Дұрыс сөйлейік

Жанрлар Категориялар
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
1. Қазақ тілі қандай тіл?
00:00
00:00

- Ал, құрметті тыңдармандар, «Дұрыс сөйлейік!» атты қазақтың ауызша сөз мәдениеті аудиобағдарламалары циклін бастаймыз. Бүгін біздің сауалдарымызға жауап беретін Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институты директорының орынбасары, филология ғылымдарының кандидаты Фазылжанова Анар Мұратқызы.

- Анар ханым, енді алғашқы сауалымыз, қазіргі таңда жастарымыз ағылшын тілін жетік меңгеруге құмартып жүр. Әлемдік тіл деп те айтады. Соған салыстырмалы түрде қарағанда, қазақ тілі енді тасада қала бастағандай. Қазақ тілін терең меңгеретін азаматтар саны, қатары азайып бара жатыр. Қазақ тілінің ерекшелігін, оның артықшылықтарын, жалпы мүмкіндіктері туралы айтып берсеңіз.

- Өте дұрыс сұрақ. «Қазақ тілі қандай тіл?» деген сұраққа қазір екінің бірі жауап бере алмайды. Бізде Тіл білім институтында филология ғылымдарының докторы, профессор Нұргелді Уәлидің «Қазақ тілі қандай тіл?» деген мақаласы жарық көрген болатын. Сол мақала бойынша айтатын болсақ, қазақ тілі – ең алдымен, түп төркінін сақтаған, түркі тілдерінің ішіндегі таза тілдердің бірі. Олай дейтін себебіміз, қазақ тілінің негізгі лексикалық қорын көне түркі сөздері құрайды. Мұны түркітанушы басқа елдің ғалымдары да ерекше айтып отыр. Бүгінгі күні, мысалы, түрік тілінде араб тілінен енген көп сөздер бар. Солардың орнын қалай алмастырамыз дегенде, олар қазақ тілін донор тіл ретінде пайдаланғылары келеді. Екіншіден, қазақ тілі – кемел тілдердің бірі. Кемел дейтініміз стильдік тармақтары сараланған, әдеби нормасы қалпына келген, қандай жанр, қандай қоғамдық өмірдің саласы болмасын, қолдануға болатын, қолдану әлеуеті өте жоғары тіл. Одан кейін тағы да «Қандай тіл?» дейтін болсақ, қазақ тілі – өте бай тіл. Бір қызығы, қазақ тілінің байлығы оның лексикалық қорының көптігімен көрінбейді, қазақ тілінің байлығы грамматикалық формалардың көптігімен де көрінеді. Бұл грамматикалық формалар әртүрлі мақсатты, сөйлеушінің дітін, әртүрлі оның эмоциялық реңктерін түгел, толық жеткізе алады. Енді мен сіздерге өзімнің жақсы көретін мысалымды келтірейін...

- Иә, мысалмен келтірейікші жастарға, тыңдармандарға түсінікті болу үшін.

- Нұрсұлтан, сіз есікті жабу керек деген қимылды орыс тілінде қалай орындатасыз?

- Надо закрыть дверь, пожалуйста, закройте дверь, не могли бы вы, закрыть дверь.

- Иә, енді осындай формалар орыс тілінде де көп, бірақ енді мен қазір қазақ тілінде осының формаларын айтсам, біздің бағдарламамыздың бір аудиокурсының уақыты оған жетпейді. 

- Мысалы...

- Мысалы, есікті жап, есікті жапшы, есікті жаба қойшы, есікті жаба салшы, есікті жаба сала қойшы, есікті жауып жіберіңізші, есікті жауып жіберсеңіз болмас па еді, есікті жауып жіберсеңіз игі еді, есікті жапсаң болар еді, есікті жауып шыға қойшы, есікті жауып жібере салсаң игі болар еді деп осылай тоқтамай жалғастыра беруге болады. Бұл форма байлығы сөйлеп тұрған адамның сөйлеушіге деген әртүрлі қарым-қатынасын, эмоциясын, сөйлеушінің мәртебесін, тыңдаушының мәртебесін, осының барлығын ажыратып тұрады. Сондықтан қазақ тілі қандай тіл? деген кезде, біз осы жағынан да ойлануымыз керек. Енді ең маңызды нәрсе қазақ тілінде біздің ұлтымыздың жаны, рухы сақталған. Рух дегенде біз көбінесе оны бір дерексіз дүние деп ұғамыз. Бірақ шын мәніне келгенде, Абайда да бар, рух деген ол – ақыл, ақыл деген – білімдер. Мысалы, талай ғасыр өмір сүрген қазақ ұлтының бүкіл тарихи кезеңдерде жинақтаған білімдері, осы  біздің қазақ тілімізде сақталып тұр. Тек қана білімдері ғана емес, моральдық-этикеттік нормалары, сұлулықтың эталоны, әділдіктің эталоны, жақсылық, жамандықтың эталоны. Осындай сияқты толып жатқан бізге өмір сүруді үйрететін, ортада өзін ұстауды үйрететін, тағы да басқа көп білімдерді үйрететін құнды деректер осы тілімізде сақтаулы.

- Рақмет, Анар ханым, біраз ақпараттарға қанық болдық деген ойдамыз.

- Сондықтан біз сол білімдерден айырылып, ажырап, қалмауымыз керек, егер біз ол білімдерден ажырап, айырылсақ, біз өзіміздің  ұлттық келбетімізден, ұлттық мәдениетімізден айырыламыз. Мысалы, біздің академик, Рабиға Сыздықова апайымыз айтады: «Қаншама ғасырдан бері қазақ халқы тірі, қазақ тілі бар болса, ол оның тілінің арқасы дейді. Неге? Өйткені қараңыздар, мынау тарихи кеңістікте, қазақтың өмір сүрген мемлекеттері де әртүрлі болған. Қазақтың әлеуметтік жағдайы да әртүрлі болған, қазақ ұлтын құраған тайпалардың құрамы да, рулардың құрамы да өзгеріп отырған. Бірақ ешқашан да өзінің тілінен халық айырылмаған. Тілінен айырылған күні – ұлт жойылады». Сондықтан, міне, «Қазақ тілі қандай тіл?» – деген кезде ең бірінші осы мәселені ойлауымыз керек. Егер біздің баламыз бауырмал, біздің баламыз білімқұмар, үлкенді сыйлайтын, кішіге ізет көрсететін, өзінің елін жақсы көретін, жерін жақсы көретін, отанын сүйетін, қарияны ешқашан далада қалдырмайтын, жетімін жылатпайтын болсын десек, оны қазақ тілінде тәрбиелеу керек. Өйткені тілде ғана сол рух бар.

- Тамаша ұран болды деген ойдамыз.

- Рақмет!

- Рақмет, Анар ханым! Біздің жастарымыз, тыңдармандарымыз біраз әңгімеге, жалпы біраз ескертпелерге де қанық болды деген ойдамыз.

- Рақмет!

2. Прагматика деген не?
00:00
00:00

- Құрметті тыңдармандар, біз «Дұрыс сөйлейік!» аудиобағдарламалар циклін жалғастырамыз. Қонақта әдеттегідей Анар ханым. Анар ханым, енді әңгімемізді жалғастырсақ, есікті жабудың бірнеше формасы бар екенін айтып өттіңіз, қазақ тілінде осы формалардың ішінде бір ғана форманы қолдануға болмай ма? Әлде бір ғана  форманы қолдану  жеткіліксіз бе?

- Бұл өте қызықты мәселе. Мұндай ерекшелік барлық тілдерде де бар. Сөйлеушінің дітін орындату үшін тілдік формалардың ішіндегі сол тыңдап тұрған адамға қатысын таңдап алу процесі. Бұны прагматика дейді. Мысалы, ауызша немесе жазба сөз мәдениеті туралы айтқан кезде, бірінші кезекте осы прагматика деген құбылысты ескеруіміз керек. Сіз егер өзіңіздің дітіңізді орындатқыңыз келсе, ал енді сөйлеу деген, ол дітті орындату үшін жасалатын әрекет. Сөйлеу сөйлеу үшін жасалмайды. Сөйлеу дітті орындату үшін, мақсатқа жету үшін жасалады. Яғни тыңдап тұрған адам сіздің айтқаныңызды істеу керек. Негізгі мақсат осында. Бұны ешқашан естен шығармау керек. Бірақ ол сіздің айтқаныңызды істеу үшін, сіз оның деңгейіне түсуіңіз немесе көтерілуіңіз керек. Осындай тілдік құбылысты прагматика дейді. Енді   қазақ тілі туралы бір қызық жайтты айтайын. Орыс тілі мен қазақ тілін салыстырған кезде, біздің тіл мәдениетінің мамандары екеуінің прагматикасының екі түрлі екенін анықтап отыр. Мысалы, орыс тілі сияқты басқа да тілдер бар, олардың прагматикасы сөйлеушіге бағытталған. Яғни орыс тілінің формалары сөйлеушінің бүкіл эмоциясын, жай-күйін, жағдайын жеткізу үшін өте күшті әрі әлеуетті. Ал қазақ тілінің прагматикасы, тыңдарманға қарай бағытталған. Яғни тыңдаушының ерекшелігіне қарай көп формалар жинақталған. Мысалы,  қазақ тілінде форманың көп болатыны да соған байланысты. Жаңағы, бір ғана есікті жап дегенге қимылды орындату үшін біз неше түрлі форманы қолдандық, қарап отырсаңыз, оның біреуі үлкен кісіге арналған, біреуі жас балаға арналған, біреу сол үлкен кісінің ішінде  өзің еркелеп, өзімсінетін адамға арналған, біреуі жаңа көрген адамға арналған, біреуі мәртебесі сенен жоғары адамға арналған, сөйтіп-сөйтіп кете береді. Қарап отырсаңыз, прагматика деген ол күшті құрал. Ауызша сөйлеп тұрған адам осыны үнемі ескеру керек. Ол кімге сөйлеп тұрғанын ескеру маңызды. Мысалы, қазіргі кезде қазақ мәтіндерін оқыған кезде түсініксіз болады деген ескертпелер көп айтылады. Немесе қазақ сөзін тыңдаған кезде бізге түсініксіз деген ескертпелер де көп айтылады, солай емес пе? Сондағы ең бірінші мәселе ол сөйлеп тұрған адамның, тыңдап тұрған адамды ойламауынан туындайды. Үнемі тыңдап тұрған адам бұны қалай қабылдайды екен, ол бұл сөзді түсінеді ме, түсінбесе оның тіліне жеткізіп сөйлеу керек. Мысалы, кішкентай балаға алты жасар балаға, атомның не екенін сіз түсіндіріп бере аласыз ба, Нұрсұлтан?

- Өте қиын болатын секілді. Түсіндіре алмаймын әрине!

- Иә, өте қиын. Оны түсіндіру үшін сіз прагматика деген ілімді жақсы білуіңіз керек. Ол үшін сіз баланың санасына саяхат жасауыңыз керек. Ол баланың санасында қандай ұғым бар, қандай сөздік қор бар соны білуіңіз керек. Содан кейін сол сөздік қордың ішіндегі атомды түсіндіруге қажеттілерін таңдап, тауып алуыңыз керек. Ол былайша айтқанда, бір жағынан шеберлік, екінші жағынан ол жай, қарапайым адамның қолынан келмейтін нәрсе емес. Ол үшін тілімізді зерттеп, үйренуді жетілдіріп отыру керек.

- Нұрсұлтан, саған атомды түсіндірмей-ақ қояйын. Сен мұны өзің жақсы білесің деп ойлаймын. Осы мәселеге қатысты тілтанушылардың арасында  бір қызық оқиғаны айтып өтсем. Бұрын Кеңес өкіметі кезінде колхозшылар мен жұмысшылардың арасында қазақ тілін насихаттауға, яғни қазақ тілінің өзін емес, қазақ тіл білімінің Коммунистік партияның қолдауымен атқарылған тіл біліміндегі ғылыми жетістіктерін насихаттау мақсатында, біздің институттың мамандарына тапсырма берілген екен, колхозшыларға барып, дәріс оқу туралы. Сөйтсек, біздің енді атақты ғалымымыз бір ауылға барып, колхозшылардың, жұмысшылардың алдына шығып алып, кәдімгі ғылыми тілмен, соңғы кездердегі қазақ лингвистикасындағы жаңалықтар, қазақ лингвистикасындағы теориялық жаңа бағыттар туралы ғылыми лекция оқыған екен. Сөйтсе, бірде-бір колхозшы, бірде-бір сауыншы ол кісіге бірде-бір сұрақ қоймаған екен. Міне, бұл прагматиканы түсінбеуден болған бір келеңсіз, күлкілі жағдайдың мысалы.

- Бізде көбінде қарапайым түсіндірсеңдер, қарапайым халық түсінеді деп айтып жатады ғой.

- Иә, кез келген құбылысты түсіндіріп беруге тілдің әлеуеті жетеді. Мәселе, сол сөйлеуші сол құралдарды қолдана алуында.

- Рақмет, Анар ханым!

3. Тілдің 2 түрлі өмір сүру формасы: ауызша және жазбаша
00:00
00:00

- Құрметті тыңдармандар, бұл «Дұрыс сөйлейік!» аудиобағдарламалар циклі. Біз жалғастырамыз. Бүгінгі әңгімеміз, яғни Анар ханым, ауызша және жазбаша сөз туралы болмақ. Бізге ауызша және жазба тілдің ерекшеліктерін түсіндіріп берсеңіз.

- Жақсы! Бұл өте жақсы тақырып.  Ауызша және жазбаша сөз – тілдің өмір сүру формалары. Мысалы, адамзат баласы екі жыныста өмір сүреді (ер және әйел адамдар). Сол сияқты тілдің де өмір сүруінің екі формасы болады. Бұл екі форманың өзіндік айырым белгілері болады. Сол айырым белгілерін жақсы түсінген адам, жазбаша дискурста жазба тілдің кодтарын пайдланып, ауызша дискурста ауызша сөздердің кодтарын пайдаланады. Ал дұрыс пайдаланбаса, күлкілі жағдайлар туындап қалары сөзсіз. Ауызша тілдің ең бір үлкен артықшылығы, сіз сөйлеп тұрған адамды үнемі көріп отырасыз, оның мимикасына мән бересіз, оның көзіне қарайсыз, сіздің сөзіңіздің мағынасын ол түсініп тұр ма, түсінбей тұр ма, сіз оның аңысын аңдып отырып, сөйлемдеріңізді ары қарай құрасыз. Бұл – бірінші ерекшелігі. Ал жазба тілде олай емес, жазба тілде сіз өзіңіздің тыңдарманыңызды көзбе-көз көрмейсіз. Бұл енді дискурсқа қатысты ерекшелігі. Ал мақсатына келетін болсақ, екі форманың барлық айырым белгілері мақсатынан шығады. Мысалы, жазба сөздің мақсаты өте маңызды, жүгі ауыр. Ол тарихи қызмет атқарады. Өйткені жазба мәтіндер сіздің ойыңызды ғасырдан ғасырға жеткізуді мақсат етеді. Ал ауызша сөз, ол қазіргі бір сәттік, бір күндік мәселелерді шешуге, қазіргі сіздің қалап тұрған дітіңізді орындауға бағытталған. Осыған байланысты екі сөздің де айырмасы болады. Бірақ бір өкініштісі, қазір бізде жазба тілдің кодымен ауызша коммуникацияда сөйлеушілер көбейіп кетті. Ал ауызша коммуникацияда жазба тілдің кодын пайдаланатындар көбейіп кетті. 

- Мысал келтіріп кетсеңіз.

- Мысалы, журналистеріміз, бірыңғай сөйлемдерді санамалайды. Бір оқиғаға қатысты болсын, заттарға қатысты болсын, құбылыстарға қатысты болсын, «жоғарыда айтқанымыздай» – дейді

- Ауызша айтады...

- Иә, ауызша мәтінде журналист сөйлеп тұрып, көрермендеріне «жоғарыда айтқанымыздай» – дейді. Жоғары деген нәрсе, көзбен көруге бағытталған. Жоғары, төмен деген, сен көзбен жоғары қарай қарайсын, көзбен төмен қарай қарайсын. Бұл – жазба мәтіннің элементі. Жазба мәтінде сіз оқып отырасыз да, алдындағы мәтінге сіздің назарыңызды  аудару үшін, жазып отырған адам: «жоғарыға қарап» – деп, «жоғарыда айтқандай» – деген сөзді қолданады. Осыны ауызша контексте қолданып отыр.

- Негізі, «сюжет барысында айтқанымыздай» – деген сияқты қолдануға болады ғой, негізі иә?

- Иә.

- Содан кейін, мысалы қараңызшы өзіңіз үйіңізде ініңізді шайға шақырсаңыз, құрметті бәлембай бәлембайұлы, сізді қазір дайын болған шайымызға келуге шақырамыз. Басталуы осыншада, аяқталуы осыншада деп айтпайсыз ғой. Сол сияқты жазба сөздің өзінің нормалары, кодтары болады. Осыны білген абзал.

- Рақмет, Анар ханым! Жалпы өте маңызды және қазіргі таңда тек қана жастарға ғана емес, БАҚ өкілдеріне де өте қажетті мәселе екен. Рақмет Сізге!

- Иә, бұл өте қажет, Нұрсұлтан. Дегенмен, біздің кішкентай ғана аудиокурсымызда біз жазба сөз бен ауызша сөздің бүкіл айырым белгілерін, бүкіл айырмашылығын түсіндіре алған жоқпыз. Дегенмен де негізгі мақсатын айттық. Сол мақсатқа байланысты әркім өз мақсатына қарай сөзін саптап отыру керек.

- Ойланып барып жазады, ойланып барып айтады дейсіз ғой.

- Анар ханым, енді сіз сюжет барысындағы әңгімені айттыңыз. Жоғарыдағыдай деген секілді, газеттегідей сөздерді пайдаланады деп, ал енді керісінше айтсаңыз. Мысалы, көбіне көп ауызша сөздердің біздің газет беттерінде көрініс табуын.

- Иә, кішкене түзетіп жіберейін. Газет беттерінде, кейбір материалдың ішінде ауызша сөзді тура сол дискурстағыдай беру тура келетін жайттар болып қалады. Мысалы, кейіпкердің сөзін, әдейі ауызша сөздегідей газет бетіндегі жазушы немесе журналист мақсатын көздеп береді. Өйткені ол кейіпкердің тұлғасын ашады. Ондай жағдайларда ол уәжді. Енді уәжсіз, яғни  себепсізден себепсіз жазбаша мәтінде ауызша тілдің нормаларын, ауызша тілдің элементтерін асыра қолданып жіберетін жағдайлар қазір жиі кездесіп жатыр. Мысалы, жазба мәтін ғылыми стильде дайындалған болса, ғылыми стильдің барлық талаптарына сәйкес, соның кодтарымен берілу керек. Бірақ кейде біздің ғалымдарымыз немесе журналистеріміз публицистикалық стильде де осы жазба мәтіннің нормасын бұзып, кейде ауызша тілге тән элементтерді қосып жібереді.

- Мақаласы қызық болу үшін шығар.

- Мүмкін, орынды қосылғанды оқырман бірден таниды.  Мысалы, кейбір ғылыми мақалаларды оқып отырсаңыз күрделі ғылыми проблеманы айтып келе жатады да, бірақ бұл үшін ешкімнің басы ауырып, балтыры сыздамайды деген сөйлеммен аяқталып қалып жатса, ғылыми мәтін.

- Онда бір түрлі әсері кетіп қалатын сияқты.

- Онда жаңағы ғылыми мәтіннің әсері кетіп қалады. Сол сияқты журналистеріміз де, кейде бір саяси, маңызды сарапшылық талдама жасап келе жатады да, арасында бір қазақтың қарапайым, өте пәс стильдегі мақалдарын қосып-қосып жіберген кезде...

- Халыққа жақын болғысы келетін шығар...

- Бірақ ол кезде, халыққа жақын боламын деп, халықтан алыс болып кете ме деп ойлаймын да... 

4. Тілдік емес құралдардың ауызша қарым-қатынастағы рөлі
00:00
00:00

- «Дұрыс сөйлейік!» аудиобағдарламалар циклін жалғастырамыз. Әдеттегідей мен Нұрсұлтан Құрман және Анар Мұратқызы. Анар ханым, келесі сұрағымыз қазіргі таңда өте қажет сияқты, қазіргі таңда өте маңызды деп ойлаймын. Көбінесе біздің жастар, әсіресе телевизия саласындағы мамандар сұқбат беруші тарап та, журналистер де бейвербалды әрекеттерді қолданып сөйлегенді қатты жақсы көреді. Кейбір адамдар сөйлеу барысында сөзден гөрі эмоцияға басымдық береді. Бұл көбіне американдық үлгідегі шоуларға еліктеуден туған элементтер деп жатады. Осы элементтердің шектен көп жұмсалуы қазаққа қаншалықты тән деп ойлайсыз? Керек пе?

- Иә, бұл өте жақсы сұрақ. Бұл ауызша қарым-қатынастың бір ерекшелігі. Біз алдыңғы курстарда да ауызша қарым-қатынастың осындай айырым белгілерін айтқан болатынбыз. Жазба мәтінде сіз өзіңіздің айтып тұрған ойыңызды қосалқы құралдармен қимыл-қозғалысыңызды жеткізе алмайсыз. Ал ауызша сөздің бір үлкен артықшылығы сіз өзіңіздің сөйлеп отырған тілдік құралдарыңыздың әсерін күшейту үшін, оның мағынасын да күшейтіп жіберу үшін, кейде қимыл-ишаратты, ым-ишаратты пайдаланасыз. Енді бір қызығы осы ым-ишараттың әмбебап құралдары бар екен. Яғни жалпы адамзаттық құралдар да бар. Ол туралы зерттеушілер бізде көп. Қазақ тіл ғылымында ол мәселе жақсы зерттелген, зерттеліп те жатыр. Соның ішінде профессор Бағдан Момынованың еңбегі де бар. Мысалы, қырғыз тілінде де бұл жақсы зерттелген. Бірақ менің бір осы бағдарламаны пайдалана отырып, айтатын мәселем, мынау Шығыс халықтарының мәдениеті бұл өте ұстамды мәдениет. Өте ұстамды болатын себебі, бұл мәдениет өте контекстуалды мәдениет. Батыс халықтарының мәдениеті керісінше, ол экстроверттік мәдениет ол сыртқы дүниені өзгертуге арналған мәдениет. Мұнда тіпті контекст жоқ деген сөз. Сіз не сөйлеп тұрсыз, соның мазмұны сіз айтып тұрған сөздеріңіздің ішінде, сол ым-ишаратпен сіз нені көрсетіп тұрсыз, мазмұны соның ішінде тұрады. Ал енді Шығыс мәдениетінде кез келген ым-ишараның символдық мәні болады. Сондықтан неғұрлым сіз ым-ишараны көп қолдансаңыз, соғұрлым көп символдарды тыңдарманымызға көрсетіп отырғандай боласыз. Сондықтан осы тілдік емес қатынас құралдарын өте сақтықпен қолдану керек. Әсіресе Шығыс мәдениет өкілдеріне. Сіз дұрыс айттыңыз, біздің журналистер бетін көп қозғалтады. Әрине барлығы емес. Мұндайдың болуы негізінен журналистің (өзінің) кәсіби мақсатын дұрыс түсінбегеннен болар деп ойлаймын. Менің ойымша, журналистің немесе ақпарат жеткізуші журналистің бірінші мақсаты – ақпаратты халыққа жеткізу. Ол ақпаратқа өзінің қарым-қатынасын білдіру емес. Ол бейвербалды қатынас құралдары көбінесе сөйлеп тұрған адамның сол сөзге өзінің қарым-қатынасын, өзінің эмоциясын білдіру үшін қолданылады. Ал біздің журналистер өздері бір ақпарат айтады да, сол ақпаратқа қатысты өздерінің эмоцияларын ым-ишарат арқылы көрермендерге білдіртіп қояды. Бұл негізі кәсібилікке жатпайды.

