іліндіре алмадым. Қаңғыбас Күн жер бетіне жарығын молынан төге бастағанша жылаған қос қыздың үні жүрегімді найзағайша тынымсыз осқылап шығып еді...». Жан­дүниесі қара жердің өзіндей қарапайым, нені болса да шорт кесіп, тікеден тартатын жігіттің сөз саптасы да сол болмысына сай болса керек еді. Мұндай әсіре көркемдеулер, әрине, әңгіменің әсерін күшейтудің орнына, солғындатады.

«Жер сағыз»

      Кейде ойлаймыз, қазақ жазушыларының бәрі балалық шақ туралы жазуды бұлжытпас міндет, жазылмаған заңдылық санайтын сияқты. Бұл бір жағынан түсінікті де, өйткені «ауыл» деп аталатын таңғажайып әлемнен шыққандар ғаламның жеті кереметін араласа да, балалық шақтың суреттерін  ұмытпайды.

      «Ол лифтіге кіріп келгенде мен оған арқамды беріп тұрғам. Бірақ қабырғадағы үлкен айнадан бәрін көріп тұрмын». Әңгіме осылай басталады. Әдетінше, Дархан кейіпкердің өзі болып сөйлейді. Кейіпкердің қызға қарап тұрғандағы ойы кәдімгі кеңсе хикаясындағыдай әсер қалдырады. Таниды, әрекет етеді, Шынардың алақанына сағыз салып, «Әзірге жер сағыз жоқ» дейді. Оқиғаның естелікке өтетін осындай тұстары әдемі түйінделген.

      «Сіздерді қайдам, өз басым ең алғаш  зауыттың жасап шығарған емес, далада өсетін жер сағызын шайнап едім» дейді кейіпкер. Көз алдыңызға жерді шұқылап, жер сағыз теріп жүретін баланың суреті келеді.

      «Кенет дәл көзімнің алдына екі қызыл төпли келе қалды. Мен жерде отырған едім. Өзім солай ойлаймын, әсілінде жерде етпетінен жатқанмен бірдей еді». Шыңғыс Айтматовтың әйгілі «Қызыл орамалды шынары» еске түседі.

       Әңгімедегі ирония автордың кейіпкерге емес, кейіпкердің өзіне деген қатынасы. «− Сен мені жақсы көресің бе?, − дедім салған жерден. Енді түні бойы дайындап, бірнеше мәрте қайталап, әбден пысықтап алғам ғой.

− Сен ше?, − деді ол. Менің құрған жоспарым бойынша ол маған сұрақ қоймауы керек еді.»

«Мен Шырынды құшағымнан босатып қоя бердім де, ұялғанымнан қаша жөнелдім».

       Бұл суреттердің бәрі шынайылығымен баурайды. Сезімтал жазушы алғашқы, балаң махаббаттың көңілдегі әсерлерін солғындатып алмай, дәлме­дәл жеткізе біледі. Алайда кей тұстарында әсерлеймін деп әсірелеп жіберетінін байқаймыз: «Екеуміз қайтадан құшақтаса кеттік. Кеудеміздегі қос жүрек бірге соғып, асыл сезімдер кеңістікте тоғысып жатқандай». Егер әңгіме толықтай осындай әшекейлі сөздерге құрылса, стилистикасы сондай болса түсінікті еді. Олай емес қой, Дарханның қарапайым тілмен баяндап келе жатып, аяқ астынан осындай бір бейнелі сөздерге құмарта қалатыны әңгіменің ішкі табиғатымен қабыспай жатады. Яғни, шығарманың  стилистикасында кедір­бұдырлық бар. Бұл, біздің пайымша, жазушының әлі де болса баяндау стилі тұрғысынан бір байламға келмегенін көрсетеді.

     «…Мен расыменен-ақ жер сағызын сағындым. Сіз ше?..» деп аяқталады шығарма. Бізге салсаңыз, жер сағыздың төңірегінде өрбіген жүрекжарды әңгіменің соңында, бұл жолдар тіптен артық. Мақалада, эсседе пайдаланылатын арзан тәсіл сияқты. Ал жалпы алғанда, әңгіме жеңіл оқылады, балалық шақ суреттерімен көңілге жылы тиеді.

       Қорыта келгенде, Дарханның әңгімелерін оқу қашан да қызық. Ол − уақыт, кеңістік пен әрекеттің бұлжымас бірлігін ұстай отырып, оқиғасын түрліше құбылтудың шебері. Оның әңгімелерінің өзегінде қатпар-қатпар өмір шырғалаңдары, қайшылыққа толы тіршілік драмалары жатады. Тақырыптық, идеялық ізденістері, қара сөздің дәстүрлі әдістеріне адалдығы қуантады. Өйткені эксперимент керек екен деп, кез келген қаламгерді жаңашылдыққа итере беруге де болмайды. Әркім өз табиғатына сай ауанда жазғанда ғана табысты қаламгер болады. Дарханның да өз жолы, жас жазушылардың қатарында өз орны бар. Жалғыз тілек, стилистикалық тұрғыда сүрлеуін айқындап алса екен дейміз.

Әсия Бағдәулетқызы

00:00
00:00
  • 1. Дархан Бейсенбекұлы
  • 2. Дархан Бейсенбекұлы
  • 3. Дархан Бейсенбекұлы
00:00
00:00
  • 1. Дархан Бейсенбекұлы
00:00
00:00
  • 2. Дархан Бейсенбекұлы
00:00
00:00
  • 3. Дархан Бейсенбекұлы