- Мысалы, жеке авторлық бағдарламасы болса ше? Өзінің жеке ойын, жеке сараптамасын білдіретін кезде...

- Жеке авторлық бағдарламалардың жөні бөлек, ал ақпараттық, сараптамалық, жаңалықтарда немесе бір маңызды сараптама жасаған кезде, саяси маңызды құжаттар туралы маңызды әңгіме қозғаған кезде неғұрлым бейтарап, неғұрлым ым-ишараты аздау коммуникация болу керек.

- Біз енді бұл журналистерді мысал ретінде алып отырмыз. Ал қарапайым халық, ізденуші мен студенттер, оқушылар арасында әңгімелерде бейвербалды әрекеттерді қалай қолданған абзал?

- Өте дұрыс сұрақ. Қарым-қатынастың түріне байланысты ым-ишаратың қолданылуының жиілігі төмендейді.

- «Тіл байлығым жетпей жатыр. Содан кейін қолмен жұмыс жасаймын, қаспен жұмыс жасаймын деп»

- Дұрыс айтасыз. Кейде, мысалы, ауызша сөзге төселмеген адамдар ауызша сөзде қысылыңқырап, өзінің ойының жетпей жатқан жерлерін сол қимыл-ишаратпен, ыммен, мимикасымен білдіріп жатады. Мұндай кезде енді ол түсінікті, кешірімді. Дегенмен бейресми және ресми деген қарым-қатынастың екі түрі... біздің бүкіл өмірдегі қарым-қатынасымыз осы үлкен екі түрге бөлінеді. Ресми қарым-қатынаста неғұрлым осындай қимыл-ишараттан, ымнан қашқан жақсы. Неғұрлым көбірек сөзбен жеткізген дұрыс. Әрине керек кезінде, дәл сол қатты әсер ететін тиімді бір сәттер болады. Сондай кезде әрине там-тұмдап пайдаланған әрине дұрыс. Ресми жиналыстарда немесе ғылыми конференцияларда бетіңізді жөнсіз қозғалтып сөйлеп тұрсаңыз күлкілі боп көрініп қалуыңыз мүмкін.Сондықтан ресми және бейресми жағдайларды ескере отырып, ым-ишараларды қолданған дұрыс.

- Демек, тоқсан ауыз сөздің тобықтай бір түйіні біз қазақ халқы өте салмақты халықпыз. Сондықтан салмақты болған дұрыс.

- Дұрыс, неғұрлым салмақты болған дұрыс. Шетелдік қонақтармен болсын, әріптестеріңізбен болсын ым-ишарат мәселесіне өте қатты мән беру керек.

- Дұрыс!

- Алда айтылып кеткендей, оның әмбебап түрлері көп. Белгілі бір ұлтқа, тілдік ұжымға тән жест, мимикалар болады. Бір қызығы сол жест, сол мимика басқа ұлтта мүлде басқа мағына беріп кету мүмкін. Сондықтан әсіресе осындай кездесулерде де оларға мән берген жақсы.

- Қолдарыңызға абай болыңыздар десеңізші...

- Иә, абай болыңыздар, беттеріңіздің қозғалысына да солай абай болған дұрыс!

5. Ауызша және жазбаша сөз нормалары
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік!» атты аудиобағдарламалар циклі. Біз әңгімемізді жалғастырамыз. Бізде сұрақ өте көп, Анар ханым жауап беруге дайын. Анар ханым, енді қысқа нақты қояйын, соны ары қарай тарқатып, алып кетсек. Ауызша және жазбаша сөз нормаларына тоқталсақ. Тереңірек түсіндіріп өтсек осыны тыңдармандарымызға.

- Өте жақсы сұрақ! Норма деген сөз әдеби тілге қатысты. Кез келген тіл, ол мықты тіл болу үшін, ол жалпыхалықтық тіл болу үшін, ұлттық тіл болу үшін, бір шағын ғана этникалық топтың тілі болып қалмауы үшін оның әдеби тілі болу керек.

- Иә, әрине!

- Ал енді әдеби тілді айыратын ең басты белгі – оның нормасының болуы. Норма дегеніміз – белгілі бір реттілігі, барлық тілдік ұжымның барлық мүшелеріне түсінікті болатын тәртібі. Тілдің нормасы дегеніміз – осы. Енді бір қызығы, әдеби тілдің жазбаша түрінің нормалары бөлек болады да, ауызша тілдің өзінің ерекше бір нормалары болады. Мысалы, әріптерді жазған кезде, біз білеміз, айтылуы да, дыбыстауы да басқа дыбыс естіледі, бірақ оны жазған кезде басқа дыбыстың әрпімен таңбалайтын кезіміз де болады. Міне, осыны жазба тілдің нормасы, яғни орфографиялық ережелер реттейді. Ал енді ауызша тілдің нормасы тұрғысынан айтатын болсақ, алдымен біз, дұрыс сөйлеу нормаларын, яғни қазақ дыбыстарының сөз ішіндегі бір-бірімен үйлесу тәртібін білуіміз керек. Жазба тілде мәтін берілген кезде, жазба тілдің нормасымен кодталады. Ал ауызша сол мәтінді айтқан кезде, дыбыстаған кезде, біз ауызша тілдің нормаларына ауысуымыз керек. Ауызша кодтарға түсуіміз керек. Енді мысал келтіретін болсақ, қазір көп дауласып жүрген мәселенің бірі шай, жай деген сөздерді журналистер ә-мен жазады. Бұл жазба тілдің нормасын бұзу.

- Әрине

- Өткені ол жердегі негізгі дыбыс, дейміз біз, ғылыми тілмен айтқанда фонема дейді, бұл жердегі фонема жуан дауысты а дыбысы. Оны қалай тексереміз? Қазақ тілінде барыс септігінің жалғауын жалғау соны тексерудің бір тәсілі ретінде бекіп отыр бізде енді. Тексерудің басқа да түрлері бар. Бірақ көпшілікке түсінікті болу үшін, балаға да түсінікті болу үшін ең қарапайым мысал. Мысалы, Нұрсұлтан, сен мені шайға шақырасың ба? Шәйге шақырасың ба?

- Шәйға

- Шайға шақырасың мені. Дұрыс! Шай дегенді жіңішке айтасың, бірақ барыс септігін жуан жалғайсың. Егер шай деген сөзде негізгі дыбыс ә болса, сен мені шәйге шақырар едің. Ал бірақ негізгі дыбыс ол жерде а. Дегенмен, ауызша сөйлеген кезде, шай, жай, жайлау деп айтсаңыз, онда сіз ауызша сөздің нормасын бұзып тұрсыз. Өйткені ауызша сөздің нормасы бойынша, қазақ тіліндегі ш-й, ж-й дыбыстарының ортасындағы а дыбысы ә болып жіңішке айтылады.

- Жақсы!

- Норма деген енді осындай мәселелер. Енді норма мен жүйелілік деген құбылыс бар, мысалы, тілде жүйелілік үнемі сақталып отырады. Бірақ кейде сол жүйеге сәйкес келеді. Бірақ норма емес тұстары да бар. Мысалы, қараңыз, -шы, -ші жұрнағы қазақ тілінде зат есім, соның ішінде кәсіп атауын жасайды. Мал – малшы, қой – қойшы, бірақ тауық-тауықшы деп айтпаймыз. Жүйеде болады, бірақ нормада жоқ. Осындай да құбылыстар бар. Осыған байланысты тағы да бір қызық жайт бар. Тіл – логикаға бағынбайтын құбылыс. Бәрі логикамен бола бермейді. Осыны көп ескермей, бізде қазір туылды дегенді айтып жүр. Мен тудым. Норма бойынша, мен 1974 жылы тудым деп айтуым керек. Бірақ қазіргі жұрт оны логикаға салады. Қазіргі жұрт демей-ақ қояйын, кейбір...

- Әсіресе әлеуметтік желіде, Анар ханым, үлкен дау.

- Иә, кейбір әлеуметтік желілерде логикаға салады да, «Қалай ол? Мен тудым болмау керек қой, мен тудым болса, онда мен бір объектіні дүниеге әкелдім деген сөз. Сондықтан «мен туылдым» болу керек» дейді. Бұл енді қате. Өйткені тілде мен сіздерге айттым ғой, жүйедегі нәрсенің бәрі норма бола бермейді. Логикадағы нәрсенің бәрі норма бола бермейді. Тудым деп қазақ тілінде бекіп кетті. Бүкіл ұжым, қанша ғасыр бойы қазақ тілінде сөйлейтін ұжым тудым деп қолданып келді. Біздің беделді-беделді корифейлеріміз, жазушыларымыз, қоғам қайраткерлеріміз өзінің өмірбаяндарын, осы ғасырда да, өткен ғасырда да туған осы тұлғаларымыз, өмірбаянын жазғанда ешқашан туылдым деп жазған жоқ.

- Иә...

- Сондықтан осындай нәрсені қою керек.

- Мінеки, естідіңіздер ғой я? Сондықтан тудым деп сөйлейік және әлеуметтік желілерде әр жерде жазылған кезде дау тудырмай-ақ қояйықшы. Туылдым тудым деп, дұрысы – тудым.

- Иә, тудым деген ол тілде бекіген норма.

- Рақмет, Анар ханым! Онда мен сізді дәл қазір, бағдарламамыз, яғни цикліміз аяқталып келе жатыр, мен сізді ШӘЙға шақырамын!

- Дұрыс! 

6. Ауызша сөз нормаларын қайдан білеміз?
00:00
00:00

- «Дұрыс сөйлейік!» атты аудиобағдарламаларциклі.Бізары қарай жалғастырамыз. Әдеттегідей Анар ханым екеуміз біраз мәселелерге нүкте қоюдамыз. Анар ханым, өткен бағдарламаларымызда ауызша сөз нормаларына тоқталған болатынбыз. Бірнеше мысал келтірдіңіз, енді біздің тыңдармандарға қызық болып отыр. Дұрыс сөйлеу үшін біз не істеуіміз керек? Ауызша сөз нормаларын біз қайдан табамыз?

- Дұрыс! Ауызша сөз нормалары туралы айтқанда біз тек қана 1-2 мысал айттық, бірақ біздің қазақ тіліндегі бүкіл сөздердің айтылу нормасы қаншалықты екенін көз алдыңызға елестетіп тұрсыз. Осы материалды түгел, сіздер түгел болмаса да көбін, негізгісін сіздер қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігінен таба аласыздар.

- Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігінен табасыздар...

- Қазақ сөз мәдениетін көтеру керек  деген проблеманы қойып жүрген біздің қоғам қайраткерлеріне, тілтанушыларға, журналистерге сол сияқты өзімнің тіл мәдениетімді көтергім келеді, өзімнің қазақ тіліндегі сөйлеу мәнерімді жақсартқым келеді дегендерге айтатыным, кез келген осы кісілерге, кез келгеніне айтатыным: сөздікпен жұмыс істеу керек, ағайын. Сөздік сіздердің күнделікті қолданыстарыңыздағы кітаптың біріне айналу керек. Ал енді сөздіктер жоқ деп айтатындар болса, оларға жауап: қазақ тілінің орфографиялық сөздігі мен қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігін, қазақ тілінің орысша-қазақша сөздігін, қазақ тілінің синонимдер сөздігін, қазақ тілінің теңеулер сөздігін осы Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білім институты дайындаған. Мен жаңа айтып кеткен сөздіктердің барлығы  2007 жылы 100 000 данамен шығып, Қазақстанның кітап шығару тарихында бірінші рет осындай үлкен таралыммен шығып, барлық мекемелерге тегін таратылған. Сондықтан табам деген адам, оны таба алады. Міндетті түрде осы орфоэпиялық сөздікпен жұмыс жасауды, әсіресе ауызша сөзі кәсіби құрал болып саналатын мамандарды, ережеге, тәртіпке айналдыру керек деп осындай бағдарлама арқылы сондай іске шақырамын.

- Тегін таратылды деп жатырсыз. Ал өзге көрермендер, мысалы, сол таратылған мекемелерде қызмет жасамайтын біздің тыңдармандарымыз қайдан тауып алады? Яғни арнайы дүкендерден, кітап дүкендерінен таба алады ғой. Бағасы аса қымбат емес шығар.

- Бағасы ондай қымбат емес деп ойлаймын. Кітап дүкендерінен табуға болады. Сосын мектептердің кітапханаларының барлығында бар екеніне әбден сенімдімін. Ресми мекемелердің барлығынан барған жерімде әдейі тексеріп көріп жүремін. Әйтеуір көп жерде көрдім, сондықтан орфоэпиялық сөздікті пайдалануды біз...

- Анар ханым, ғаламторға қазіргі таңда енді екінің бірі кіреді, барлығы кіреді. Әсіресе жастар  кіреді ғаламторға. Сол ғаламтордың ішінде көптеген сөздіктер бар. Біраз білім жинауға болады, білім алуға болады. Оларға қаншалықты сенуге болады?

- Өте дұрыс айтасыз, мен бірақ, мен сізге, кішкене сіздің көңіліңізді түсіріп қоятын шығармын. Орфоэпиялық сөздік әлі ғаламтор желісінде жоқ. Енді соны жүзеге асыру үшін, қазір біз, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты қазақ тілінің ұлтық корпусын жасау керек деген мәселені көтеріп отырмыз. Ұлттық корпуста әр сөздің мағынасы, мазмұны ол сөзді қолданған бүкіл дереккөздер, содан кейін сол сөздің орфоэпиясы да беріледі деп үміттенеміз. Ал қазақ тілінің 15 томдық түсіндірме сөздігіндегі сөздер осы WikiBilim қорының қолдауымен kitap.kz сайтында әмбебап сөздік айдарымен берілген.

- Иә, біз енді жастарға айтып жатырмыз ғой, көбіне көп ұялы телефонын  қолданады. Ғаламтор желісінде отырады. Барлығына түсінікті болу үшін сөйлейік, приложение дейміз ғой. Приложение есебінде болса да, сол жаққа кіріп, арнайы өзіне үлкен сұрақ тудырып жатса...

- Өте жақсы Нұрсұлтан. Біз осыны армандаймыз. Егер бізді қолдайтын IT технология мамандары, осындай қазақ тіліне қызмет етем дейтін компьютерлік, лингвистика саласын білетін, осындай сөздік жасаймын деген мамандар болса, тілтанушылар осындай приложениелер жасауға дайын ...

- Мінеки, біз Анар ханым екеуміз біраз сұқбаттастық, біраз ұсыныстар мен идеялармен бөлістік деген ойдамын. Рақмет сізге, Анар ханым!

- Рақмет! 

7. Жеке дыбыстарды айту нормасы: қазақ дыбыстарының сыры
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік!» аудиобағдарламалар циклі. Анар ханым, қазір біз өте қызықты мәселені талқылайтын сияқтымыз. Қазақ дыбыстарының сырларына тоқталсақ. Дәл осы жерде біздің біраз тыңдармандарымыз ұялып та қалатын шығар, қызарып та қалатын шығар. Бастасақ!

- Иә, енді барлық тыңдармандар ұялып, қызарады деп ойламаймын.

- Арасында 35 пайызы бар шығар.

- Орыстілді ортада өсіп, қазақ тілін сөйлеп үйреніп жүргендер болса, оларға мен айтар едім, қызармаңыздар ары қарай білім алуларыңызды жалғастыра беріңіздер.  Қазақтың дыбыстарын дұрыс айтып үйрене беріңіздер деп, сол кісілердің құлағына алтын сырға, бізде, мысалы, қазір оқулықтарда, әсіресе өзге тілді аудиторияға арналған қазақ оқулықтарында осылайша жазады. Қазақ тілінде 9 спецификалық дыбыс бар деп жазады. Яғни қазақ тілінде 9 ғана төл дыбысы бар деген сөз бұл. Бұл дұрыс емес құрылым. Дұрыс емес ой. Қазақ тілінің барлық дыбыстары спецификалық. Қазақ тілінің барлық дыбыстары басқа тілдің дыбыстарына ұқсамайды. Қазақтың а-сы мен орыстың а-сын салыстыра алмайсыз. Мысалы, орыстың А-сы майсөк деген сөзде ә болып кетпейді. Қазақтың а-сы ғана Ә болып кетеді. Осындай-осындай. Енді барлық дыбыстың өзінің ерекшелігі бар. Қазақ тілінде 17 дауыссыз, 9 дауысты дыбыс бар. Осылардың әрқайсысы басқа тілдегі дыбыстарды қайталамайды. Осылардың әрқайсысына жеке-жеке тоқталып отыратын болсақ, қазір біздің уақытымыз жетпей қалады. Сондықтан мен қазіргі кездегі жастардың тілінде дұрыс айтылмай жүрген кейбіреулеріне ғана тоқталсам...

- Иә.

- Әсіресе ауызша сөзде біздің құлағымызға түрпідей тиетін бір дыбысталым, соларға ғана тоқталсам, солардың ішіндегі е. Орыс тілінде е деген графема бар. Ол тура біздің е сияқты жазылады есік, етік, ереже дегендегі е-лер орыс тіліндегі ель, единый дегендегі е сияқты жазылады. Бірақ орыс тілінде е жазылғанымен, олардың барлығында э айтылады.  Мысалы эль деп айтасыз. Э сосын ль, единый дегенде, й протезалық, яғни қысқа й сөзалды дыбыс айтылады, й сосын э, қайтадан оборотный э айтылады. Эдиный болып айтылады. Енді осы дыбыстауды әкеледі де, қазақтың сөзіне түсіреді. Бұл көбіне көп тілі орыс тілінде шыққандардың қатесі немесе тілі қазақша шығып, орыс ортасында көп жүріп, орыс тілін көп естіп, соның дыбыстарының айтылуы бойынша, естілуі бойынша қазақтың дыбысын өзгертіп жібергендердің, солардың тілінде көп кездеседі. Олар былай сөйлейді. Мэн, сэн деп сөйлейді. Тасынып отырған сияқты естіледі. Мэн кэлэмін деп осылай сөйлейді. Тура орыс тілің э-сін айтады. Бұл дұрыс емес. Қазақтың е-сі орыс тіліне қарағанда неғұрлым жұмсағырақ айтылады. Неғұрлым алдыға қарай жылжып айтылады. Орыстың е-сі тілдің арт жағына қарай көп жылжиды. Осындай біздің тіліміздің әрбір дыбысының осындай өзінің сыры бар.

- Бұл олқылықты қалай жоюға болады? Мэн, сэн деп сөйлейтіндерге қазақ тіліндегі кітаптарды көп оқу керек пе? Әлде солай кете ме?

- Бұл олқылықты жоюдың бір-ақ қана жолы бар. Үнемі өзінің дыбыстауына саналы түрде назар аударып отыру керек. Сосын кейін қазақ мәтіндерін тыңдау керек. Енді аудирование дейді, орысша айтқанда, тыңдалым процесі өте күшті әсер етеді. Дыбыстарды дұрыс айтуға тыңдалымнан артық әсер ететін процес жоқ. Енді тағы бір дыбыстың сырын айтайық. Ол ы дыбысы. Қазақтың ы дыбысы тіпті мүлде айтылмайтын өте қысқа дыбыс. Айтылмайды десек те болады оны. Мысалы сіз пышақ деген сөздегі ы-ны айтпасаңыз да, ол сөздің қандай затты айтып тұрғанын біле аласыз. Ал орыс тіліндегі ы ол міндетті түрде айтылатын ұзақтылығы өте зор дыбыс. Мысалы, осыны да кейде сын дегенді сын деп айтып жатады. Орыс тілінде сын дегенді сын дейді. Пышақ дегенді пышақ дейді.

- Жыным келеді дейді...

- Жыным келеді дейді... иә, осылай айтып жатады. Енді тағы да бір кейінгі кездегі біздің қатты көңіліміз құлазып жүрген мәселе. Бұл қазақтілді, бұл тілі қазақ тілінде шыққан қауымның ішіндегі проблема. Бұл проблема ң дыбысымен байланысты. Осы ң-ды айтатын кезде  кейінгі, әсіресе жастардың тілімен айтқанда, сенін, менін деп ң-ның орнына  н-ны айтатын көп кездесіп жүр. Осыны тоқтату керек. Осыны тоқтатудың бір жолы – мектепте әліпбиді үйреткен кезде ң-ның дыбысталуын үйрету керек. Мен сізге Нұрсұлтан практикум жүргізем қазір.

- Жақсы!

- Мысалы сіз сан деген сөзді айтыңыз.

- Сан.

- Осыны мұрныңызды жауып айтыңыз.

- Сан.

- Түсінікті, маған сіздің сан деген сөзді айтқаныңыз түсінікті. Енді аң деген сөзді айтыңыз.

- Аң.

- Аң. Енді мұрныңызды жауып айтыңыз.

- Аң

- Мен сізді түсінген жоқпын.

- Аң

- Мұрныңызды жапқан кезде сіздің аң деп айтқаныңызды түсінбей қаламын. Мысалы, тура осылай таң. Тура осылай айтып көріңізші. Таң.

- Таң.

- Енді «таңды» мұрныңызды жауып айтыңыз.

- Таң

- Түсініксіз боп қалады. Аяғы желініп қойған секілді боп қалады. Мысалы, әңгіме десе, түсініксіз. Өйткені Ң дыбысын айтқан кезде сіздің тіліңіздің арты көмейіңізге барып тіреледі де, ауаның көп бөлігі, негізгі бөлігі мұрныңыз арқылы шығады. Осы дыбысты айтудың дұрыс жолын егер мұғалімдер үйретсе, балалар оны тез игеріп алар еді.

- Жақсы. Біраз кеңестер болған секілді. Сонымен майсөк болды ма? Мәйсөк болды ма?

- Мәйсөк деп айтамыз, майсөк деп жазамыз.

8. Жеке сөздерді айту нормасы
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік!» аудиобағдарламалар циклі. Біз ары қарай жалғастырамыз. Анар ханым, енді жеке сөздердің айтылу нормаларына тоқталсақ, бұл да өте қажетті дүние қазіргі таңда. Өте қажет!

- Біз осы алдыңғы бір курсымызда айттық қой деймін, бүкіл жеке сөздердің айтылу нормасын сіздер орфоэпиялық сөздіктен таба аласыздар деп, енді бүкіл деп артық айтып жіберген шығармын. Бірақ қазіргі әдеби тілдегі көп сөздің айтылу нормасын таба аласыздар. Дегенмен де осы бағдарламаны пайдаланып айтарым, қазіргі кезде жастардың арасында, әсіресе қала жастарының арасында, біздің көтеріп отырған проблемаларымыздың бәрі қала жастарының арасында. Ауылдан келген жастардың тілінде бұндай нормадан ауытқушылық өте сирек кездеседі. Сол проблеманы айтсақ деп отырмыз. Мысалы, жеке сөздерді айтқан кезде, бір теріс құбылыс бар. Ол орыс тілінің әсерімен қазақ тіліндегі дыбыстарды дұрыс айтпау. Бұны енді ғылымда интерференция дейді. Бұған енді бір аудиокурсымыз арнайы дайындалады алдағы уақытта. Дегенмен де алға шығып кетіп, осы интерференцияның кесірінен болған дұрыс сөйлемеудің бір мысалдарын келтірейік. Қазіргі кезде отбасы деп сөйлейді. Одыбасы деп. Анау б дыбысы ұяң болғандықтан, от дегендегі қатаң т-ны ұяң қылдырып д қылдырады. Бұны енді, ғылым тілімен айтсақ, регрессивті ассимиляция дейді. Яғни кейінгі тұрған дыбыстың алдыңғы тұрған дыбысқа еткен әсері. Регрессивті ассимиляция қазақ тілінде бар. Бірақ ол белсенді емес. Ал орыс тілінде ол өте белсенді. Қазақ тілінде керісінше прогрессивтік ассимиляция белсенді. Яғни алдында тұрған дыбыс кейінгі тұрған дыбысты өзіне бағындырады. Сондықтан одыбасы емес...

- Отпасы.

- Дұрыс айтасыз, отпасы болу керек. Т мен п екеуі де, б дыбысы т-ның әсерінен қатаңданып айтылады. Осындай процестер сөйлеу барысында, ауызша сөз кезінде, тіпті тісқаққан журналистеріміздің кейбір сөздерінде кездесіп қалады. Мысалы, көптеңгейлі деп айтып қалады. Көпдеңгейлі болу керек. Сонан кейін тағы да мына о. О деген бағана, біз алдындағы курсымызда, дыбыстардың сыры дегенде осы мәселені айтпай кеттік. Қазақтың о-сы мен орыстың о-сы бірдей емес. Орыс тіліндегі о фонемасы негізгі дыбысы. Сөздің ішінде екпіннің қатысына қарай, екпін түспесе а сияқты айтылады. Екпін түспеген жерлерде о жазамыз, бірақ а сияқты айтылады. Осыны әкеледі де, интерференцияның әсерімен енді орыс сөздерінің процестерін қазақ сөзіне әкеп салады да, мысалы, Отанды Атан дейді, Олжасымызды Алжас дейді. Осындай құбылыстарымыздан сақ болуымыз керек. Сонда жеке сөздердің нормасы дегенде, осы бір құбылысты дыбыстық модификация дейді, дыбыстардың бірін-бірі жақсы көруі, бірін-бірі өздеріне қарай икемдеп алуы деген процестерді біз жақсы білуіміз керек. Тілді үйренем деушілер, тілді үйреніп жүргендер, тілді білетіндердің өздері де осыған анда-санда зер салып қоюы керек. Мысалы, дүйсенбі, сейсенбі, бейсенбі деп, тіпті осындай н мен б-ның тіркесі келген жерлерде, қазақ тілінде сөйлеушілердің өзі де өстіп қолданып жатады. Бірақ б тұрған жерде, оның алдында тұрған н әрқашанда б-ға ұқсап, б қос ерін дыбыс, екі ерініміз бірге жабысады. Н-да б-ға ұқсаймын деп, ол да қос ерін м-ға айналады. Сембі, жексембі, дүйсембі деп айту керек.

- Анар ханым, енді мысалдар көп қой. Тағы бір мысалдар айтып жіберсеңіз. Нақтылап кету үшін.

- Енді бір ерекше мысал, әншілердің тілінен көп кездестіреміз. Қазіргі біздің әншілеріміз махаббат туралы жырлағанды жақсы көреді ғой.

 - Иә.

- Сондағы ең көп қолданатын сөз жүрек туралы айтсақ...

- Журек дей ме?

- Иә, соны журек дейді. Дұрыс таптыңыз. «Журек, журегім, журегіммен егіз бе еді?!» – дейді. Оның бәрін қазақша сөйлейтін адам, қазақ сөзін тыңдап үйренген құлақ ешқандай құрышын қандыра алмайды.

- Сондай үрдісті бір әнші қалыптастырып кетті-ау деймін. Барлығы дерлік журек деп кетті де, бір ерекше естілетін шығар деп.

- Бұл құлаққа түрпідей тиеді. Бұл немен байланысты? Бұл қазақ сөзінің айтылу нормасындағы бір құбылыс сингармонизм мен соның ішіндегі еріндік сингармонизммен байланысты. Яғни қазақ сөзінің бірінші буынында еріндік дыбыстар қолданылса, екінші буынында тұрған е, ы, і дыбыстары олар да еріндікке айналады. Мысалы жүрөк болады. Жүрөгүм, жүрөгүммөн егіз бе еді?! Айтатынымыз осы. Одан кейін тағы да бір мысал келтірейін жұлдыз деген сөзде де жұлдыз емес жұлдұз.

- Жұлдұз ұ боп кетеді.

- Иә, ұ боп кетеді. Еріндік сингармонизм, бірақ бұны жазуда біз көрсетпейміз. Өйткені бұл біздің тілімізде қырғыз тіліндегідей мағына ажырататын деңгейдегі құбылыс емес. Бізде ол тек айтылудағы орфоэпиялық норма саналады.

- Жұлдұз, құндұз иә?

- Иә,жұлдұз, құндұз бірінші буында көрінеді де, үшінші буында әлсірей бастайды. Мысалы, көбөлөктөрүмүзгө деп айтпаймыз.

- Қырғызша айтып жатқан сияқты.

- Иә, бірінші, екінші буында көбөлөк деп айтамыз да, ары қарай ол қайтадан езулікке айналып кете береді. Көбөлөктерімізге...

- Жақсы, рақмет!

9. Сөз ішіндегі дыбыстық өзгерістер заңдылығы
00:00
00:00

- Бұл«Дұрыс сөйлейік!» атты  аудиобағдарламалар циклі. Біз ары қарай жалғастырамыз. Енді біз көптеген мәселелерге тоқталдық. Көптеген сөздердің дұрыс айтылуын айттық. Әрбір цикл сайын. Енді біз сөз ішіндегі дыбыс өзгерістерінің заңдылықтарына тоқталсақ. Қандай заңдылықтары бар, қандай ерекшеліктері бар? Бір мысалдармен ерекше, көбіне көп айтылып жүрген, тоқталып өтсеңіз.

- Алдыңғы курстарда біз қазақ сөздерінің нормасын, қазақ сөзінің ішіндегі дыбыстық өзгерістер туралы айттық, бірақ енді қарапайым тыңдармандар үшін, ол бір жүйесіз құбылыс болып көрінуі мүмкін. Бұның бәрін біз қайдан білеміз дегенде, негізгі заңдылықтарды білсеңіз, сіз сол заңдылықтарға сүйене отырып, қазақтың сөзін дұрыс айта аласыз. Ол негізгі заңдылықтар өзі азғантай ғана. Ең бірінші қазақтың сөзі сингармонизм заңына бағынады. Яғни сіздің сөзіңіз, не тұтастай жуан болып айтылады, не тұтастай жіңішке болып айтылады. Тіпті біздің қазір айтып жүрген қазақ тіліндегі араб тілінен енген сөздердің бір бөлігі жуан, бір бөлігі жіңішке айтылады деген қағидамыздың өзі де дұрыс емес. Шын мәнінде, араб тілінен енген бір бөлігі жуан, бір бөлігі жіңішке болып жазылатын сөздердің өзі де, не біртұтас жуан, не біртұтас жіңішке айтылады. Мысалы, құрмет десеңіз, қ жіңішке болады, ұ-ңыз ү болып айтылады, қүрмет деп барлығы жіңішке болып айтылады. Бірақ жазған кезде сіз оны құрмет деп жазасыз. Қ дыбысының өзі жіңішке боп тұр. Сонда қ дыбысы тек қана жуан сөздерде кездеседі деп айтамыз. Дегенмен алдыңғы жіңішке буынның әсерімен қ-ның өзі жіңішке айтылуы мүмкін. Мысалы, майсөк деген, алдыңғы бағдарламаларда келіп жүрген мысал. Онда да сөк деген сөз жіңішке болған себепті май деген сөзді де жіңішкертіп, мәйсөк боп кетіп тұр.

- Бізге көбінде көп айтады ғой: «әжелер сияқты сөйлемеңдерші осы»-деп.

- Жоқ! Өте дұрыс! Сингармонизмге бағынады. Сингармонизм ол күшті заң. Кез келген сөзді не жуан айтасыз, не жіңішке айтасыз. Бұл – бірінші ережесі. Енді қандай тағы заңдылық бар десеңіз? Екінші заңдылық, алдыңғы аудиокурста айтқан ол – еріндік сингармонизм. Еріндік сингармонизм – сөздің басында еріндік дыбыс тұрып, сөздің екінші, үшінші буынында қысаң дыбыстар тұрса және жартылай ашық е дыбысы тұрса, олар еріндік боп айтылады. Бұл екінші заңдылық. Енді үшінші заңдылығымыз, ол дауыссыз дыбыстарға байланысты. Көрші тұрған дауыссыз дыбыстар, яғни сөздің ішінде, түбір мен жалғаудың ортасында екі дауыссыз қатар келіп қалуы мүмкін. Мысалы, аттар дегендегі тт немесе ақ үй дегендегі... Ақ үй десеңіз, дауыссыз бен дауысты қатар келіп тұр. Осындай құбылыстар да екі дауыссыз қатар келгенде, дауысты мен дауыссыз қатар келгенде, яғни түбір мен қосымшаның жігінде дауыссыз дыбыстар түрлі өзгерістерге ұшырайды. Оның заңдылығы біреу-ақ, дауыссыз дыбыстар қатаңдығы, ұяңдығы жағынан бір-біріне ұқсауға тырысады. Не болмаса ұяң дыбыс қатаңданады, не болмаса қатаң дыбыс ұяңданады. Ал енді дауысты дыбыстардың әсерімен дауыссыз дыбыстардың көбі ұяңданады. Яғни қатаң дыбыстар  ұяң дыбыс болып айтылады. Мысалы, ақ үй дегенде, ақ үй деп айтпайсыз, ағүй деп айтасыз.

- Мысалы, тағы қандай мысал бар?

- Ағүй мысалы, ағешкі енді ол тіркес, мысалы, ақ ірімшік деген тағамы бар қазақтың. Онда да ғ айтылады. Одан кейін мысал, күрделі сөздер біріккен сөздер болатын болса, бұл дауыссыз дыбыстарға қатысты бір  заңдылық. Енді дауысты дыбыстарға қатысты сөздің ара-жігіндегі тағы бір құбылыс бар. Дауысты дыбыстарға қатысты. Ол дауысты дыбыстардың түсіріліп айтылуы. Мысалы, алмаағаш бұл термин, алма ағаш бірге жазылады. Екі а жазылады, бірақ айтқан кезде алмағаш деп айтылады. Екі  а-ның біреуі түсіп қалады. Қара өрік ол да термин ол бір өсімдіктің атауы. Қарөрік деп айтылады. Сарыағаш дегенде де дәл солай.

- Алматы ше?

- Алматы Алматы деп жазылады. Ол жерде ешқандай екі дауыстының қатысы жоқ.

- Кезінде Алма-ата деп айттық қой.

- Жоқ, ол орыс тілінен келген атау. Бұл жерде ешқандай да...

- Алматы боп қала береді дейсіз ғой?

- Ол Алматы деген, алма деген сөзге -ты деген жұрнақ жалғануы арқылы жасалған топоним. -Ты деген бұл сын есім жасайтын жұрнақ. Қазіргі кезде мысалы, бала-лы, үй-лі дегендегі -лы, -лі, -ды, -ді, -ты, -ті осының варианттары. Балалы, үйлі, баранды дегендегі варианттар. Осы көне формасы. Мысалы, қазіргі тілдің заңдылығы бойынша, дауысты дыбыстан кейін -лы жалғанады. Егер дұрыс қазіргі замани тұрғысынан айтсақ, Алмалы ғой...

- Иә, Алмалы ғой. Бірақ қоюға ыңғайсызданып отырмын.

- Бірақ -ты болатын себебі ол көне жұрнақ. Осындай формадағы топонимдер бізде көп: Өлеңті деген бар, Шідерті деген бар. Енді қазіргі тілдің заңымен айтсақ, Өлеңді, Шідерлі болу керек. Бірақ ол көне форма. Бұның өзі Алматының өте көне топоним екенін дәлелдейді.

- Рақмет!

10. Қазақ сөз ағымының ерекшеліктері
00:00
00:00

- Бұл  «Дұрыс сөйлейік!» атты аудиобағдарламалар циклі.

- Анар ханым, келесі бір сұрағымыз, қазақ сөз ағымының ерекшеліктеріне тоқталсақ...

- Өте жақсы, сауатты сұрақ. Нұрсұлтан, сен өзің филологияны жақсы оқығансың ғой деймін. Біз сөйлеген кезде, бізден шыққан дыбыс ол – толқын, толқын болған соң оның ағыны болады. Сондықтан кез келген тілдің ауызша сөзі, ол белгілі бір толқын түрінде рәсімделіп, безендіріліп, сыртқа шығады. Сондықтан әрбір тілдің өзінің ерекшелігі де болады, сол сөз ағымының... Мысалы, мынадай жағдай болады, кейде қабырғаның ар жағында сіз кімдер сөйлеп жатқанын білмейсіз, бірақ олардың интонациясына, әуеніне қарап олардың қай тілде сөйлеп жатқанын аңғарып қоюыңыз әбден мүмкін.

- Иә.

- Енді, мүмкін, мазмұнын толықтай түсінбесеңіз де, қандай эмоциямен сөйлеп жатқанын білуіңіз мүмкін. Қандай жағдайда сөйлеп тұрғанын білуіңіз мүмкін: ресми ме, бейресми ме, тағы басқалар. Сіздің құлағыңызға осындай ақпарат беріп тұрған – сол жаңағы толқындардың ерекшеліктері. Сізге сигналдар беріп тұрады сол толқындар. Сондықтан әр тілдің өзінің сөз ағымының, ұйымдасуының, сөз бөліктерінің ерекшелігі болады. Енді қазақ сөз ағымының ерекшеліктері неде десек, осы кезде мен Ахмет Байтұрсынұлының «Әдебиет танытқыш» атты еңбегіндегі қазақтың сөз ағымы туралы деректерінен бір әдемі мысалды келтіргім келеді: «Қазақтың сөзі кілемге түскен түрдей», - дейді. Түр дегеніміз – өрнек қой енді, - Қазақтың сөзі  кілемге түскен өрнектей, - дейді, яғни қазақтың сөз ағымы, яғни қазақтың сөзінің толқындары, біздің кілемге түскен өрнек сияқты дейді, Көз алдыңызға елестетіп отырсыз ба, қазақтың өрнектері қандай, иә...

- Әрине.

- Қазақтың өрнектерінің, оюларының үшкір-үшкір тұстары, ана аспанмен таласқан үшкір-үшкір жерлері бар ма, бір бұрыштары үшкілденіп кеткен тұстары бар ма, қазақ оюында?! Жоқ қой, барлығы сүйірленген, доғалданған, біріне-бірі жалғасып, бірінен-бірі ұласып, бірінен-бірі шығып, бірінен-бірі  туындап жатады. Сондықтан біздің сөзіміз сыртқа шыққан кезде басқа, бөгде тыңдаушыға тура солай әсер етеді. Тональності белгілі бір интервалды үнемі сақтап отырады...

- Жұмсақ деп айтсақ болмай ма?

- Иә, жұмсақ, әуезді, әуені белгілі бір интервалдан, аралықтан күрт көтеріліп шығып немесе күрт төмен түсіп кетпейді. Содан кейін бір әуен аяқталған кезде, екінші әуен содан өте алшақ интервалдан басталмайды. Соған жақындау интервалдан, сол аралықтан басталып отырады, бұл А.Байтұрсынұлының өте көрегендігін көрсетеді. Керемет тілтанушы болғандығын көрсетеді. Тіпті сөзге эксперимент жасайтын құралдар болмаған кездің өзінде құлағымен осындай қазақ сөзінің ерекшелігін шалып, біліп, түсінген адам екенін көрсетеді. Енді қазақ сөзінің осындай бір ерекшелігі қайдан туындайды дегенде, бұл өткендегі біздің аудиокурста айтқан сингормонизм заңдылығына байланысты, дыбыстар бір әуезде айтылады, бір тембрмен айтылады, яғни сіз сөздің басында жуан дыбыс айтсаңыз, сіз сөздің соңына дейін осы сингорма-тембрді, жуандықты сақтап тұрасыз. Сіз сөздің басында жіңішке айтсаңыз, сіз сөздің соңына дейін осы жіңішкелікті сақтап тұрасыз. Ол – бір. Екінші, қазақ сөзінің осындай бір қазақтың өрнегі сияқты тұтасып, ерекше болып, үзіліп кетпей, толқынмен шығатындығы – ол екпінге байланысты. Мысалы, роман-герман тілдеріндегі екпін жылжымалы, ол сөздің, бір ғана сөздің не басында болуы мүмкін, не аяғында болуы мүмкін, оның орны тұрақсыз. Ал түркі тілдері, соның ішінде қазақ тіліндегі екпіннің орны тұрақты, ол үнемі сөздің соңғы буынына түседі, мейлі ол сөз бес буынды сөз болсын, мейлі он бір буынды сөз болсын, ол сөздің соңына түсіп отырады. Сондықтан  да сөздің соңына түскен кезде сол жердегі дыбыс кішкене ұзағырақ айтылады. Сөйтіп сіз тура бір ғана деңгейде сөйлейсіз, бір ғана әуезде сөйлейсіз, бірден даусыңызды күрт төмендетіп кетпейсіз, бірден оны көтеріп жібермейсіз. Енді ондай тұстар болады, ол эмоциялық сөздерде болады. Мысалы, айғайласып ұрсысып жатқан адамдардың сөзі, сөзінің әуезі, толқындары сондай бір қорқынышты, жүйесіздікпен шығады.

- Иә, біз өткен сандарымызда айттық қой, көбіне-көп қазақ тілінде ым-ишарасыз, ешқандай эмоциясыз-ақ белгілі бір сөзді әдемі пайдалану арқылы жеткізуге  болады деп. Сол сияқты ғой, ұрысқан кезде де бізге барынша салмақты болған дұрыс сияқты. Айтады ғой, бір ғана сөзбен жылататын азаматтар еді деп... сол сияқты...

- Иә, қазақтың сөзінің құдіреті күшті, бір сөзбен бүкіл халықты да басын біріктіріп, бір іске жұмылдыруға болады, бір сөзбен сол халықты ірітіп, ажыратуға болады...

- Эмоциясыз жеткізуге болады дейсіз ғой...

- Иә.

- Рақмет сізге, Анар ханым.

11. Сөз ағымы бірліктері
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік!» атты аудиобағдарламалар циклі.Анар ханым, көп мәселелерге, жалпы тоқталып өттік. Ендігі келесі мәселе – сөз ағымының бірліктері. Осы жайында кішкене анығырақ айтып өтсек...

- Рақмет. Біз өткен аудиокурста қазақ тілінің ауызша сөзі толқын сияқты, кілемге түскен өрнек сияқты, өзінің бір ерекше әуезімен, сарынымен айтылады дедік. Бірақ сол толқынды құрайтын сөздердің, жеке сөздердің, ырғақты топтардың, тағы да ырғақты топтан да үлкен сөздер топтарының өзінің бір ұйымдасу ережелері болады. Соны білген абзал. Бұны енді бір ауыз сөзбен, ғылыми сөзбен көбіне интонация деп айтып жүреді, сөздің интонациялық құрылысы деп айтып жүреді. Біз қазір осы қазақтың ауызша сөзінің ағынындағы бірліктерді айтамыз. Мысалы, қараңыз, сіз жазба мәтінге сөздерді жазған кезде, сөз тіркестерін, сөйлемдерді жазған кезде сіз оларды міндетті түрде жеке-жеке сөздерге бөліп-бөліп жазасыз. Оны бөлгеніңізді сіз бос аралықпен көрсетесіз, бос аралықты орысша «пробел» дейді, я? Бірақ ауызша сөзде олай емес қой. Ауызша сөзде сіз әрбір сөзді жеке-жеке айтып отырсаңыз, сіздің сөзіңіз өте түсініксіз болады. Сондықтан сіз өзіңіздің ойыңызды жеткізетін бүкіл мәтіндегі сөздерді топтастырып-топтастырып айтасыз. Оны айтудың тілге бағынбайтын өзінің заңдылығы бар. Ол заңдылық біздің тыныстауымызбен байланысты. Яғни сіз тынысыңыз, деміңіз жеткенше сөздерді топтастыра аласыз. Бірақ тынысыңыз, деміңіз жеткенше топтастыру деген сөз мағынасына қарамау дегенді білдірмейді. Міндетті түрде мағынасына қарап сөздерді бір-бірімен топтастырасыз. Және бір қызығы, сөздерді топтастыруыңызға қарай сіздің сөйлеміңіздің мазмұны өзгеріп отырады. Мысалы, Бүгін балалар ауылға автобуспен атасы мен әжесіне қонаққа кетті. Бүгін балалар автобуспен атасы мен әжесіне қонаққа кетті. Бүгін балалар автобуспен атасы мен әжесіне ауылға қонаққа кетті. Бүгін балалар автобуспен атасы мен әжесіне қонаққа кетті. Міне, осы жерде мен әртүрлі нұсқада сөздерді бір-бірімен топтастырып отырмын. Яғни сіздің сөздерді топтастыруыңызға қарай сөйлеміңіздегі мазмұныңыз да әртүрлі болып кетуі мүмкін.

- Мысалы, дәл осы сіз келтірген мысалда мағынасы бір сияқты болды маған. Әлде өзгеріс бар ма?

- Бұл жерде, мен келтірген мысалда, мен әрбір өзімнің ерекшелеген сөзімнен кейін пауза қойып отырдым немесе оның алдына және артына пауза қойып отырдым. Паузаны қазақша кідіріс дейді. Мысалы, Бүгін балалар автобуспен атасы мен апасына кетті. Бүгін балалар автобуспен апасы мен атасына кетті. Бүгін балалар автобуспен апасы мен атасына қонаққа кетті десек, мен өзімнің логикалық екпін түсірген сөзімнің алдынан немесе артынан кідіріс жасап отырдым. Көрдіңіз бе, сөздерді топтастырудың да бір салмағы бар.

- Мағынасы жоғалмау керек дейсіз ғой?

- Мағына арқалайды, біріншіден. Енді, екінші бір, мағынаға қарамастан бір-бірімен бірігіп алатын сөздер бар.

- Мысалы...

- Ондай сөздерді фонетикалық сөз дейміз. Ол бір деммен, бір екпінмен айтылады. Мысалы сіз божжорға дегенді боз жорға деп бөлмейсіз, керғұла дегенде де кер құла деп бөлмейсіз, қарала дегенде де, жазғанда қара ала деп бөлек жазасыз әрине, бірақ қарала деп бір деммен айтасыз. Бұндайларды фонетикалық сөз дейміз. Бұлар фонетикалық сөз болатын себебі – жазуда ол лексикалық сөз ретінде екі сөз, бірақ фонетикалық дегенге, дыбыстау дегенге байланысты дыбысталғанда бір-ақ сөз, бір екпінмен айтылады. Одан кейін ырғақты топтар деген болады. Ырғақты топтарға, негізінен, көмекші сөз бен негізгі сөздің тіркесі жатады. Мысалы, кеше ғана, ғана деген көмекші сөз иә, маған дейін, менен кейін деген сияқты, осындай көмекші сөз бен негізгі сөз үнемі ырғақты топ. Сондай-ақ күрделі сөздер де ырғақты топ құрайды.  Мысалы, күрделі етістіктер, барып келдім, құлап қала жаздадым. Құлап, қала, жаздадым деп оның әрқайсысын жеке-жеке айтпайсың. Бұл – ырғақты топ. Бұл – қазақ сөз ағымының тағы бір бірлігі. Енді тағы бір ерекше бірлігі бар. Оны енді ғылыми тілде синтагма дейді. Осының қазақша, өзімше бір ұсынып жүргенім – бунақ. Енді мысалы, синтагмаға мысал келтіретін болсақ, синтагманың жаңағы ырғақты топтан, фонетикалық сөзден айырмашылығы сонда – ол міндетті түрде екі жағынан кідіріспен бөлінеді және ол белгілі бір мағынаны жеткізе бастайды. Мысалы, Екеуі келді де, мені қарсы алды десек, екі синтагма бар. «Екеуі келді де» дегеннен кейін кідіріс тұр және «Екеуі келді де» дегендегі бірінші синтагма, ол тәуелділікті білдіріп тұр, яғни сөйлем әлі аяқталған жоқ дегенді білдіріп тұр. Ал мені қарсы алды деген синтагма, ол сөйлемнің аяғын білдіріп тұр. Осындай сөз ағымының бірліктерін білген және сөз ағымының бірліктерін ауызша сөзде дұрыс қолданған абзал.

- Жақсы, рақмет.

12. Интонацияның қарым-қатынастағы рөлі
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік!» аудиобағдарламалар циклі. Біз ары қарай жалғастырамыз. Анар ханым, біз енді ым-ишараға байланысты, эмоцияға байланысты, сөздерді дұрыс айтуға байланысты пікірлер, мысалдарды да келтірдік. Енді интонацияның қарым-қатынастағы рөліне тоқталсақ. Бұл жайында не дейміз?

- Өте жақсы сұрақ. Интонацияны қазақшалап, енді сөз әуені, сөз әуезі деп әртүрлі айтып жүр. Біз бірақ кішкене түсініспеушілік тумас үшін әзірше интонация деп айта берейік. Өйткені әуез деген сөзді тілтанушылар тембр деген мағынада қолданады, әуен дегенді мелодика деген мағынада қолданады. Сондықтан интонацияны осы интонация деп айта берейік. Бірақ енді сөз сазы деген де қолданыс бар, сөз сазы деген бұл да енді кішкене мелодика дегенге келеді. Енді интонацияның қарым қатынастағы рөлі ерекше.

- Әрине.

- Өйткені интонация ауызша сөзде өмір сүреді. Ауызша сөзде өмір сүреді, ауызша сөздің бүкіл жеткізбекші болған мағынасының сексен пайызы, ғалымдардың айтуынша, интонация арқылы тыңдаушының құлағына жетеді екен. Егер сіздің сөзіңіз өте мазмұнды, ішінде керемет көп ақпарат бола тұрса да, интонацияңыз нашар болса, сіз сол ақпараттың сексен пайызын жеткізе алмай қалуыңыз әбден мүмкін. Сондықтан интонацияға ерекше мән беру керек. Әсіресе ауызша сөзді өзінің күнделікті өмірінде кәсіби құралына айналдырған тұлғалар. Олар кімдер?  Журналистер, мұғалімдер, оқытушылар немесе шаршы топ алдында сөйлейтін адам, соның ішінде біздің студенттеріміз де бар, магистранттарымыз да бар. Егер олар дипломдық жұмыстарын қорғап жатса, өзінің ойын ашық жеткізген кезде интонациясына ерекше назар аудару керек. Енді интонацияның ең бірінші қызметі... бірінші, екінші деп бөлмей-ақ қояйық, интонацияның қызметінің бәрі маңызды. Қазіргі біз тоқталатын бірінші қызметі ол – сөздің мағынасын жеткізу қызметі. Кей кездерде грамматикалық формалар немесе жеке сөздер, сіз айтып тұрған сөздің, ойдың мағынасын жеткізе алмай қалатын тұста интонация көмекке келеді. Ондай құбылыстар қазақ тілінде көп. Соның бірі ретінде, мысалы, мысалы қараңыз, а деген ол – дыбыс, а деген – одағай. А деген одағайдың мағыналары өте көп. А? деген не айттың? дегенді де білдіреді. А деген солай ма? дегенді де білдіреді. Ааа десе е, жай әншейін нәрсе екен ғой дегенді білдіреді. Осының барлығын сіз қазір қалай түсініп қойдыңыз мен айтқанда, Нұрсұлтан?

- Интонация арқылы...

- Интонация арқылы түсініп қойдыңыз, көрдіңіз бе? Осы барлық мағынаны жеткізіп тұрған бұл жерде – интонация. Интонация сұрау мағынасын, леп мағынасын, хабарлы сөз мағынасын жеткізетін бірден-бір әмбебап құрал. Енді тағы екінші интонацияның үлкен бір эмоциялық қызметі – сөз сөйлеп тұрған кезде сөйлеушіге деген қарым-қатынасыңызды немесе сіз айтып тұрған ойға сіз өзіңіз қалай қарайсыз, жақсы қарайсыз ба, жаман қарайсыз ба, ол сізге ұнап тұр ма, ұнамай тұр ма, ол сіздің көңіліңізді көтерді ме, жоқ көңіліңізді пәс етті ме, осының барлығын сіз интонация арқылы жеткізе аласыз. Сондықтан интонацияның қарым-қатынастағы рөлі өте зор. Мысалы, бір ғана қашан? деген сұрау есімдігі.

- Иә.

- Мысалы, мен сізден сұраймын, Нұрсұлтан сіз қашан келдіңіз? – деймін. Сіз маған айтасыз...

- Кеше келдім.

- Мен сізден қашан? деп сұрасам сіз маған не дейсіз?

- Кеше.

- Иә, өйткені сіз түсіндіңіз, мен естімей қалған соң сұрап отырмын.

- Қашааан? десем?...

- Кеше келдім...

- Қашан деген екінші сұрағым менің сізге сенбей тұрғанымды білдіреді я?

- Кеше келдім.

- Қашааан? деген ол сенбей тұрғаным. «Неужели» деген сияқты, орысша айтқанда, қалайша сен кеше келдің деген сияқты. Бұл менің эмоциямды да көрсетіп тұр. Сондықтан сіз интонацияны ойнату арқылы көп мағынаны жеткізе аласыз.

- Жақсы. Бұны да біліп жүргеніміз абзал деп ойлаймын.

13. Қазақ сөз сазының ерекшеліктері
00:00
00:00

-«Дұрыс сөйлейік!» аудиобағдарламалар циклін жалғастырамыз. Анар ханым, біз дәл осы интонацияның қарым-қатынастағы рөлін айтып кеткен болатынбыз. Енді қазақ сөз сазының ерекшеліктеріне тоқталсақ...

- Иә, әрбір тілдің өзінің интонациялық ерекшеліктері болады. Мысалы, енді біз көбіне орыс тілімен салыстырамыз, өйткені біздің кеңістікте көп қолданылатын тілдің бірі ғой. Орыс тілінің интонациясында әуен дейміз ғой, әуеннің күрт көтерілуі, әуеннің сөз ағымы ішіндегі күрт түсуі, үзіліп кетуі, интервалдарының, яғни сіз тоқтаған дем мен сіз сөз бастаған демнің арасында әуен алшақтығы үлкен болуы мүмкін. Ал қазақ тілінде ондай емес. Қазақ тілінің бір ерекшелігі – әуеннің күрт түсіп, күрт көтеріліп кететін тұстары ол өте эмоцияға толы сөзде ғана болады да, қарапайым, мынандай бейтарап қатынастағы сөзде ондайлар өте сирек кездеседі. Ол немен байланысты дегенде, ол біздің екпіннің табиғатымен байланысты, біріншіден. Екіншіден, біздегі сингормонизм заңына байланысты деп өткендегі бір аудиокурстарымызда да айтқан болатынбыз. Осы нәрсені ескеру керек. Сондықтан мынау шаршы топ алдында сөйлеп тұрған кезде осы мәселеге, мынау орыс тілінің әсерімен кетіп қалып, орыс тілінің сөзіндей құбылтам деп кейде интонацияны, кейбір, әсіресе мынау журналистер қауымына енді көп тиісеміз, өйткені сол кісілердің сөзін көп тыңдаймыз ғой.

- Бәлкім, мен сізбен сұқбаттасып отырғаннан кейін де шығар?.. Жақсы айта беріңіз.

- Иә, сол құбылтып кейде, жаман айтпай жақсы жоқ, қылшығын шығарам деп сөзінің интонациясын бұзып, былшығын шығарып жіберетін тұстары кездеседі. Сондықтан осындай қазақ интонациясының өзінің ерекшелігін ескеру керек. Сосын қазақтың тілінде екпін интонацияны жасаушы негізгі құралдардың бірі. Қазіргі кезде енді екпіннің орнын ауыстырып жіберетін де сәттер, кейде сөйлеу барысында сондай мысалдар көп, кездесіп жатады. Ал оны ауыстырған кезде сіздің сөзіңіздің интонациясы да бұзылатынын да қатты ескеру керек. Сондықтан қазақтың сөзінде үнемі екпінді соңғы буынға түсіруге тырысу керек. Егер сіз сөздің мазмұнын білмесеңіз, тілді жаңа үйреніп жүргендерге мен ұсыныс ретінде айтамын, неғұрлым сөздің соңына қарай екпінді түсіріп отырсаңыз, интонацияңыз да қазақ сөзінде дұрыс шығады. Бірақ бұл деген сөз екпін қазақ сөзінде қатып тек қана сөздің соңғы буынында тұрады дегенді білдірмейді, кез келген тілде ауытқулар болады. Ауытқу болмаған нәрсе ол заңдылық емес, ол догмаға айналады. Сондықтан тілдің құбылыстарының белгілі заңдылықтың ережесі бойынша ауытқулары болады. Ол туралы кейін екпін деген аудиокурста жақсылап сөйлесеміз.

- Мысалы, ерекшеліктері дедіңіз. Біз енді алдыңғы бағдарламаларымызда да мысалмен келтіріп отырдық. Дәл осы жерде қазақ тілін енді үйреніп жүрген, жетік меңгеруге тырысып жүрген біздің тыңдармандарымыз да бар. Оларға нақтырақ түсінікті болу үшін бір мысалдар келтіріп өтейікші. Әсіресе бағана журналистер дедіңіз, шаршы топтың алдында сөйлейтін азаматтар дедіңіз... орыс тіліндегідей интонация қояды дедіңіз...

- Енді орыс тілінің интерференциясы мен орыс тілінің құбылыстарын қазақ тіліне көшіру арқылы сөйлейтін, журналистер демей-ақ қояйық енді, тұлғаның тілінде, мысалы, әрбір сөзге жеке-жеке екпін түсіріп айту, яғни интонацияны құртатын, бұзатын қазақтың мысалдарын келтіруге болады. Кеше// автобуста// деп мысалы.

- Иә, ол әсіресе тілшілерде кездесетін дүние ғой. Ақпаратты нақтылап жеткізу үшін.

- Иә, иә. Мысалы, Топ болып келе жатқанда// алдымыздан// .........// деген сияқты осындай интонация кейде кетеді. Ал егер қазақтың интонациясына салса, мысалы, Кеше автобуста топ болып жүрген іссапарымызда .... деген осындай бір өрнек сияқты шығу керек дауыс сазы. Бірақ бір өкініштісі, кейде журналистерді де түсінуге болады, журналистерге қатысты бұнда кейде уәжді ауытқулар болу мүмкін. Өйткені бір сарынды ақпарат тыңдарманды жалықтырып жібереді.

- Жалықтырады, әрине.

- Жалықтырмайын деп ол кісілер әрбір сөзге екпін түсіріп айтады. Яғни бірде көтереді даусын, бірде түсіреді, сөйтіп ол тым эмоцияға толы мәтін болып шығады. Бірақ оның өзі де адамды жалықтырады.

- Жақсы, рақмет. 

14. Сөз ағымындағы кідіріс түрлері
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік!» аудиобағдарламалар циклі. Анар ханым, біз енді сөйлеу мәнеріне байланысты, әсіресе журналистерді мысалға келтіре отырып бағдарламамызды әсерлі етіп отырмыз, нақты біздің тыңдармандарға түсінікті болу үшін жеткізіп отырмыз деген ойдамыз. Енді келесі мәселе – сөз ағымындағы кідіріс туралы. Кідіріс, жалпыға бірдей түсінікті болу үшін пауза, сөз ағымындағы паузаларға байланысты айтып өтсек.

- Өте жақсы сұрақ. Біз айттық қой сөз ағымы үздіксіз, мысалы, сөз сыртқа шыққанда ауызша сөз үздіксіз дыбысталмайды, оның арасында кідірістері болады. Ол кідірістер міндетті түрде белгілі бір мақсатпен қойылады немесе тілдің заңдылығына қарай, яғни өткен аудиокурста айтылған ырғақты топ арасында болуы мүмкін немесе синтагмалардың арасында болуы мүмкін. Сондай-ақ логикалық екпін түсірген сөзіңіз екі жағынан кідіріспен бөлініп, сіздің мына сөз ағымыңыздың ішіндегі мағынасы күшті деген сөзіңізді сіз екі жағынан да пауза жасап, ерекшелеп айтасыз. Кідірістер осындай қызмет атқарады. Кідірістердің қызметі өте көп. Бірінші қызметі оның – грамматикалық қатынасты көрсету, егер сіздің сөйлеміңізде бірыңғай мүшелер болса. Мысалы, Мына бөлмеде орындық, теледидар, үстел, кресло деген сияқты бірыңғай мүшелердің арасын сіз кідіріспен сіз міндетті түрде бөлесіз. Бұл грамматикалық қатынасты білдіреді. Немесе құрмалас сөйлемдер бірнеше компоненттен тұратын болса. Мысалы, сол сияқты бір сөз болып жатқан объектінің бір сипатын білдіретін бір сөз орамы келген кезде. Мысалы, Кеше ғана Астанадан келген Нұрсұлтан, бүгін бізбен қонақта десек сізге қатысты сипатын білдіретін бір сөз орамы паузамен бөлініп тұр, кідіріспен бөлініп тұр. Осындай грамматикалық мағыналарды білдіреді кідіріс. Екіншіден, кідіріс кейде логикалық мағынаны ерекшелеу үшін, жаңа айттым ғой, сіз логикалық екпін түсірген сөзді екі жақтан, немесе оның алдынан, немесе оның артынан бөліп айтасыз. Мысалы, Бүгінгі біздің аудиокурсымыздың тақырыбы – сөз сазы десек, оның алдындағы кідірісті сіз сөз сазын ерекшелеу үшін қойып тұрсыз. Ал енді сіз бүгінгі деген сөзді ерекшелегіңіз келсе, Бүгінгі біздің тақырыбымыз – сөз сазы деп бүгінгіні ерекшелеп айтасыз. Енді кідірістің тағы бір қызметі, тіпті қызметі дейміз бе, бұл – эмоцияны білдіру. Сіз сөйлеп отырған шаршы топтың назарын сіздің айтып тұрған сөзіңізге қатысты эмоцияңызды көрсету үшін де неше түрлі кідірістерді жасауға болады. Осыны дұрыс пайдалана білу керек. Сонан кейін енді мынандай қателіктерден сақтану керек.

- Қандай?

- Синтагма дегенді біз алдыңғы сабақтарда айтқанбыз. Синтагма деген белгілі бір мағынаны жеткізе алатындай, ойдың кішкентай болса да бөлігін бере алатындай сөз ағымының бөлшегі дедік. Синтагмадан кейін міндетті түрде пауза қойылады. Мысалы, менің осы бір сөйлемімді қарасаңыз, Синтагмадан кейін// міндетті түрде пауза қойылады. Көрдіңіз бе, синтагмадан кейін деген сөзім менің бір синтагма болып тұр, міндетті түрде кідіріс қойылады деген екінші синтагма болып тұр. Егер сіз осы заңдылықты сақтамасаңыз сіздің сөзіңіз бірсарынды болады, онда ешқандай кідіріс болмаса тыңдарман үшін ол өте қиын болады. Мысалы, менің соңғы сөйлемімде бірде-бір кідіріс болған жоқ. Мысалы, егер сіз осы заңдылықты сақтамасаңыз, тыңдарман үшін бұл өте қиын болады. Кідіріс болмаса, тыңдарманның оны түсінуі ауырлап кетеді сөздердің арасындағы кідіріс... міне, мен тоқтамай сөйлеп едім, сіздің түсінуіңіз қиындап кетті, көрдіңіз бе? Сондықтан кідірістерді дұрыс қойып отырған абзал.

- Мінеки, құрметті тыңдармандар, біз сөз ағымындағы кідірістер мәселесін көтерген болатынбыз. Рақмет сізге, Анар ханым!

- Өте дұрыс пайдаландыңыз кідірістерді, Нұрсұлтан!

15. Хезитациялық кідірістер: уәжді, уәжсіз түрлері
00:00
00:00

-Бұл «Дұрыс сөйлейік!» бағдарламалар циклі. Біздің келесі тақырыбымыз –«Хезитациялық кідіріс». Анар ханым, кідірісті біз түсінеміз. Хезитациялық дегеніміз не? Жалпы хезитациялық кідіріс дегеніміз не? Осыны бізге түсіндіріп берсеңіз?

- Кідіріс дегенді өткен бір аудиокурсымызда айттық. Ммм... Енді, хезитациялық кідірісті бастаған кезде мен өзімнің сөзімді «ммм» деген хезитациялық кідірістен бастадым.

- Ааа

- Түсінген боларсыз?

- Иә.

- Кідіріс – сөз ағымы кезіндегі толқынның үзіліп қалуы. Яғни ешқандай дыбыс шықпай, толқын үзіліп қалады. Осыны кідіріс дейді. Ал хезитациялық кідірісте белгілі бір дыбыстар айтылады. Толқын үзілмейді, дыбыстық толқын. Бірақ тыңдаушы оны бәрібір кідіріс ретінде қабылдайды. Себебі ол бір жай ғана ешқандай мағынасы жоқ дыбыстардың жиынтығы болады. Ол «ммм», «ыыы» деген дыбыстар. Сол сияқты, «кхм, кхм» деген жөткіріну дыбыстары. Осындай кідірістерді тілтанушылархезитациялық кідірістердейді. Бұл туралы журналистер де жақсы білуі мүмкін. Өйткені ауызша сөзге дайындаған кезде оларға осы ауызша сөздің нормаларын, ауызша сөздің ерекшеліктері туралы ақпараттар береді. Ал енді қарапайым тіл үйренушілер үшін немесе ауызша сөзді пайдаланушы біздің тыңдармандарымыз үшін айтатынымыз: осы хезитациялық кідірістерді дұрыс пайдалану керек. Хезитациялық кідірістерді қолданудың уәжді себептері болады, уәжсіз себептері болады. Енді уәжді себептері... уәжді деген түсінікті ғой енді. Уәжді себептеріне кейбір физиологиялық ерекшеліктер жатуы мүмкін.  Мысалы, сөйлеп тұрған адамның сол сәтте тамағы  ауырып тұруы мүмкін, я?  Онда ол уәжді. Амалсыз сондай әрекеттерге, сондай хезитациялық паузаларға барып тұр. Немесе сөйлеп тұрған адамның енді сондай бір ерекшелігі болуы мүмкін. Кейде, әсіресе сөйлеген кезде тілі кекеш адамдарда болады, иә осындай нәрселер. Ондай кезде уәжді, онда ештеңе дей алмаймыз.

- Ойлану барысында ше?

-Ал, енді...

-Мысалы, ойлану барысында да...

- Иә. Иә, иә. Бір күрделі сұрақ қойған кезде, тосыннан сұрақ қойған кезде. Сөйлемнің басын бастап алып, әрі қарай жалғастырамын деп ойланып отырған кезде, осындай хезитациялық паузаны қолданғанда, онда уәжсіз. Ой, уәжді қолданысқа жатқызамыз. Енді уәжсіз қолданысы. Қайта-қайта сондай паузаны қолдана беруді уәжсіз дейді. Өйткені, мысалы, екі сөзіңіздің бірінде «ыы», содан кейін «ммм» дегенді айта берсеңіз, онда сіздің паузаңыз уәжсіз болатын себебі, тыңдарман сіздің ойыңызды түсіне алмай қалады.

- Иә.

- Одан кейін физитация...

- Керісінше, жаны ашып кететін сияқты.

- Жаны ашып кетеді. Енді бір қызығы, қазіргі кезде мынандай бір құбылыс пайда болды. Бізде енді сөз мәдениетінің ғалымдары, академик Рабиға Сыздықова апайымыз: «...паразит сөздер, паразит сөздерді көп қолданып жүр. Осы құлаққа түрпідей тиеді, осыны қою керек» деп проблема көтеріп жүр. Ол өте дұрыс. Олардың ішіндегі ең бір қазір белсенділік танытып кеткен паразит сөз - «жаңағы», «жаңағы» деген сөз.

-«Жаңағы», «және», «және».

- «Жаңағы», «яғни», «яғни», «жаңағы», «демек» деген. Мен енді осыларды да хезитациялық паузаның бір түріне жатқызар едім. Өйткені адам «жаңағыны», кейбір адамдар «жаңағы», «яғни» деген сөзді ойының келесі бөлігін сабақтап алу үшін қолдана тұрады. Одан құтылудың жолы сөйлеген кезде, алдымен сөйлемей жатып, яғни толқын шығармай жатып, сөзіңіз не туралы болатынын ойластырып, құрылымын жасап алып барып сөйлеген абзал. Ал енді оның ең бір күшті жолы – сөйлей беру керек, дағдылану керек, шаршы топ алдында сөйлеу дағдысын жетілдіру үшін практикаңыз көп болуы керек. Ол үшін міндетті түрде күнде-күнде шаршы топ жинаудың қажеті жоқ. Ол үшін орта деген жетіп жатыр. Базардағы сатушымен сөйлессеңіз де, дүкендегі сатушымен сөйлессеңіз де, көршіңізбен амандасып, хал сұрассаңыз да, есіктің алдында балаларыңызбен ойнап жүрген басқа ауланың балаларымен сөйлессеңіз де... енді қазақ тіліндегі ондай тілдік орталар көп. Солардың әрқайсысының алдында тоқтамай сөйлеп үйренсеңіз, осындай хезитациялық паузалардан бірте-бірте құтыласыз.

-Рақмет, Анар ханым!  

16. Кідірістің сөз мазмұнын жеткізудегі маңызы
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік» бағдарламалар циклі.Анар ханым, біз кідіріс туралы біраз айтып жатырмыз, енді  нақтылап өту үшін осы бір кідіріс жайындағы мәселелерге нүкте қою үшін, бір кідірістің сөз мазмұнын жеткізудегі маңызына тоқталсақ.

- Бұл мәселе туралы алдыңғы аудиокурстарда айтқанбыз. Бірақ қазір бір еске жақсы бір мысал келіп тұр. Осы кідірістің маңызы туралы. Сөйлеп тұрған кездегі біздің сөйлемдеріміз. Сөйлем деген бұл – шағын ғана бір ойды білдіретін аяқталған тілдік құрылымдар ғой. Әрбір сөйлемде бір-бір сіздің ойыңыз жатады. Бірақ қай ойды алсаңыз да, сөйлемнің ішінде ауызша сөзде, жазбаша сөзде де, қай сөзде де, сөйлемнің өзінің ішінде құрылымдық сол екі бөліктен тұрады. Біреуін енді орыс тілінде айтқанда, тема, рема дейді. Мен оны қазақшалап айтайын, біреуі ескі ақпарат, екіншісі сол ақпараттың жанындағы жаңа ақпарат. Мысалы, Алматыда жаңбыр жауып тұр. Жаңбыр екі күн жауады десек, мысалы, Алматыда деген жаңа ақпарат, жаңбыр жауып тұр деген оның жанындағы анықтайтын ақпарат. Енді келесі сөйлемде жаңбыр екі күн жауады дегенде, жаңбыр ескі ақпарат, екі күн жауады деген жаңа ақпарат. Енді одан кейінгі сөйлемдер солай кете береді. Осындай ескі ақпарат пен жаңа ақпараттың арасын көрсететін ауызша тілдің құралы – кідіріс. Алматыда жаңбыр жауып тұр. Жаңбыр екі күн жауады, көрдіңіз бе, сіз кідіріс жасадыңыз.

- Жауып тұр?

- Иә, Алматыда жаңбыр жауып тұр. Жаңбыр екі күн жауады десеңіз, сіз жаңа ақпарат пен ескі ақпараттың арасын бөліп тұрасыз. Кідірістің сөз мағынасын ажыратудағы осындай қызметі бар. Одан кейін мысалы,  кідіріс жасау арқылы сіз сол сөзге тыңдаушының назарын аудара аласыз. Кідірістің де осындай да қызметі бар.

- Әрине, мысалы, азамат сөйлеп жатып кідіріс жасаса, міндетті түрде барлығымыз назар аударамыз ғой, неге жасады екен деп.

- Иә, неге тоқтады екен? – деп назар аударасыз.

- Анар ханым, енді тағы бір мысал келтіріп өтсеңіз. Біздің тыңдармандар мысал арқылы нақтырақ түсінетін сияқты.

- Мысалы қараңыз, балапан торғай ұясында жатыр. Біздің тілтанушылардың кідіріске байланысты сүйікті мысалы. Балапан торғай ұясында жатыр, мен кідірісті балапан деген сөзден кейін жасадым я?! Сіз көз алдыңызға торғайдың ұясында жатқан бір балапанды елестеттіңіз. Балапан торғай ұясында жатыр.

- Бұл жерде кідіріс, сөздің мағынасын өзгертіп жіберді ме?

- Иә, кідіріс сөздің мағынасын мүлдем өзгертіп жіберді. Мысалы, алдымыздан түйеқұс шықты десек, алдымыздан түйеқұс шықты деп түсінеміз. Ал енді алдымыздан түйе, құс шықты десек түйе мен құс екеуі бөлек-бөлек шыққан сияқты болады. Осындай кідірістің жазба мәтінде сіз оның екі сөз не бір сөз екенін оны біріккен сөз не үтір арқылы танисыз. Ал ауызша мәтінде ол екі сөздің бір сөз екенін кідірістің арқасында біліп отырасыз. Сондықтан кідірісті қою үшін де  сөздің мазмұнын, мағынасын түсінуге тырысу  керек. Тағы да бір мысал бар: интонацияға байланысты оны кейінгі аудиокурсымызда міндетті түрде келтіреміз.

- Анар ханым, осы бағдарламада келтірген соңғы мысалыңыз біздің тыңдармандарымызға қазақ тілін үйренуге ниеттеніп жүрген азаматтарға таптырмас бір кеңес, таптырмас мысал болды деген ойдамыз.

- Рақмет сізге!

17. Сөйлеу қарқыны. Қарқын түрлері
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік!»  бағдарламалар циклі. Анар ханым, бүгін бағдарламада сөйлеу қарқыны туралы сөйлесейікші. Қарқынның қандай түрлері бар?

- Қарқынның түрлері өте көп десем, менің сөзімнің қарқыны өте баяу болды я? Қарқынның түрлері өте көп десем...

- Қарқынның түрлері өте көп емес, орташа сияқты.

- Қарқынның түрлері өте көп десем, менің сөйлемдегі сөзімнің қарқыны қандай болды?

- Жылдам, тез.

- Қарқынның түрлері өте көп десем... орташа болды. Өзің-ақ ажыратып алдың ғой, Нұрсұлтан. Қарқынның үш түрі бар: баяу, жылдам және орташа түрі бар. Енді ең бейтарап түрі орташа түрі ғой. Бейтарап түрі дегеннің өзі шартты түрде, бір адамның өзінің физиологиялық қарқыны болады. Мысалы, әрбір адам болмысынан өзі тез сөйлейтін адам болуы мүмкін. Егер сол тез сөйлейтін адам одан да тез сөйлеп кетсе, онда сен оның сөзін түсінбей қаласың.

- Иә, мүлдем түсінбей қаламыз.

- Егер тез сөйлейтін адам бір кезде баяу сөйлей бастаса, сенің құлағың елең ете қалады. Бұл неменеге баяулатып сөйлеп тұр екен деп ойланып қаласың. Қарқын дегеніміз енді түсінікті ғой. Қарқын дегеніміз – сөз ағымындағы белгілі бір уақыт аралығында айтылып үлгерген буын саны. Сөз ағымындағы. Қарқынның маңызы өте зор. Өйткені қарқын да интонацияның басқа құралдары сияқты. Біздің өткен аудиокурстарда айтқан кідіріс сияқты, қарқын да әртүрлі қызмет атқарады. Жалпы қазақ сөзінің қарқыны көп жағдайларда ауызша тілдің көп жанрында, стилінде орташа түрде жүзеге асады. Енді баяу қарқынмен айтылатын сөздің белгілі бір қызметі болады. Демек ол сөз бөлігі қандай да бір салмақ арқалап тұр. Қандай да бір мазмұнды жеткізгісі келіп тұр немесе сөйлеп тұрған адамның қандай да бір дітін көрсеткісі келіп тұр деген ақпаратты сіздің құлағыңызға сол қарқын жеткізіп тұрады. Ал адам бірнеше себеппен жылдам сөйлейді. Біріншісі, ол неғұрлым қысқа уақыттың ішінде неғұрлым көбірек ақпарат жеткізсем дейді.

- Иә, регламентке сай сөйлегісі келеді ғой енді.

- Екіншісі, ол ешқандай да ақпаратты жеткізейін деп тұрған жоқ. Ол асығып тұруы мүмкін. Ол асығып, оған берілген уақытты ол өзі қысқартып тұр. Сол кезде ол тез-тез сөйлей бастайды. Енді қарқынның өзгерісі адамның физиологиялық эмоциялық көңіл күйіне де байланысты болады. Кейде қатты эмоцияға салынған адамның сөзі өзінен өзі тез шыға бастайды. Енді сөз ағымындағы қарқынға қатысты бір қалыптасқан заңдылық бар. Барлық тілдерде.

- Қандай? Тек қазақ тілінде ғана емес? Барлығында ма?

- Иә, барлық тілдерде. Кез келген тілде сөз басталған кезде, аяқталғанға қарағанда баяуырақ қарқынмен жүреді. Сөздің аяғына қарай қарқын жылдамдай түседі. Өзі сондай қатып қалған заңдылық бар. Бірақ сөйлеуші жасанды түрде сөздің аяғын баяулатуы мүмкін. Енді оның не себепті екенін бағана түсіндірдік. Содан кейін бір қызығы, сөйлемнің ішінде маңызды бөліктері үнемі баяу қарқынмен айтылады, байқасаңыз. Сондықтан сізде егер ауызша сөз арқылы бір ойыңызды жұртшылыққа жақсы жеткізем десеңіз, сол сөзіңіздің ішіндегі маңызды ақпаратты жүктеп тұрған бөлігін баяу айтуыңыз керек. Сонда тыңдарман оны қабылдай алады. Бірақ бүкіл сөзіңіз баяу болса, онда ол соның ішіндегі қай ақпарат маңызды екенін түсінбей қалады. Сондықтан сіз маңызды ақпаратыңызды баяу айтасыз да, оның айналасындағы ақпараттарды беріп тұрған сөйлемдерді жылдамырақ айтуға болады. Мысалы, барлығымыз көзімізді тігіп қарасақ /келе жатқан /Нұрсұлтан екен десем.

- Яғни қарқынға байланысты Нұрсұлтан екені түсінікті болады.

- Менің ақпаратымның маңызды бөлігі сіздің атыңызға қатысты дегенді білдіреді.

- Мысалы, біз енді телевизияны мысалға келтіріп жатырмыз ғой. Қадірменді көрермендер, бүгінгі бағдарламамыздың тақырыбы  мемлекеттік тілдің насихатталуы десем, яғни бұл жердегі мемлекеттік тілдің насихатталуы негізгі айтылатын ой, тақырып. Баяу қарқын арқылы біз жеткізе отырдық, я?

- Иә, баяу, қарқын арқылы маңызды бөлік екенін көрсеттіңіз.

- Рақмет, сізге Анар ханым!

18. Қарқынның сөз мазмұнын жеткізудегі рөлі
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік!» бағдарламалар циклі.Анар ханым, біз қарқын туралы әңгімелесіп отырмыз. Қарқынның сөз мазмұнын жеткізудегі рөлі жайында  айтып өтсеңіз.

- Біз өткен аудиокурста қарқын туралы айтқанда, қарқын мәселесін шет жағасын ғана айтып кеткенбіз. Қарқынның бұған қоса тағы да айтарлықтай қызметтері бар. Оның бірі ретінде сөйленістің ресмилік немесе бейресмилік сипатын тануға байланысты. Сіз адамның сөйлеп тұрған сөзінің қарқынына қарап, ол ресми қатынаста сөйлеп тұр ма, жоқ бейресми қатынаста сөйлеп тұр ма бірден аңғарасыз. Бейресми қатынаста қарқын құбылғыш келеді, яғни бейресми қатынаста мынау қарапайым тұрмыстық деңгейде екі адам сөйлесіп тұрса, оның сөзінің қарқыны біресе баяулайды, біресе жылдамдайды, тез өзгереді. Ал бейресми қатынастағы сөйлеушінің қарқыны, ол белгілі бір орташа деңгейден ауытқуы мүмкін. Бірақ сондай тез құбылғыш болмайды. Қарқын өзі сөздің стиліне қарай, яғни бейресми қатынасқа қарай, ерекше бір ажыратылып тұратын құбылыс. Сонымен бірге, қарқын бір сөйлемнің ішінде де өзгеруі мүмкін. Бір сөйлемнің ішінде сіз сөзді тез-тез бастап, содан кейін сөздің ортасында оны баяулатып, одан кейін қайтадан жылдамдатып кетуіңіз мүмкін. Жалпы өзі кез келген құбылыс интонацияның кез келген компоненті, біз алдында сөз еткен кідіріс болсын, мына қазір сөз етіп отырған қарқын болсын, ол өзгеру арқылы тыңдаушыға бір сигнал береді. Сөйлеп тұрған адам жылдам сөзді бастаған кезде оның сөзі бір кезде баяулап кеткен кезде, сіздің құлағыңыз елең ете қалады. Бұл неге баяулады? – деп. Сөйтіп, ол баяу айтқан сөздеріне сіз ерекше назар қоясыз. Қандай өзгеріс болмасын, бұл тыңдарманның назарын өзіне аудару. Сол арқылы қарқын бір мағынаны ерекше екенін көрсететін құрал. Енді бір қарапайым ғана мысал келтірейін: Студенттер биыл оқуға дайындықпен келді деген мысал. Студенттер биыл оқуға дайындықпен келді десем, мен бір оқуға деген сөзді кішкене басқаларға қарағанда  өзгеше баяуырақ айттым. Студенттер биыл оқуға дайындықпен келді десем мен студенттер дегенді баяуырақ айттым. Көрдіңіз бе, сөйтіп сөйлемнің ішіндегі сіздің маңызды ақпаратты жеткізіп тұрған сөздеріңіздің қарқынының өзі де ауысып кетуі мүмкін.

- Анар ханым, мысалы, барлық дерлік сөйлемдегі сөздер бір қарқында болса, яғни баяу. Ондайды қалай дейміз?

- Оны бір сарынды сөз дейді.

- Бірақ ондай сөйлемдер  құлақты елең еткізбейді ме?

- Ондай сөз адамды шаршатады. Сондықтан неғұрлым кез келген интонацияның құралын ойнатып, құбылтып, өзінің мөлшерінде пайдалана білген дұрыс. Соның ішінде қарқынды да. Егер  мысалы, бір қарқынмен сөйлейтін болсақ, әсіресе осындай құбылыс бізде лекторлардың тілінде көп кездеседі. Мысалы, кейбір лекторлар бір сарынға түсіп алады. Бір ғана қарқынмен бүкіл дәрісін оқып шығады. Сол кезде студенттер осы  дәрістің ішінде қай жері маңызды, қай ақпарат маңызды, қай ақпарат ерекше екенін түсінбей қалады. Сондықтан бір сарынды қарқынмен сөйлеуде ауызша сөйлеушілер үшін жақсы іс.

- осыған байланысты бір сұрақ туындап отыр. Студенттер жаңа оқу жылына дайындықпен келіпті, я? Сіз негізгі қарқынды студентке қойдыңыз. Студенттер биыл жаңа оқу жылына дайындықпен келіпті. Студенттер деген кезде  солай бір қарқында айтылуы керек пе? Студенттер, мысалы, таңданыспен айтылса ше? Студенттер!

- Сіздің таңданысыңыз қарқынды білдіріп тұрған жоқ. «Студенттер» деген сөзге әуеннің көтеріліп барып күрт түсіп кеткені, әуенге байланысты.  Алдағы аудиокурста дауыс қаттылығы деген мәселеге тоқталамыз.  

- Жақсы рахмет, Анар ханым!

19. Қазақы қимыл, ым-ишараттар
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік!» бағдарламалар циклі.Анар ханым, бүгінгі бағдарламамызды қазақы қимыл-ишараттарға, қазақы ым-ишараттарға арнасақ. Осы жайында ой бөліссеңіз.

- Нұрсұлтан, өткен бағдарламада айтып өткендей, ым-ишараттардың әмбебап түрлері болады. Яғни, жалпы адамзатқа ортақ ым-ишараттар, қимыл-ишараттар болады. Мысалы, кез келген мәдениетте, кез келген тілде сөйлеуші қабағын түйетін болса, оның бір нәрсеге көңілі толмай, жайсыз болып тұрғанын білдіреді. Яғни ана ақпаратты ол жайсыздықпен жеткізіп тұрғанын білдіреді. Бұл ым-ишараттың бір түрі. Сол сияқты қимыл-ишараттың ішінде де, мысалы, бас шұлғудың  ортақ мағыналары бар. Барлық мәдениетте «бас шұлғу» - қолдау деген мағынаны білдіреді. Қолдау сен айтып отырған ақпаратқа мен қолдау білдіріп отырмын дегенді көрсетеді. Бірақ, осы ишараттардың ішінде таза ұлттық нақыштағы белгілі бір мәдениетке ғана қатысты түрлері болады. Ауызша сөзде оларды жақсы білген абзал. Мысалы,  тек қана жапондықтардың өзіне тән қимылы, ым-ишараттары болады. Сондай-ақ тек еуропалық мәдениет өкілдеріне тән ишаралар болады. Соның ішінде біз қазақы қимыл ым-ишараттарға тоқталсақ. Өткен бағдарламада айтқанбыз, қазақ мәдениеті шығыс мәдениетінің өкілі болғандықтан өте контекстілік. Яғни айналасындағы жағдаятқа, салтқа, дәстүрге, танымға байлаулы мәдениет. Сондықтан біздің қимылдарымыздың астарында сондай көп символикалық мәндер жатуы ғажап емес. Сондай бір қимыл, мысалы, қазақта «сәлем салу» деген бар я? Ол да қимыл-ишарат. Мысалы, әдетте келін тұрмыстық жағдаятта сол әулиеттің келіні әулиеттің  үлкен ақсақалдарына, үлкен ата-әжелеріне, яғни қайын жұртының жасы үлкен өкілдеріне иіліп сәлем береді. Ол иілудің міндетті  нормасы бар. Ол міндетті түрде келін басын төмен қарай еңкейту керек. Екі қолын тізесінің алдына  қарай түсіру керек. Енді бір жерде...

- Әр жерде әртүрлі дейсіз ғой?

- Әр аймақта әртүрлі. Бірақ негізгі қимылдарды мен атап өттім. Қазақта беттің мимикасына қарап сөйлеп отырған адамның, сіздің сөзіңізге немесе өзіңізге қандай қатынас білдіріп отырғанын ажырататын да ым-ишараттар бар. Соған байланысты «ымды білмеген, дымды білмейді» деген мақал бар. Оны да жақсы білу керек. Қазақы ортаға тап болса, тілді жаңадан үйреніп жүрген біздің тыңдармандарымыз ым-ишарат түрлерін де біліп алған абзал. Ол туралы көп еңбектер бар. Соның ішінде профессор Бағдан Момынова апайымыздың монографиясы осы мәселеге арналады. Интернетте де ол туралы көп ақпарат бар.

- Сіз өз  әңгімеңіз барысында «ымға түсінбеген, дымға да  түсінбейді» деп кеттіңіз. Ым-ишарат арқылы сізге деген көзқарасты білуге болады дедіңіз. Осыны толықтырып өтсеңіз.  

- Мысалы, сіз сөйлеп отырған кезде, сіздің тыңдаушыңыз ернін тыржитып отыруы мүмкін. Онда ол сізді жақтырмай отыр деген сөз. Сіз сөйлеп отырған кезде, сіздің тыңдаушыңыз басын шұлғып отыруы мүмкін. Онда ол сізді қолдап отыр деген сөз. Мысалы, екі қолын құлағының жанына төсесе, онда ол сізді мұқият тыңдап отыр деген сөз. Егер тыңдаушыңыз қолын үстелдің үстіне қойып, саусақтарын ойнатып отырса, сіздің сөзіңіз қызықсыз боп бара жатыр. Немесе...

- Ұялы телефонға үңіліп кетсе дейсіз ғой...

- Иә, ондай да ым-ишарат пайда болуы мүмкін.

- Рахмет, Анар Ханым! Бізге дәл осы қарқын туралы пікірлер түсінікті болды.

- Енді бір ескертіп кететін жайт бар. Мысалы, Еуропа мәдениетінде орнығып кеткен, ешқандай өрескелдікке жатпайтын ым-ишаралар бізде керісінше нормадан ауытқушылдықты білдіреді. Мысалы: әйел адамдардың ер адамдармен қол алысып, құшақтасып немесе сүйісіп амандаспайтындығы.

- Иә, бұл Шығыс елдерінде.

- Шығыс елдерінде әйел адам ер адаммен амандасқан кезде, неғұрлым одан алшақтау тұрады. Тек қана басын изейді. Бұл Шығыс мәдениетінде. Бірақ бізде қазір ресми қызметте жүрген әйел адамдар, ресми лауазымда жүрген адамдар олар өзінің лауазымының өкілі ретінде кейде ресми жағдайда ер азаматтармен де  қол алысып амандасып жатады. Ондай жағдайда әйел адам өзінен үлкен жастағы ер адаммен амандасқанда екі қолымен амандасып жатады. Сондай байқалып жатады. Оған деген үлкен құрметін көрсетеді. Дегенмен де, оның қандай лауазымы жоғары болса да, ол қазақтың қызы екенін көрсетіп тұрады. Екі қолмен амандасу ол үлкен құрметті көрсетеді. Ал ер адамдар бір-бірімен амандасқанда үлкен адам бір қолын ғана ұсынса, одан жасы кіші адам екі қолын бірдей ұсынып амандасады.

- Рахмет сізге,  Анар ханым!

20. Қоштасу
00:00
00:00

Жүргізуші.- Бұл «Дұрыс сөйлейік!» бағдарламалар циклі.Анар ханым, біз енді бірден тыңдармандарымызбен амандасып жатырмыз. Бірақ тақырыбымыз қоштасудың түрлері деп аталады. Қоштасу туралы сөйлесейікші.

Анар ханым. - Бұл керек тақырып, Нұрсұлтан. Себебі қазіргі кезде қызық-қызық қоштасулар үлгілері пайда болды. Ауызша сөз дегеніміз ең алдымен ауызша сөз этикетінен тұрады, иә. Ауызша сөйлескеннен кейін сіз адамды көресіз, көрген адамыңызбен міндетті түрде амандасу керек. Ол  адамыңызбен кететін кезде қоштасуыңыз керек. Сондықтан осындай этикет сөздерді мынау қазақтың мәдениетіне қатысты жақсы білген абзал. Енді қазіргі кезде бейтарап қоштасу ол «сау болыңыз». Сонан кейін «сау болыңыздың» формалары көп. «Сау болыңыз», «сау-саламат болыңыз», «аман-есен болыңыз», «келесі кездескенше», «аман-есен болайық» деген журналистердің қолданып жүргені бар. Кейінгі кезде бізге, тілтанушыларға қатты ұнап жүргені «жеңісті күндерде  кездескенше» деген спорт комментаторларының сөзі.

Жүргізуші. - Амангелді Сейітхановтың айтып кеткен сөзі ғой.

Анар ханым. - Иә, иә қандай жақсы. Жеңісті күндерде жолыққанша деген, жеңісті күндерде кездескенше, аман болайық деген қоштасулар өте жақсы, орынды. Мына тілді үйреніп жүрген біздің тыңдармандарымыз болса осыларды дұрыс пайдаланғаны абзал. Енді кейде журналистер қауымының ішінен енді атын атамай-ақ кояйық. Дұрыс қоштаспайтындары бар.

Жүргізуші. - Есімдерін атамасаңыз да, қоштасуларын айтып өтсеңіз.

Анар ханым. - «Бай-қуатты болайық» деген форма дұрыс емес. 

Жүргізуші. - Дұрыс емес пе? Біз бұл сөзді брендке айналдырып жүрдік қой.

Анар ханым. - Иә, «Бай-қуатты болайық» деп қоштаспайды.  Қазақтар қоштасқанда «бақуатты болайық!» дейді, бірақ бұл тілек. Бұл қоштасу түрінде ұсынылған тілек формасы. «Бақуатты болайық!» дейді. «Бақуат» деген ол араб сөзі. Ол да сол қауқарлы, күшті деген мағынаны  білдіреді. Енді оны бай болайық деп қазақтар айтпайды. Өйткені бай болайық деген сөз ең бірінші кезекте қазақтың санасына материалдық байлықпен ассоциацияланады. Ал ол материалдық байлық қазақ үшін ешқашанда бірінші құндылық болған емес. Болса болған шығар, бірақ ол рухани құндылықтан кейін екінші орында тұрады. Мысалы, денсаулық сияқты, амандық сияқты құндылықтардан кейін барып тұрады. Абай айтады ғой «махаббатсыз дүние дос, хайуанға оны қосыңдар» - дейді. Махаббатсыз дүние бос деп жазып кеткен мәтіндерде, бірақ олай емес. Махаббатсыз дүние дос дейді. Яғни жүрегінде махаббаты жоқ адам дүниемен дос болады дейді. Дүние деген материалдық заттар. «Махаббатсыз дүние дос, хайуанға оны қосыңдар» деп, Абай атамыз бекер айтпайды. Ол халықтың көзқарасын білдіріп тұр. Сондықтан «бақуатты болайық» деп  қоштасу керек. Енді қоштасқан кезде де, мысалы, орыс мәдениетінде  «всем привет, пока» дейді.

Жүргізуші. - Ешкіммен араласқысы келмейді. Ешкіммен қатысы жоқ. Өз жұмысымен айналысып жүрген адамның әңгімесі ғой. «Всем привет пока».

Анар ханым.- Иә, «всем привет, пока» деп қоштасып  кетіп қалады. Енді қазақ мәдениеті өте контекстуалды дедік қой. Сосын кейін прагматикасы өте күшті. Егер сіз қоштасып отырған аудиторияда үлкен адамдар болса, олармен ерекше қоштасу керек. «Сау болыңыздар» деп кетіп қалғаннан гөрі, «жақсы аға!», «аман-есен болыңыз!», «келесі кездескенше!» деген сияқты ізет сақтау керек. Үлкен адамдарға ең бірінші айтылатын тілек: «аман болыңыз!», «аман жүріңіз!» Саулығын тілеп қоштасқан дұрыс. Құр «сау болыңыз!» деп қоштасқаннан гөрі оған қоса бір  тілектерді айтқан абзал. Енді жылы қарым-қатынаста болған аудитория болса, солай қоштасқан жақсы. Енді әрине, сіз бірінші рет көріп тұрған және ресми қатынаста болсаңыз онда «сау-саламат болыңыздар, келесі кездескенше!», «іске сәт!» деген сияқты тілектермен аяқтаған жақсы.

Жүргізуші. - Сіздерде де осылай сөйлеген дұрыс па? Мысалы, бағанағы «привет пока» деген сөзді менің бір түсінгенім: азаматтар, қазіргі тілмен айтсақ, бір офисте күнде жұмыс істейді, бір мекемеде таңертеңнен кешке дейін отырады. Сондықтан олар бір-біріне жақсылық тілейтінін біледі ғой. Үнемі айтып жатпайды ғой аман бол деп. «Привет-пока» деп жай айта салған түрі шығар.

Анар ханым.- Иә енді орысша «привет пока» дегеннен гөрі «сау болыңыздар!», «аман болыңыздар!», «келесі кездескенше!», «ертеңге дейін!», «күн жақсы!» деген сияқты тілектерді, қоштасуды қазақша айтқан абзал. Әрине күнде көріп жүрген адамыңызға тілек тілеп отырмайсыз. Ауызша сөз этикетінің күнделікті қарым-қатынас формасындағының  бір ерекшелігі сонда. Ол үлкен, официоз дейді ғой енді. Ресмилікті, субординацияны тағы басқаны қажет етпейді.

- Жақсы рахмет, Анар ханым!

21. Көңіл айту
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік!» бағдарламалар циклі. Анар ханым екеуміз көптеген мәселелерге байланысты сұқбат жүргізудеміз. Анар ханымнан біраз ақпараттар алудамыз. Өте қажетті ақпараттар десек қателескендігіміз емес. Келесі бір мәселе – көңіл айту. Иә?

Анар ханым. Иә.

Жүргізуші. Көңіл айтуды көбіне көп жастар үлкен өмірге араласқаннан кейін ғана бастан өткізіп жатады, «көңіл айтуға бару керек», сол кейде ыңғайсызданып жатады «мұны қалай жасау керек?», «қалай айту керек?», «мұның ережесі қандай?», «артық кетіп қалмаймын ба?» немесе «әттегенайлары бар ма?» деген сияқты, осы көңілді қалай айтамыз? Көңіл айту дегеніміз не? Осыған тоқталсақ.

Анар ханым. Өте жақсы. Шынында да тіл үйренушілер келеді маған, қазақ тілін білетін, бірақ ары қарай тереңдетіп үйренсем екен дегендер, мүлдем білмейтіндер, сонда олардың көбіне көп сұрайтыны – қазақы ортада осындай жағдаяттар туындап қалған кезде, мұның барлығы – ауызша сөз дискурсында туындайды, сондай кезде туындайды – енді «осы көңіл айтудың формалары қандай?» дейді. Жазбаша да көңіл айтулар болады, бірақ жазбаша көңіл айтудың стилі де бөлек, оның жөні де бөлек, оның енді ережелерін жазбаша мәтін туралы айтқанда ерекше тоқталармыз. Ал енді ауызша көңіл айтқан кезде мынау қазақы салт бойынша, қазақы әдеп, этикет бойынша айту керек. Мысалы, біз барлығымыз мұсылман мәдениетінің өкілі болғандықтан, көбіне көп қайтыс болған адамға «алды жәннат болсын!», «жаны жәннаттан болсын!», «көрі жарық болсын!», «жатқан жері жайлы болсын!», «топырағы торқа болсын!» деп айтамыз. Сосын көңіл айтып болғаннан кейін, көңіл айтқан үйден шығып бара жатқанда «бұл үйде той болсын!», «амандықпен кездесейік!», «арты жақсы болсын!» дегенді тілекті айтып кеткен абзал.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Бұл қайғыға ортақтықтың, сосын сол үй иесінің көңілін біраз көтерудің белгілері болып саналады. Бұл – қазақтың ерекше бір этикеті. Немесе «жасамаған жасын артындағыларға берсін!», «бала-шағасы өзі көрмеген қызықты осы дүниеде көрсін!» дейді. Сонан кейін жақсы тілек бар – «екі дүниенің абыройын берсін!» дейді. Мұсылман адам болғаннан кейін қазақтар, олар осы дүниенің қызығы үшін өмір сүруді мақсат тұтпайды. Адамның ең бірінші мақсаты, әрине осы дүниені абыроймен сүріп өту, сосын о дүниеге барғанда да өзінің күнәларына кешірім алып, Алланың рақымына бөлену. Сондықтан бұл тілек марқұм адам үшін өте керек тілек, айтылуға тиісті тілек деп өзімше солай ойлаймын. Сосын қазақтар қайтыс болған адам туралы сөйлеген кезде «Пәлембай, Бәлембай» деп тікелей айта салмайды. Оның атына «марқұм» деген сөзді қосып отырады.

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. «Марқұм» деп айта салмайды және. Ол «марқұм» деген сөзден кейін ол кісіге тілек айтады, әруағына: «марқұм, иманды болғыр, ол кісі сондай еді», «марқұм, жаны жәннатта болғыр, ол кісі мұндай еді» деп айтады. Енді қайтыс болған адам туралы жаман сөз ешқашан айтпайды. Егер енді...

Жүргізуші. «Жаман жер хабар бермесін» деп кейде бір...

Анар ханым. Иә, дұрыс айтасың. Егер енді ол кісінің ыңғайсыз бір қылықтары туралы айтпасқа болмайтын жағдаяттар болып қалады, ондай кезде «қара жер хабар бермесін!», «Алла өзі кешірсін!», «ол кісінің күнәларын Алла кешірсін!» деген тілектерді айтып барып қана айтады. Енді бір үлкен жақсы мақал бар қазақта: «қуанышты бөліссе көбейеді» дейді де, «қайғыны бөліссе азаяды» дейді. Сондықтан көңіл айту – бұл біздің күнделікті өмірімізде, бір өкініштісі, болмай қоймайтын жағдаят, сондықтан оның да өзінің этикетін білген абзал.

Жүргізуші. Рақмет сізге, Анар ханым. Біздің өскелең ұрпақ, қазақ тілін енді үйреніп жатқан, жалпы дәстүрменен танысып жатқан тыңдармандарымыз көңіл айтудың ерекшеліктерін және ол жердегі негізгі ерекшеліктермен таныс болды деген ойдамын. Рақмет сізге!

22. Тілек айту
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламалар циклі. Келесі біздің бір тақырыбымыз, ол – тілек айту, иә? Тілек айту жайында айтып өтсек, тілекті қалай айтқан дұрыс, тілек айтудың ерекшеліктері бар ма, осы мәселе жөнінде.

Анар ханым. Әрине, ерекшеліктері бар. Ерекшеліктері болғанда қандай! Мынау біздің тыңдап отырғандар «қазақ тілін үйренемін», «қазақы ортада өзін еркін сезінетіндей тілді білсем» деп отырғандар ғой енді, Нұрсұлтан.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Сондықтан тілек айтпаса қазақы ортада жүру, өзін еркін сезіну мүмкін емес. Бұл – ауызша қарым-қатынаста күнделікті біздің алдымыздан шығатын жағдаят, тілек айтатын жағдаяттар көп болады. Тіпті біз алдыңғы аудиокурстарда айттық қой, қоштасқанда да тілек айтып қоштасады қазақтар, амандасқанда да тілек айтып амандасады. Былай қарасаң, тілек айту – тек қана бір қуанышты оқиғаға байланысты болатын этикеттік норма емес, жалпы қазақтың тұрмысында өте жиі кездесетін жағдаят. Сондықтан қателерге ұрынбау керек. Біз енді курсымызда орыс тілінде болатын құбылыстармен салыстырып отырамыз, өйткені көбіне қазақ тілін үйреніп жүргендер орыс тілін жақсы білетіндер, орыс мәдениетін жақсы түсінетін адамдар, мысалы, солар орыс тілінің тілек айту нормаларын бізге әкеліп салады. Мысалы, мынадай мерекелерде, әсіресе ресми корпоратив дейді ғой, сондай жиындарда қазақтың қыз-жігіттері «Құрметті Бәленбай, ешқашан қартаймаңыз!» деп айтып тұрады. Бұл – қазақтың тілек айту дәстүріне жат нәрсе. Өйткені, енді өзің ойлашы, Нұрсұлтан, кім қартаймайды?

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Сен де қартаясың, мен де қартаямын. Қартаймайтын, қалай ойлайсың, астафиралла, кім қартаймайды? Шайтан қартаймайды немесе өліп қалған адам қартаймайды ғой, жастай өліп қалған. Сондықтан қазақтың ақсақалдары әдетте «ешқашан қартаймаңыз» десе, «тәйт ары, мен саған немене шайтан ба едім?», - деп айтады, астафиралла. Сондықтан тілек айтқан кезде қазақы ортада егер сіз ол кісіге үлкен ғұмыр тілесеңіз, ұзақ ғұмыр тілесеңіз, «жасыңыз ұзақ болсын!», «ақ басты ақсақал, сары тісті әже болыңыз!» деп айтады. Бұл деген сөз – «сүйкімсіз болыңыз» деген сөз емес, бұл деген сөз – «жасыңызға жас қосылған сайын айналаңызда сізді қадірлейтін, құрметтейтін туыстарыңыз, немере-шөберелеріңіз көп болсын!» деген сөз. Сол сияқты әрбір ситуацияға байланысты тілектер көп, енді баяғы кезде мал бағып жүрген адамды кездестіріп қалсаңыз, далалы жерде, онда оны көрген кезде «бағар көбесін!» деп айтасыз. «Бағар» деген – «бағатын малың көбейсін» деген сөз. Енді, мысалы, диханшыны кездестіріп қалсаңыз «қырман тасысын!» деп тілек айтады, яғни «астығың көп болсын», «өнімді көбірек ал» деген жақсы, игі тілек. Енді осыны қазір осы, осындай қолданыстарды қазіргі заманға да икемдеп, әрбір кәсіп иесін көрген кезде, сол кәсіп иесіне қатысты тілектерді құрастырып айтуға болады. «Жазар көбейсін!» дейміз мысалы тілтанушылар бір-бірімізді көрген кезде қалжыңдасып, содан кейін енді мынандай, қазір «саулық тілеймін!» деген қолданыс көбейіп бара жатыр да, енді «саулық» деген сөздің өзі жеке дара тұрған кезде сау болушылық, аманшылық дегенді білдіреді. Бірақ «саулық» деген сөз – ол омоним сөз, мысалы, «он саулығың болғанша, ақ жаулығың болсын» деген мақалдағы «саулық» ол «қойды» білдіреді, қойдың аналығын, я? Сондықтан «саулық» деген сөздің өзін жеке-дара қолданғаннан гөрі, «денсаулық тілеймін!» деп айтқан жақсы. Сондықтан енді «салауат», «саламат» деген сөзді шатастырады, «сау-салауат» болсын деп айтқандарды да кезіктірдім, өйткені қазір қате қолданысты дәріптейтін телеарналар, журналистер, бағдарламалар, тіпті мынау қоғам қайраткерлері де көбейіп кетті. Қате қолданыс деп отырғаным – «салауатты өмір салты», «салауатты өмір салты» деп айта береді. «Здоровый образ жизни» дегенді.

Жүргізуші. Бұл дұрыс емес пе, сонда?

Анар ханым. Бұл – дұрыс емес. Өйткені «салауат» деген сөз қазақ тіліне араб тілінен енген, «салауат» деген – «рақымшылық», «амнистия», «кешірім» дегенді білдіреді. Мысалы, «сау-салауат» емес, «сау-саламат» деп айту керек, «саламат» деген «аманшылық», «денсаулық», «тірі болушылық», жаңағы «бүтін болушылық» дегенді білдіреді. Сондықтан мынау «салауат» пен «саламатты» шатастырмау керек. Енді тілек айту кезінде осындай түрлі-түрлі тілектер бар. Мысалы, үлкен кісіге амандасқан кезде, жасы үлкен амандасқан кезде немесе ол кісіге тілек айтқан кезде, ол кісі қайтара тілек айтады, «өркенің өссін!» дейді. Сол сияқты енді тіл үйренушілердің ішінде жасы үлкен кісілер болса, осындай тілектерді де жаттап алған абзал. «Өркенің өссін!», «бағың жансын!» деп әдетте бағалы жандарға айтады, «жолың болсын!», «маңдайың жарқырап жүрсін!» деген сияқты толып жатқан, өзінен жасы кішілерге арналған тілектер бар. Бір айта кететін, тағы да бір осы, көп кездестіретін қате, мысалы, тіпті жазып қояды, мысалы, асханаға барсаңыз, «асыңыз дәмді болсын!» деп жазып қояды. Мүмкін, қазір енді ол қолданысқа еніп, нормаға да айналып бара жатқан шығар, дегенмен де мынау қазақы, ұлттық таным тұрғысынан кез келген ас, кез келген ас – ол дәмді ас. Дәмсіз ас болмайды. Сондықтан да «ас болсын» деп айту керек. Кез келген. Ал енді жеп отырған тамағың ас болмайтын кездер де болады, бойыңа сіңбейтін кездер де болады. Бойыңа сіңсе де, жақсы болмай, ондайда қазақ «жегені желкесінен шықты» дейді. Сондықтан сол жегенің желкеңнен шықпас үшін, «ас болсын!» деп айту керек. Кез келген ас ол дәмді, дәмсіз болып бөлінбейді.

Жүргізуші. Рақмет сізге, Анар ханым! 

23. Бата беру
00:00
00:00

24. Қаратпа сөз әдебі
00:00
00:00

Жүргізуші.  Бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламалар циклі.Анар ханым, ендігі тақырыбымыз «Қаратпа сөз әдебі» болсын, я?

Анар ханым. Иә.

Жүргізуші. Осы мәселе бойынша біраз кеңестеріңізді, ережелерді, ескертпелерді айтып өтсеңіз және қазақ тілін үйренгісі келіп жүрген, үйреніп   жүрген тыңдармандарымызға жақсы, іліп алатын ойлар айтады деп үміттенемін.

Анар ханым. Әдетте тіл үйренушілерге күнделікті өмірде қаратпа сөзді қолдануға тура келеді. Өйткені, қаратпа сөзсіз сен өзіңнің тыңдарманыңды өзіңе қалай қарата аласың? Аты айтып тұрғандай...

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым.  Қаратпа сөзсіз сөзіңді арнаған кісіңді өзіңе қарата алмайсың. Сондықтан мұны білген аса маңызды. Бірақ, бір өкініштісі, енді қазақы қаратпалардан қол үзіп бара жатқан сияқтымыз. Күнделікті тұрмыстық аяда қаратпалардың қолданылатын өзіндік ерекшелігі бар. Мысалы, әбден бір-бірімен жұбы жарасып, бір-біріне әбден үйреніп алған ерлі-зайыптылар өзара достар арасында, құрбы-құрдастарының арасында отырғанда бір-біріне «шал», «кемпір» деп сөйлейді, я?

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Жап-жас болса да, «шал», «кемпір» дейді. Мұндай қаратпаның орны бөлек енді, бірақ ресми қатынаста екеуі, мысалы, салтанатты ресми жиында отырып, бір-біріне «шал», «кемпір» десе, онда дұрыс болмай қалады. Сондықтан осы жағын да ескеру керек. Қазақы қаратпаның қызық жағы бар, мысалы, адамның толық атын айтпайды. Тұрмыстық қатынаста адамның азан шақырып қойған атын айтпайды, оның еркелеткендегі атын айтады, мысалы одан көп мысалдар келтіруге болады. Мысалы, Шоқанның аты – Мұхаммедқанафия.   Мұхаммедқанафия бірге жерге шоқиып отырғандықтан (сол мүмкін кітап оқып отырды ма екен) «Шоқан» деп айтылып кеткен. Ибраһим, мысалы, біздің...

Жүргізуші. Абай...

Анар ханым. Құнанбаев Ибраһим деп жазылады. Бірақ бәріміз оны «Абай» деп танимыз, өйткені әжесі солай еркелеткен. Міне, сөйтіп-сөйтіп кеткен. «Сәкен», «Мәкен»...

Жүргізуші. Сәдуақас.

Анар ханым. «Шәкен» деген, бұлардың бәрі – қаратпалар. Бірақ онамастикалық жүйемізге еніп, кісі есімдеріне айналып кеткен, қазір ондай кісі есімдері де бар, «Абай» деген қаншама...

Жүргізуші. Қаншама «Сәкен» бар дейсіз ғой.

Анар ханым. Қаншама «Сәкен» бар. Бұл енді – қазақы қаратпа. Одан кейін қазақы қаратпаның тіл үйренушілер үшін қызық болып, кейінгі өмірінде  жандандырып қолданады деп,  қазақы қаратпалардың ерекше түрін көрсетуге болады. Мысалы, қазақта қайын жұртындағы адамдар атын келіні айтпайды. Келіні өзінің қайын інілерін, қайын сіңлілерін «Еркежан», «Еркебала» деген сондай сияқты еркелетіп, «Қарақыз», «Аққыз» деп өзінің тіке атын айтпай, сондай балама аттар, тауып алып айтады, бұл да қаратпалар арқылы көрініп тұрған мәдениетіміздің көрсеткіші. Енді ресми қаратпаларға көшейік.

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Бұның бәрі – бейресми қаратпа. Ресми қаратпалардың барлығында мен тіл үйренушілерге ескертіп қатты айтатыным: «қазақ тіліндегі барлық ресми қаратпалар туыстық атауға негізделеді». Мысалы, көшеде танымайтын ер адамды көрсек, орыстар «мужчина» деп айтады, я?

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Қазақтар олай айтпайды. Оның жасына қарайды. Егер ол үлкен кісі болса, оны «аға» дейді. Өзінен кішірек болса, «інім» дейді және «-ім» деп өзіне теліп алады, «менің інім» деп.

Жүргізуші. «Досым» дейтіндер де бар.

Анар ханым. Ия, «досым» деп те, ер-азаматтар бір-бірін қатарлас көріп қалса, «досым», «әй, досым» деп айтады, «досым» деп айтады, «бауырым» деп айтады, қарап отырсақ, бұның бәрі – туыстық атаулар. Осыны ұмытпаған абзал.

Жүргізуші. Жақсы, мінекей, біздің тыңдармандарымыз дәл осы қаратпа сөздерге байланысты қай кезде сөздерді қалай қолдану керек, мысалы, келіндерге де байланысты жақсы кеңестер айтылды. Туыстық қатынастарға байланысты да. Мұның барлығын біздің тыңдармандарымыз ескереді деген ойдамыз. Рақмет сізге, Анар ханым!

25. Қазақы қаратпалар
00:00
00:00

Жүргізуші. Бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламалар циклі. Анар ханым, біз алдыңғы бағдарламада қаратпа сөз әдебі жайында сөйлестік. Енді барлық осы циклдегі бағдарламаларды мұқият тыңдай отырып, қазақы әдепке байланысты қаратпа сөздің ерекшелігіне тоқталсақ.  Қазақы қаратпа сөз деген қандай болу керек? Неге қазақы?

Анар ханым. Дұрыс байқадыңыз, Нұрсұлтан. Қазақы дегенді қосатын себебіміз ауызша сөйлеу көбінесе бейресми қатынастарда жүзеге асады. Бейресми қатынаста жүзеге асқан соң міндетті түрде ұлттық сөз этикетін, ұлттық сөз әдебін сақтауға тура келеді.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Сондықтан қаратпалардың ішінде де «қазақы қаратпа» деп бөлек ажыратып алып отырмыз.

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Бірақ әдейі көрсетейік деп, әдейі ерекшелеп отырмыз. Мысалы, кейінгі кездері «Бәлембай Бәлембайұлы», «Бәлембай Бәлембайқызы» деген ресми қаратпаның түрі көбейіп кетті, бір нормаға айналып кетті десек те болады. Ал енді осыған біздің ұлттық дәстүріміз тұрғысынан қарасақ, бұл – өте қате қолданыс. Өйткені кез келген адамның әкесінің атын елдің көзінше атау әдепсіздікке жатады. Қазақ мәдениеті тұрғысынан алғанда, оның әкесі марқұм боп кетсе, тіптен сондай бір дөрекі, ерсі көрінеді. Алайда қазір оған амал жоқ, оған тоқтау қоя алмаймыз. Біз бұл туралы көп айтқанбыз. «Оның орнына қолданылатын қазақтың осы этикетіне, мәдениетіне қарсы емес қандай қаратпалар бар?» дегенде, ол егер қаншама ресми қатынас болса да, сізден жасы үлкен болса, ол кісіге «аға» деп айтқан абзал. Ал сізден жасы үлкен ер адам болса, оған құр «аға» дей салмай, оның атының бастапқы буынына «ағаны» қоссаңыз тіпті әдемі болады. Мысалы, «Нұраға», «Шераға», «Әлаға» деп аға сөзін қосып айтса,  нағыз  қазақы қаратпаның өзі болар еді. Егер күнделікті ресми қатынаста күнделікті көріп жүрген адамыңыз болса, онда оның қазақтың жалпақ «Сәке», «Мәке» деген формалары жақсы келеді. «Сәке», «Нұреке», «Мәке», «Айеке» деген сияқты. Осындай форманы қолданған абзалырақ. Ал егер сізден жасы кіші болса, онда оның әкесінің атын атамай-ақ, құр атын айта салсаңыз, ешқандай сөкеттік болмайды. Ешқандай дөрекілік болып саналмайды. Сонымен қатар  қыздар мен жігіттер көшеде танысып жатқан кезде қаратпаларды дұрыс қолданбайды.

Жүргізуші. Иә?

Анар ханым. Орыстың жігіті немесе орыстілділер, мысалы, қызды көрсе, «Девушка» дейді я?

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. «Можно с вами познокомится» дейді я?

Жүргізуші. Ия, қыздар «Парень» дейді.

Анар ханым. «Эй, парень, подойди сюда» дейді, мысалы, я?

Жүргізуші. Дөрекі сөйлегендегісі ғой енді (Күледі).

Анар ханым. «Молодой человек» дейді немесе осының барлығы біздің мәдениетке салғанда өте дөрекі болады. Өйткені, «Қыз, бері кел, танысайық!», «Жігіт, мынаны қара!», «Жас жігіт» –  «молодой человек» дегендер біртүрлі естіледі. Сондықтан қазақы қаратпа, бұны мен бір өткен аудиокурста айтқанмын, ол туыстық атаулардың негізінен ғана тұрады және оларға, мысалы, «й» деген жұрнақты жалғайсың, мысалы «аға» - «ағай», «апа» - «апай», «әпке» - «әпкей», енді өзіңіздің жеңгеңізбен жасты әйел адамды көрсеңіз «жеңгей» дейсіз, я? Ал егер өзіңізден кіші қызды көрсеңіз, «қарындас» дейсіз я, ер адам болсаңыз, әйел адам болса, «сіңлім» дейді. «-ім» дегенді де қосуға болады, «сіңілім» деген сияқты, «інім» деген сияқты, осындай қаратпаларды қолданған абзал. Бұл жердегі туыстық атаулар қаратпа деңгейіне көшкен кезде туыстық мағынадан ажырайды.

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Туыстық мағынадағы қаратпаның қызметін атқарып тұрады. Бірақ бір қызығы, бір қызығы – мына «қарындас» деген сөзде үлкен мән бар. Осы туралы профессор Нұргелді Уәли деген ағамыз айтады: «біздің қазақтың жігіті көшедегі кез келген қазақтың қарагөз қызына «қарындас» деген кезде, ол қыз ол жігітке шынымен де өзінің ағасына қарағандай сенім артып қарайды. Бұлардың арасында ешқандай бір бұзақы ой тумайды. Ол өзінің туған қарындасындай қарайды» дейді де, ол кісі айтады: «қазақтың қызының хиджабы – жүрегінде», – дейді. «Оның хиджабы жүрегінде, өйткені ол кез келген қазақтың баласының қарындасы», – дейді. Сондықтан бұның артында бір үлкен мән жатқанын білгеніміз абзал. Былай қарағанда жай қаратпа сияқты, бірақ оның адамдардың қарым-қатынасын жылыту үшін, араларын жақындату үшін, жаман ойлардан ажырату үшін осы ұлттық қаратпаларды жандандыру керек.

Жүргізуші. Рақмет сізге, Анар ханым! Біраз қызықты мағлұматтар, қажетті  ақпараттар естідік деген ойдамыз.

26. Ырғақты топ ішіндегі дыбыстық ерекшеліктер
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламалар циклі. Анар ханым, енді осы бағдарламалар циклі көбіне көп біздің қазақ тілін енді үйреніп жүрген, қызығып жүрген, ниеттеніп жүрген азаматтарға арналған цикл ғой. Сондықтан мен сізге қазір тақырыпты айтайын – «Ырғақты топ ішіндегі дыбыстың ерекшеліктері». Осы бір тереңдетіп, бізге анығырақ қарапайым тілмен дейікші, сол азаматтарға түсінікті болу үшін ерекшеліктерін айтып өтсеңіз.

Анар ханым. Өткен аудиокурста біз қазақтың сөз ағымдары бірнеше бөліктерден тұрады дедік, ол  - «фонетикалық сөз» дедік, «ырғақтық топ» дедік, сонан кейін «синтагма» дедік. Ырғақтық  топ көбінесе негізгі сөз бен көмекші сөздің ұжымдасып, бірдеменің айтылуы я? Немесе басқа да күрделі сөздердің бір деммен бір сөз сияқты, бір ырғақпен айтылуы, бір екпінге бағынып тұруы, мысалы «кеше ғана» десек, «кеше», «ғана» деп бөлмейміз, «кеше ғана» бірге жүреді, я? Сол сияқты, «ақ ешкі» деген сияқты сөздер, мысалы, бұл да бір ырғақты топқа жатады. Осындай, осындай сөздердің ішіндегі бір дыбыстық ерекшеліктер болады. Ол дегеніміз, анау бірігіп тұрған сөз бен бірігіп тұрған екі сөздің ара-жігіндегі дыбыстар міндетті түрде өзгеріске ұшырайды. Осыны ескеру керек. Бүгінгі біздің тақырыбымыз сол туралы. Мысалы, «Не істеп жатырсың?» десең, «Не істеп жатырсың?» дегенде мен әрбір сөзді жеке-жеке айттым.

Жүргізуші. «Не істеп жатсың?»

Анар ханым. Ал енді мен ырғақтық топ қылып айтсам, «не степ жатсың?» болады, «не істеп» дегендегі «і» дыбысы түсіп қалады. Міне, осындай құбылыстар болады, ырғақты топтың ішінде. Сондықтан сіз ауызша сөзіңіз қазақтың сөз сазына, ұйымдасу заңдылығына сәйкес келсін десеңіз, осындай құбылыстарды білген абзал. Мысалы, «келесін», «келесін», ммм, а, міне, «келемін бе?», «барамын ба?» деп, тіпті кейде әншілеріміздің (өйстіп) деп айтады «-ын ба?» деп, мысалы «келемін бе?», «барамын ба?» - бұл да бір ырғақты топ, сондықтан анау «б», «м» дыбыстық әсерлестігі ескерілуі керек те, мұның жанында тұрған «н» «м» сияқты айтылады. Бұл ережелердің барлығын мен ойдан шығарып отырған жоқпын, бұл қазақ тілінің заңдылықтары бойынша, қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігінде көрсетілген. Сондықтан  біздің тыңдармандарымыз қазір «енді біз ырғақты топ ішіндегі дыбыстық ерекшеліктерді қайдан көреміз?» десе, мен тағы да «қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігіне жүгініңіздер» деп айтар едім. Мысалы, қазір тыңдармандарымыз үшін осы ырғақты топ ішіндегі дыбыстық құбылыстар түсінікті болу үшін бір сөйлемді оқып, мысалға келтірейік, мынадай сөйлем: «Соңғы кездері тың серпіліспен жұмыс істей бастаған «Қазақстан» Ұлттық телеарнасы ұжымына  көрермен қауымының дән риза екені белгілі» деген сөйлемде сегіз ырғақты топ бар. Ол, мысалы, «Соңғы кездері тың серпіліспен жұмыс істей бастаған «Қазақстан» Ұлттық телеарнасының ұжымына көрермен қауымының дән риза екені», сосын кейін «белгілі» деген я, мысалы, бірінші ырғақтық топ «соңғы кездері» деген ырғақты топты алайық. Сонда сіз «кездері» деген сөздегі «к» дыбысын «г» қылып айтасыз я? «Соңғы гездері» дейсіз, өйткені анау дауысты дыбыс «к»-ға әсер етіп тұр. «Тың серпіліспен» дегенде де осындай құбылыс болар еді, бірақ бұл жердегі «ң» мен «с» дыбыстары бір-бірімен әсерлеспейтін дыбыстар. «Жұмыс істей бастады» дегенде...

Жүргізуші. «Жұмыс істей бастады...

Анар ханым. Иә, «жұмыс істей бастады» дегенде, мынау «і» дыбысы «істеу» дегендегі кішкене өзінің бұрынғы ұзақтығынан да қысқарақ болып қалды, одан кейін «бастады» дегендегі «б»-ны қараңыз, «бастады» дегендегі, ал енді «жұмыс істей бастады» дегенді «б»-ны қараңыз, бұл жердегі «б» - жуысыңқы «б», өйткені «й» дегендегі үнді дыбыс, содан кейін «бастады» дегендегі одан кейінгі тұрған «а» дыбысы – дауысты дыбыс. Сондықтан үнді мен дауыстының ортасында қазақтың «б» дыбысы екі еріннің тоғысуынан жасалмайды, екі еріннің жуысуынан жасалады. Оған біз қазір жақсы мысал келтіреміз. Мысалы, қараңыздар. Қазір, Нұрсұлтан, мен саған ұлы ақынымыздың атын екі түрлі нұсқада айтамын, сен қай нұсқа қазақша екенін айтасың.

Жүргізуші. Жақсы.

Анар ханым. Мысалы, «Абай» - «Абай». Екіншісі?

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Иә. Мынау тура сондай – «жұмыс істей бастады» дегендегі «б». «Жұмыс істей бастады» емес, «жұмыс істей бастады».

Жүргізуші. Бастады...

Анар ханым. Көрдіңіз бе? Бұл да ырғақты топ ішіндегі сөздер бір-бірімен жымдасқанда, сөздің ішінде тұрғандай дыбыстар бір-біріне әсерлеседі екен. Міне, біздің бүгінгі тақырыбымыз осы туралы.

Жүргізуші. Рақмет сізге, Анар ханым!

27. Қазақ сөзінің құрылысы: екпін мәселесі
00:00
00:00

Жүргізуші. Бағдарламалар циклі. Анар ханым, біздің тыңдармандарымызға, қазақ сөзінің құрылысы, қазақ тіліндегі екпін мәселесі туралы не айтуға болады?

Анар ханым. Біз өткен аудиокурстарда екпін туралы айттық, иә!? Қазақтың сөздерінде екпін соңғы буындарға түседі, оның тұрақты орны бар дедік, алайда тыңдармандарымыз шатасып кетпес үшін тіліміздегі бұл заңдылықта да ауытқулар бар екенін осы аудиокурста арнайы айтып өтсек. Мысалы, «Алма» - «алмА», «тАртпа» - «тартпА» деген сөздердің мағынасын сіздер екі түрлі түсіндіңіздер, иә?

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Біріншісін айтқанда...

Жүргізуші. Алма.

Анар ханым. «Алма» дедім, ол – етістік.  Бұйрық райдағы болымсыз етістік, ал «алмА» дегенде зат есім, жейтін жемістің аты болып тұр, осының бәрін ажыратып тұрған – екпін. Өйткені мен айтқан сөздердің дыбыстық құрамы бірдей. Көріп отырғаныңыздай, қазақ тіліндегі екпін кейде сөздің алдына да жылжып, сөздің мағынасына да әсер етеді.  Бірақ ондай жағдай өте сирек кездеседі. Тағы да осындай мысал келтірсек: «өгізше өкірді» – «өгізше өкірді». Біріншісінде, басқа біреу өкірді, ол өгізге ұқсап өкірді, иә!? Ал келесі бір сөйлемде, мысалы, «өгізше өкірді» десек,  өгіздің кішкентайы өкірді деген сөз, иә!? Мұнда да мағынаны ажыратып тұрған – екпін.

Сонымен, біріншіден,  қазақ тіліндегі екпін сөздің соңында тұрмай, орнынан жылжып кетсе, сөз мағынасына әсері болады. Екіншіден, қазақ тіліндегі екпін – грамматикалық формаларды ажыратады.  Мысалы, «Біз – баламыз», «Біздің баламыз» дегендегі «балАмыз», «баламЫз» дегендегі сөздерде дыбыстары  бірдей, бірақ екпін арқылы біреуінде біздің әлі бала екенімізді білдіріп тұр, енді бірінде ол біздің баламыз екенін, яғни оның бізге қатысы бар екенін көрсетіп тұр. Қазақ тілінде екпіннің осындай қызметтері бар, енді оған мысалдар  өте көп. Осы орайда, бір ғана мәселені айтып өткен жөн болар,  біздің тыңдармандар үшін және қазақ тілін білетін қауым үшін де қызық болады. Мысалы қазір басқа елден оралған бауырластарымыз «оралман» деген сөзді дұрыс түсінбей жүр. Қазақ тілінде «-ман» деген болымсыздықты білдіретін етістіктің көне формасы бар. «Келмен», «барман», «ендігәрі мен ешқашан барман» деген. Олар «оралман» сөзін осыған телиді. Егер олай болатын болса,  оралман деген сөздегі екпін басқа жерге түсетін еді. Ал біздің айтып жүрген оралман дегендегі -ман формасы көне парсы сөзі, ол кейін жұрнаққа айналып кеткен, ол «адам» дегенді білдіреді, мысалы, «көрермен», «оқырман», «тыңдарман» дегендегі «-ман» дегендердің барлығы «адам» дегенді білдіреді – «тыңдаған адам», «көрген адам», «сөйлермен» дегендегі. Сол «оралман» деген «оралған адам» деген сөз, ол – өте жақсы сөз. «Оралу» деген сөз – «репатриация» деген сөзден де мазмұнды. Осы тұрғыдан келгенде, бір ғана екпін категориясы екі сөзді ажыратып тұр: «орАлман», «оралмАн» деген екі сөзді ажыратып тұр. Қазақ тіліндегі екпін мен орыс тіліндегі екпіннің қызметі әр басқа. Қазақ  тілі екпінін бұзып, орыс тілінің екпініне ұқсатып сөйлейтіндеріміз бар. Мысалы, «Сандуғаш», «Қарлығаш» деп айтқан қазақтың қыздарын атын осылай айтқан...

Жүргізуші. «Динара» деген сияқты, жоқ енді ол, әрине...

Анар ханым. «Сандуғаш», «Қарлығаш» деп екпін орнына екпін түсіріп айту керек. Бірақ  екпіннің орны ауысатын тұстарын оқып, біліп алған абзал. Біздің тыңдармандарымыз үшін, бұл, өздеріңіз көрдіңіздер, өте маңызды білім болатын еді.

Жүргізуші. Рақмет, Анар ханым! Құрметті тыңдармандар, сіздер «Дұрыс сөйлейік» бағдарламалар циклінің келесі бір бағдарламасын тыңдадыңыздар. 

28. Орфоэпиялық нормадан ауытқулар
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, «Дұрыс сөйлейік» атты бағдарламалар циклін жалғастырамыз. Етеріңізге сала кетейік, біздің студиямызда Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты директорының орынбасары, филология ғылымдарының кандидаты – Фазылжан Анар Мұратқызы және сұхбат жүргізуші мен – Самат Қордабай. Анар ханым, студиямызға қош келіпсіз дейміз тағы да. Бүгін орфоэпиялық нормадан ауытқулар деген тақырып жайлы әңгімелесетін боламыз. Жалпы орфоэпиялық нормадан ауытқулар деген не мағына береді? Сол жайлы айтып берсеңіз.

Анар ханым. Ия, Самат, орфоэпиялық нормадан ауытқулар дегеннің мағынасы өте зор. Қазіргі кезде ауызша сөз бен жазбаша сөздің формалары бар деп айттық қой, соның ішіндегі ауызша сөздің мәдениеті төмендеп бара жатқанын мына тілтанушылар байқап отыр. Өйткені, шынын айту керек, бүгінгі күні бір отбасында тұрып, әкесі мен баласы сөйлеспейтін бір сондай бір келеңсіз заманға тап болдық па деп ойлаймын. Мүмкін, заман емес шығар, біздің өзімізден шығар. Мысалы, бір дастарқан басындағы апасы мен сіңлісі, бауыры мен сіңлісі сөйлеспейді: бәрінің қолында бір-бір телефон, бір-бір қол телефон.

Жүргізуші. Ауызша айтып жеткізгеннен гөрі телефонда отырып, уатсапта жаза салсаң, жылдамырақ жауап беруі мүмкін.

Анар ханым. Дұрыс айтасыз. Сондықтан дыбыстарды дұрыс айту нормасы деген мәселе күннен-күнге күрделі боп бара жатыр. Енді орфоэпиялық нормадан ауытқулар дегеніміз, міне, кез келген тілдің жүйесіндегі дұрыс дыбыстау ережелерін бұзу деген сөз, дыбыстарды дұрыс айту ережелерінен ауытқу деген осы мағынаны білдіреді. Қазіргі кезде біз, шындығын айту керек, ауызша сөзді көбіне көп бейресми қатынастағы ауызша сөзді дастарқан басында естиміз, той жиындарда тілек айтып тұрған қазақтың сөзінен естиміз ауызша сөзді, бейресми формасын. Енді тағы да бір оның атауы бар, дайындықсыз сөйлеу дейді ғой, енді сол дайындықсыз сөйлеудің бейресми формасы осындай жағдаяттарда кездеседі.

Жүргізуші. Мысал келтіре кетсеңіз, дайындықсыз сөйлеу дегенге.

Анар ханым. Дайындықсыз сөйлеуді біз алдыңғы сабақтарымызда айтқанбыз. Дайындықсыз сөйлеу деген аяқ астынан, ешқандай дайындалмай сөйлеуге тура келетін ауызша дискурстың жағдаяттары. Ауызша коммуникацияның жағдаяттары. Ол әдеттегідей күнделікті сіздің тұрмысыңызға, дүкенге барғанда дүкеншімен сөйлескеніңіз, таңертең тұрған кездегі отбасыңызбен дастарқан басында сөйлескеніңіз, жұмыс барысындағы сөйлесу бар, жұмыс барысында, мысалы, қызметкеріңізбен сөйлесіп қалғаныңыз немесе лауазымы өзіңізден жоғары тұлғамен сөйлескеніңіз болсын, осының бәрі – дайындықсыз сөйлеу, аяқ атынан болған сөйлеулер. Ол кезде сіз өзіңіздің айтатын мәтініңізді ойша да дайындап үлгермейсіз.  Сол ситуацияға қарай сізге қойылған ситуацияға (дітке) жауап бересіз. Ал дайындықты сөйлеу деген – арнайы өзіңіздің сөзіңізді ішіңізден дайындап алып, қандай жағдаятта сөйлейтініңізді біліп, қай мәселе төңірегінде әңгіме қозғайтыныңызды біліп сөйлесеңіз, оны дайындықты сөйлеу дейді. Енді дайындықты ауызша сөз де, дайындықсыз ауызша сөз де екі түрлі қатынаста жүзеге асатынын байқадыңыздар, я? Біреуі – ресми қатынаста, біреуі – бейресми қатынаста. Осы қандай жағдаятта, қандай қатынас түрінде болмасын көрініс табатын ауызша сөзде орфоэпиялық нормалар сақталғаны абзал. Егер біз орфоэпиялық нормаларды сақтамай сөйлейтін болсақ, тыңдарман үшін үлкен қолайсыздықтар тудырамыз. Мен қазір жақсы бір мысалдар келтірейін: әдетте біз ауызша сөздің дайындықты ресми қатынастағы формасын теледидардан көп естиміз, радиодан көп естиміз. Ол біздің журналистеріміздің ауызша сөзі, мысалы, хабар таратушылардың. Мысалы, сондай сөздерді естігенде. орфоэпиялық ауытқушылықтар болып жатса, ол, тіпті, кешірімсіз.

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Егер дайындықсыз сөзде бейресми қатынаста, тойларда, мысалы, я сөздерде орфоэпиялық нормадан ауытқып жатса, ол тұлғаның ана жағдаятына кішкене кешіріммен қарауға болады.

Жүргізуші. Эфирдегі журналистің өзі дұрыс сөйлемей тұрса.

Анар ханым.  Вот, сіз түсіндіңіз, міне, міне.  (күліп айтады) Мен «вот» деп қойдым, ия, орысшалап. Дұрыс емес, әрине. Бірақ соған байланысты, әсіресе тілтанушыларымыз қазақ тілінде жақсы сөйлейтін, қазақ тілін ана тілі ретінде ана сүтімен бойына сіңірген ғалымдар осы мәселені көп көтеріп жүр. «Мынау біздің құлағымызды сарсытты», «мынау біздің құлағымызға түрпідей тиеді», «мынау әбден зығырданымды қайнатады» деген де сөздер бар, өйткені қақылдаған журналистер көбейді.

Жүргізуші. Журналистерге қатысты тағы бір...

Анар ханым. Қақылдаған дегенге, мысалы, айтып кетейін, былайша сөйлейді. Мысалы, «кез келген» деп айтады, «қырКүйек», «шеКара», «көКөніс»...

Жүргізуші. «Жарқанат»?

Анар ханым. Ия, «жарқанат». Осындай деп сөйлейтін журналистер көбейіп барады. Олар қалай жазылады – солай оқиды. Ал жазуды оқудың, дыбыстың тәртібі бар, оны орфоэпиялық норма дейді.

Жүргізуші. Үндестік заңы деп жатамыз.

Анар ханым. Үндестік заңы, ия. Дауысты дыбыстың әсерімен. Сөздердің жігінде дауыссыз, қатаң дыбыстар ұяңданады деп бір қатып қалған ереже бар. Сондықтан «Кез гелген», «қырГүйек», «шеГара», «көгөніс», «жарҒанат» болу керек. Осы айтылымды түзеу керек.

Жүргізуші. Көп рақмет, Анар ханым! 

29. Уәжді ауытқулар
00:00
00:00

Жүргізуші. Құметті тыңдармандар, «Дұрыс сөйлейік» атты бағдарламалар циклін жалғастырамыз. Анар ханым, бұл жолғы тақырып «Уәжді ауытқулар» деп аталады. Уәжді ауытқулар себепті бола ма, әлде себепсіз бола ма? Соны тарқатып айтып берсеңіз.

Анар ханым. Уәжді ауытқулар дегеніміз өзі аты айтып тұрғандай, уәжі бар деген сөз. Демек себепті ауытқулар деген сөз. Себепті ауытқу дегеніміз сөзді бұзып айту, бірақ оның ар жағында негізі болып тұрады. Әрине, ең бірінші кезекте, ойға идеологиялық ерекшеліктер келеді. Өзі тілдегі кез келген нормадан шығушылық, кез келген норманы бұзушылық біреуі міндетті түрде себепті болуы мүмкін, екінші бір формасы себепсіз болуы мүмкін.

Жүргізуші. Сөз түрінде бір мысал келтіріп кетсеңіз.

Анар ханым. Енді оған қазір мысал келтіру қиын енді... Мысалы, орфоэпиялық норманы бұзған кезде...

Жүргізуші. Бұзып сөйлеп көріңіз енді бір рет..

Анар ханым. Бұзып сөйлегенде, мысалы, көбіне кекеш адамдардың тілінде болады. Уәжді ауытқу деген бұл физиологиялық ерекшеліктерге байланысты, сөзді дұрыс айтпау, немесе бір кейбір кісілер болады, жуысыңқы қатаң «с» дыбысын айқанда біртүрлі қызық.

Жүргізуші. Тілін төсеп сөйлейді.

Анар ханым. Ия, тілін төсеп сөйлейді. Немесе бір балалардың тілінде жиі кездеседі я, «р» дыбысын айта алмайтын балалар болады. Мысалы, «р»-ды «й» деп айтуы мүмкін. «Ай» деп, я, мысалы, менің атымды, «Анар» дегенді «Анай» деп айтуы мүмкін. (күледі) Осындай ауытқуларды біз «уәжді ауытқуларға» жатқызамыз. Сондықтан бұндай ауытқуды, «уәжді ауытқуды» тыңдап отырған адам, сөзін тыңдап отырған адам бірден біледі. Демек тілінің бір мүкісі бар екен деген сияқты. Осының бір қызығы, үлкен жасқа келгенге дейін кейбір кісілердің тілінде жеке дыбыстардың айтылуы қалыптаспаған жағдайлар кездеседі. Мұндай кезде біз мұны кешіріммен қараймыз, ә! Ал егер маман болып тұрса, ауызша сөздің маманы болып тұрса және ауызша сөзді айту арқылы, тарату арқылы күнделікті нәпақасын тауып жүрген адам болса, онда оның тілінде мұндай кемістіктердің болмағаны абзал. Міне, уәжді ауытқуларға біз осыны жатқызамыз. Осымен байланысты бір кішкентай бір проблемаларды айта кетейін. Осы орфоэпиялық нормадан уәжді ауытқуға байланысты, бізде мынадай бір, біздің тыңдарманымыз қазақша үйреніп жүргендер немесе қазақша біліп, бірақ қазақша білімін жетілдіріп жүргендер я, міне, осы кісілерге айтатыным, сіздердің, тіпті біздің, мен ойлап отырмын, тыңдарманның ішінде қазақша жаңа бастап үйреніп жүргендер болуы мүмкін, тілдеріңізде осындай ауытқулар болмас үшін, әрбір дыбыстың айтылуын үйрену өте маңызды. Мысалы, өзім мысалы, кішкентай балаларға қазақ тілін үйреткенде, мүлдем қазақша білмейтін балаларға әрбір дыбыстың айтылуын ойын түрінде айтып үйретемін.

Жүргізуші. Бірінші сыныпқа барған баланың «А» әрпінен бастап үйренгеніндей, үйренгені абзал дейсіз ғой.

Анар ханым. Иә, иә,  мысалы, қазақтың көп дыбыстары орыс тіліне айтылуы жағынан ұқсас келеді. Әрине, бірдей болмайды. Әр тілдің дыбысы өзінше ерекше. Дегенмен қазақ тілінде орыс тілінде мүлде жоқ, ұқсамайтын дыбыстар бар. Мысалы, «ң» дыбысы бар, одан кейін «қ» дыбысы бар, «қ» дыбысын орыстілділерге айтып үйрету керек. Ертең, мысалы, орыс тілінде тілі шыққан адам қазақтың «қ» дыбысын айта алмай тұрса, онда мұны да уәжді ауытқуға жатқызамыз. Себебі ол кісінің мына артикуляциялық базасы мына ауыз қуысындағы бұлшықеттері «қ» дыбысын айтуға үйренбеген. Сондықтан сіздің тіліңізде осындай уәжді ауытқу болмас үшін сіз сол тілді үйреніп бастаған кезде, әрбір дыбыстың айтылуына мән беріп үйренуіңіз керек. 

Жүргізуші. Одан кейін тағы бір нәрсе бар, егер жаңағыдай, сіз айтқандай, айта алмай жатса, тілі келмей жатса «ң» дыбысына, оған кешіріммен қарайсың, енді – уәжді ауытқу. Тіпті жазғанда да, жаңағы, «ң» мен «н»-ны шатастыратын кісілер бар.

Анар ханым. Ия, «ң» мен «н»-ды шатастырып жазатындар, көрдіңіз бе, бұл алдымен ауызша тілді үйреніп, содан кейін жазба тілді үйренгендердің мәтіндерінде көп кездеседі. Сондықтан, көрдіңіз бе, ауызша тілде дыбыстарды дұрыс айтып, ажырата білудің маңызы зор. Енді мынау әрбір дыбысты айтқан кезде оны қалай айту керектігін кәдімгідей физиологиялық тұрғыдай үйрету керек: тіліңді алға қарай жылжытасың, артқа қарай жылжытасың. Мысалы, «қ» дыбысын айтуды үйрету үшін мен орыс ұлты өкілдеріне немесе өзге ұлт өкілдеріне айтамын: «Сен, тіліңді артқа қарай жылжыт та, артқы жағын көтеріп, таңдайыңның ең артқы бөлігіне тіре» деймін. Сонан кейін оны көз алдына елестетеді. Сонан кейін оның миы, органдары дейміз ғой, мүшелеріне сигнал береді, сонан кейін ол оны орындауға тырысады. Басында, әрине бірден дұрыс орындамайды. Көрдіңіз бе, дыбыстарды айту ол сіздің ауыз қуысындағы мүшелеріңіздің қозғалысына байланысты. Тіл үйренушілерге о бастан әріптерді дұрыс айтып үйретсе, онда ол қазақтың дыбыстарын дұрыс айтатын еді.

Жүргізуші.  Мен тіпті де ойламаппын осындай қазақтың «қ», «ғ» сықылды әріптерін үйрену үшін осындай күрделі процестен керек ...

Анар ханым. Иә, дыбыстарын үйрену үшін сондай «ң»-ды айтқан кезде мен ол кісілерге айтам, «мысалы, «сіздер «ң»-ды айтатын кезде, «н» дыбысын айтумен салыстырып отырып үйреніңіздер. «Н» дыбысын айтқанда, тіліңіздің ұшы күрек тісіңіздің үстіңгі жағына келіп тіреледі. Қызыл иек пен күрек тіске келіп тіреледі. Ал енді «ң»-ды айтқан кезде сіздің тіліңіз мүлдем ол жаққа бармайды. «Ң» дегенде тіліңіз жиналып алып, артқа қарай кетіп, келе жатқан ауаны бөгейді де, ол ауа ауызға бармай, оның бүкіл көп бөлігі мұрныңыздан шығады «ң» (созып) дегенде. Сосын оларға осыны дәлелдеу үшін «мұрындарыңызды жауып «ң»-ды айтыңыздар» деймін. (Мұрнын жауып) «Ң» десе, айта алмайды. Айтыңызшы, Самат?

Жүргізуші. (Үнсіздік)

Анар ханым. Мүлдем шықпайды даусыңыз. Ал енді «н» дыбысын айтқанда мұрныңызды жапсаңыз, «н», әйтеуір бір естіледі. Өйткені «н»-ны айтқан кезде ауаның жартысы бәрібір ауыз қуысымен кетеді. Дәл солай «қ» дыбысын айтуды да үйретем. «К» дыбысы мен «қ» дыбысының айырмашылығын түсіндіремін. «К» дыбысын айтқан кезде сіздің тіліңіздің ортаңғы жағы көтеріліп келіп, таңдайыңыздың ортасына барып тіреледі.

Жүргізуші. Көп рақмет, Анар ханым! 

30. Уәжсіз ауытқулар
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, «Дұрыс сөйлейік» атты бағдарламалар циклін жалғастырамыз. Анар ханым, ендігі тақырыбымыз – Уәжсіз ауытқулар. Бұл жайлы не дер едіңіз?

Анар ханым. Иә, Самат, бұл уәжсіз ауытқулар бәрімізді шаршатты. Уәжсіз ауытқулар туралы біздің алдыңғы тақырыптарды ашқанда да айтқан едік. Бұл енді, әсіресе журналистердің тіліндегі осындай ауытқулар жұртшылықтың наразылығын көп тудырады. Өйткені оны неғұрлым көп аудитория тыңдайды ғой. Бірақ, өздеріңіз білесіздер, қазір той-жиындарда сөйлеп тұрған адамның дыбыстауында біртүрлі ... басқаларын білмеймін, өзім ыңғайсызданып отырамын, «қап-ай а, мына кісінің сөзді дұрыс айтпай отырғаны-ай» деп, иә. Уәжсіз ауытқулар деген ешқандай физиологиялық кедергі болмаса да жүзеге асатын ауытқулар, яғни ол адам тілдің, сол тілдің тілдік ұжымын...

Жүргізуші. Нормаларды сақтамай, әдей бұзғандай ғой...

Анар ханым. Сол тілдік ұжымның өкілі және оны әдейі де бұзып тұрған жоқ, яғни ол ережелерді білмейді деген сөз. Уәжді ауытқулардың ішінде, мынау уәжсіз ауытқулар туралы айтқан кезде уәжді ауытқулардың ішінде бір себепті айтуды ұмытып кетіппін: арнайы сөзді бұзып айту. Адам ережені біледі, бәрібір оны біле тұрып сөзді бұзады. Мысалы, енді оның бір ғана мысалы, қазір ойыма келіп тұр, мысалы «бауырым» деген қазақша сөз бар, я? Бірақ мынау жоқтау айтқан кезде, жақын адам қайтыс болғанда, ер адам жоқтау айтып кіреді ғой үйге, сол кезде «бауырем, бауырем» деп келеді, я? Мұны енді фоносимантика дейді, дыбыс, бір кішкентай дыбыс үлкен семантика арқалап тұр. Ол жердегі «бауырым» дегендегі «ы» дыбысын «е» қылып өзгертіп айтуы – жұртшылықтың назарын аударуы, өзінің қайғысына назарын аудартуы, қаншалықты оның қайғысы үлкен екенін көрсету үшін әдейі жасалған бір тілдік әрекет ретінде қабылдануы керек. Мұны уәжді ауытқудың қатарына жатқызамыз. Мұны енді уәжсіз деп айта алмаймыз. Ал енді уәжсіз ауытқулар норманы білмеуден, яғни тілді дұрыс үйренбеуден болады немесе сол өзінің сөйлеп тұрған сөзінің тыңдарман үшін қолайлы болуын ойламаудан шығады. Мәтінді сізге береді, я, мысалы, сіз дәріс оқып тұрсыз, бірақ дәрісіңізді оқып айтып беріп тұрсыз – жатқа білмейсіз, сонда сіз қағаз бетінде қалай жазса, әріптерді тура сол әріптер сияқты дыбыстасаңыз, онда ол уәжсіз ауытқу болып саналады. Оған мысалдар келтіретін болсақ, оны біз алдыңғы сабақтарда да айттық, мысалы, қазақтың дыбыстарының варианттары болады, әртүрлі вариациялары болады, енді ғылыми тілде. Енді оларға жеке тоқталып жатпайық, дегенмен бір сөйлеп тұрған кісіге байланысты «осының, әй, осы кісі қазақ тілін білгенмен, қазақтың ауызша сөзін көп естімеген адам екен-ау» дегенін менің құлағым бірден аңғарады. Сөйтсем, қазақы ортада өскен басқа қазақтар да осындайды бірден аңғарады екен. Оның себебін тілтанушылар енді көрсетіп берген. Ол – мынау варианттар мен вариацияларды дұрыс айтпау. Мысалы, қазақтар екі дауыстының ортасында, үнді мен дауыстының ортасында, ұяң мен дауыстының ортасында «б» дыбысын тоғысыңқы «б» қылып айтпайды. Екі ерін бір-бірімен тоғыстырып, жымдастырып барып...

Жүргізуші. Мысалы, қандай сөз?

Анар ханым. Мысалға, «Абай». «Абай», «Қарабай» деген сөздерді қараңыз, «б»-мыз біздің тоғыспайды бұл жерде.

Жүргізуші. Ал бұзып айтсақ, «Абай»?

Анар ханым. «Абай» десек, «Абай», «Қарабай» деп айтсам, сіз мені ойлайсыз, «а, мына кісі орысша оқыған екен ғой» деп, ия? «Абай», «Қарабай» - бұл жердегі «б» жуысыңқы болады, сіздің ерніңіз бір-біріне жабысып қалмайды, арасында бір қуыс пайда болады да, содан ауа сүзіліп шығады, «Абай», «Қарабай» деп. Міне, осындай норманы бұзу уәжсіз бұзу болып саналады. Сол сияқты толып жатқан дыбыстық өзгерістерді сақтамау. Содан кейін, енді бір қызығы бар, мысалы, «жаңбыр» деген сөзде «ң» айтылады, бірақ соны «жамбыр» деп айтады. Осындай сияқты норма бұзушылық бар. Одан кейін мынау стильдік, ауызша сөздің стильдік тармақтарға қарай нормалары да болады. Егер, мысалы, сөйлеу стилінде, сөйлеу стилі, ол күнделікті қарым-қатынас стилінде сіз сөзіңіздің аяғын жұтып қойсаңыз да, бола береді. Ол норма бұзушылық болып саналмайды. «Болад», «барад», «дейд» деп айта салсаңыз болады. Ал егер сіз теледидардан сөйлеп тұрсаңыз, ресми қатынастағы стильдерде, кітаби стильдерде, яғни публицистикалық стильде, көркем әдебиет стильдерінде, ауызша сөзде, ғылыми стильдің ауызша стилінде сөз аяғын, сөзіңізді жұтпауыңыз керек. Бұл да егер осыны жұтып, жаңағы, сөйлеу стиліндегідей айтсаңыз, орфоэпиялық нормадан ауытқудың уәжсіз түрі.

Жүргізуші. Тағы бір нәрсе бар ғой, мысалға, ақпарат жылдам жету үшін, тез қабылдау үшін адам «болад», «келед» деп айту керек деп, телеарналарда соны талап етеді.

Анар ханым. Ия, «болад», «келед» деп айтуға болады, бірақ та...

Жүргізуші.  Мен сол кезде жас болып, ең алғаш рет телеарнаға келгенде «неге мен олай айтуға тиіспін, «болады», «келеді» деп сұраған кезде? Сонда бір үлкен кісі маған айтты, «ақпарат жылдам жетеді, «болад», «келед» дегенде, адам...

Анар ханым. Бұл жерде босаң норма дейді. Норманың өзі қатаң норма, босаң норма болып бөлінеді. Бұл жерде «болад», «келед» дегендерді біз босаң нормаға жатқызамыз. Ақпарат неғұрлым тез жеткізетін жағдаят болса, солай айтасыз. Ал енді, мысалы, неғұрлым салмақты, елбасының бір тапсырмасы немесе бүкіл жұрт дұрыс түсінуге тиісті өте бір маңызды құжатты теледидардан не радиодан оқу керек болса, сіз ондай стильді қолданбайсыз. Сіз жаңағыдай тез сөйлеу стилін қоясыз да, ол жердегі орфоэпиялық нормалар басқаша реңк ала бастайды. Ол кезде сізде қатаң нормалар көбейеді, яғни сіз сөзді толық айтуыңыз керек. Енді, мысалы, сөйлеу стилінде «сәлметсіз бе?» деп амандаса салады, ия, «сәлметсіз» деп? Кейбір дыбыстарды түсіріп-түсіріп. Ал енді сіз теледидардан, не радиодан сөйлеп тұрсаңыз немесе студенттер алдында лекция оқып тұрсаңыз «сәлеметсіздер ме?» деп дыбыстардың барлығын толық айтасыз.

Жүргізуші. Түсінікті, көп рақмет, Анар ханым! 

31. Интерференция: басқа тілдің әсері. Оған қалай тосқауыл қоямыз?
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, «Дұрыс сөйлейік» атты қазақ ауызша сөз мәдениеті бойынша бағдарламамызды жалғастырамыз. Анар ханым, келесі тақырыбымыз – интерференция, басқа тілдердің әсері дейді. Оған қалай тосқауыл қоямыз?

Анар ханым. Ия, осы интерференцияға тосқауыл қою керек боп бара жатыр күннен күнге.  Мейлі ол ауызша дискурс болсын, мейлі ол жазбаша дискурс болсын, қазақ мәтіндерінің, қазақ сөзінің экологиясы нашарлап бара жатыр.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Соның осындай жағдайларға түсуіне себеп болып отырған факторлар көп. Соның ішінде ең күштісі мынау – интерференция болып отыр. Әсіресе біздің кеңістікте ең көп қолданылатын, дыбысталатын орыс сөзі болғандықтан, орыс сөзінің заңдылықтары қазақ тіліне келіп, көшіріліп қазақ сөзінде бірге жүр. Қазақ сөзінің өзінің нормаларын бұзып, оның жүйесін құртып тұр. Бұл туралы көп мәселе көтеріліп жатыр, жазба дискурстағы интерференция туралы. Енді ауызша сөздегі интерференция да бар екеніне назар аударайық. Ауызша сөздегі интерференция, бұл енді, біз дыбыстарды жақсы көреміз, өйткені ауызша сөз дыбыстардан құралады, біз бағдарламамызда күнде дыбыстар туралы айтамыз. Осы дыбыстарды орыс тілінің жүйесімен айту, орыс тілінің жүйесімен дыбыстауға тырысу – осы нәрсе қазақтың сөзінің жүйесін құртады, осыны интерференция дейміз. Енді мысал келтіретін болсақ, алдыңғы сабақтарымызда осы туралы біраз мысалдар айтқанбыз.

Жүргізуші. Яғни сөздің өзі қазақша, бірақ әуені орысша.

Анар ханым. Ия. Әуені де орысша, сөздің дыбысталуы да орысша. Мысалы, енді қарапайым мысалдар келтірейік. Орыстарда «а» деген дыбыс бар да, оның «ә» деген нұсқасы жоқ. Осылай сөйлеп үйренген біздің азаматтарымыз, осыны қазақ тіліне көшіреді де, «ә» бұл – жіңішке «а» ғой» деп ойлайды да, бірақ айтқан кезде «ә»-нің өзін айтпайды, «а»-ны айтады. Мысалы, «әсер» дегенді «асер» дейді, «әскер» дегенді «аскер» дейді. Сөз қазақша, «аскерге келдім» деп сөйлейді. «Аскерге келдім» деген сөзінде «ә»-нің орнына «а» айтады, «е»-нің орнына «э» айтады. «Әскер» дегендегі «р» - жіңішке, бірақ ондағы «к» жіңішке, бірақ оны орыстың «к»-сына ұқсатып айтады, «асКер» деп «к»-ны жуан қылып айтады.

Жүргізуші. Танымал бір ән бар ана туралы, «әлемнің жарығын» дегенді бір жерде «алемнің жарығын» естігенде таңғалғам.

Анар ханым. Иә, солай айтады. Бір қызығы, біздің қазір «қазақ тілінде ән салып жүрмін-ау» деген әншілеріміздің өзі біздің дыбыстарымызды осындай орысша нұсқада айтады. Оны біз интерференцияның әсерінен деп ойлаймыз, бірден білеміз, әншінің мектепте орыс мектебінде оқығанын. Осындай қателер өте көп енді. Интерференция тек дыбыстық деңгейде көрінбейді, интонациялық деңгейде де көрінеді. Мысалы, қазақтың ... қазақ тілінде сұраулы сөйлемдердің жасалуы орыс тілінен басқаша. Енді интонациялары екі тілде де ұқсас, жалпы сұраулы интонация – әмбабап тип. Барлық тілдерде сұраулы интонация ұқсас болып келеді. Мысалы, сіз ағылшын тілінің лексикалық қорынан түк білмесеңіз де, адамның сұрақ қойып отырғанын интонациясынан-ақ ажыратасыз. Ол сізге қандай мазмұнда сұрақ қойып тұрғанын білмейсіз. Бірақ сіз сұрақ...

Жүргізуші. Мысалға қандай, сөз болуы мүмкін?

Анар ханым. Мен енді ағылшынша білмеймін, сіз өзіңіз ... оны бәрі айтады ...  Мысалы, сіз көшеде келе жатырсыз. Сізге ағылшын келіп сұрақ қойды. Сіз мүлдем оның сөзінің мазмұнын білмейсіз, бірақ сізден бірнәрсені сұрап тұрғанын түсіндіңіз. Сіз оны қайдан білдіңіз? Интонациясынан білдіңіз.

Жүргізуші. Жалпы әлем халықтарының тілінде интонация бір ғой. Бір эмоция, бір...

Анар ханым. Интонация бір деп айтуға болмайды, бірақ соның ішінде бір әмбабап типтері ғана бірдей болады. Сұрақ интонациясы ұқсас болады, бірдей деп те айтуға болмайды. Айырмашылық болады. Мен енді осы айырмашылық туралы айтайын деп отырмын. Мысалы, қазақ тіліндегі сұраулы сөйлемдердің интонациясын... мен сізге қазір сұраулы сөйлемді айтайын, сосын орыс тілінде? «Келесің бе?», «Сен бүгін келесің бе?», «Келесің бе?», «Сен бүгін келесің бе?», ал енді орысша «Ты сегодня придешь?», «Ты сегодня придешь?» - ұқсас интонациясы я?

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Бірақ осы жерде енді интерференцияға байланысты айтып отырмын ғой. Осы қазақтың ... жалпы сұрақ дейді мұны. Қазақтың «арнаулы сұрақ» деген болады, арнаулы сұрақта сұрау есімдігі болады. «Қашан келесің?» - «Когда придешь?» орыс тілінде де я! Енді осы жалпы сұрақ қазақ тілінің орыс тіліне қарағанда айырмашылығы «ма», «ме», «ба», «бе», «ша», «ше» деген шылаулардың міндетті түрде қолданылуы. Енді қазіргі біздің жастарымыздың арасында мынадай тенденция белең алып бара жатыр, бұл интерференцияның әсері. «Сен бүгін келесің?» деп сұрайды, «бе» жоқ. «Келесің бе?» демейді, «келесің?» деп сұрайды. Міне, біз осындай құбылыстарды интерференцияға жатқызамыз. Интерференция дегеніміз орыс тілінің жүйесін әкеледі де, қазақ тіліне көшіріп қоя салады.  Интонацияда да осы байқалады. Сондықтан бұған тосқауыл қоюдың бір-ақ жолы бар. Ол – сіз үйреніп отырған қазақ тілінің жүйесін жақсылап меңгеріп алу. Егер сіз орыстілді болсаңыз, ол жүйені орыс тілінің жүйесімен салыстырып отырып меңгеру. Сонда сіз қателіктерге жол бермейсіз.

Жүргізуші. Түсінікті, рақмет!

32. Әуеннің маңызы. Әуен түрлері
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, «Дұрыс сөйлейік» атты бағдарламамыз жалғасын табуда. Анар ханым, келесі бір маңызды сауалымыз – әуеннің маңызы туралы айтып берсеңіз. Әуен түрлері туралыжалпы.

Анар ханым. Иә, біз осы бағдарламамыздың циклінде қазақ интонациясының ерекшеліктері туралы айтқанбыз, ал енді кез келген тілдің интонациясы, былай қарағанда, бөлінбейтін интонация, құрамдас бөліктері жоқ құрылым сияқты көрінеді. Шын мәнінде, ғалымдардың анықтауы бұл, тілтанушылар интонацияның түрлі-түрлі компоненттерін ажыратады. Интонацияның өзі әртүрлі дыбыстық компоненттерден тұрады, дыбыстық құбылыстардан тұрады. Соның ішіндегі ең маңыздысы – әуен. Әуен деген былай қарағанда абстрактілі сөз сияқты, ал, шын мәнінде, бұл – нақты сөз. Әуен дегеніміз дыбыстардың, сіз дыбыстарды жасаған кезде дыбыстардың кедергіге ұшырамай шыққан түрлері болады ғой, сол түрлерінің негізгі тон жиілігі, яғни қараңыз, мысалы, қазір мен «а» дегенді айтсам, соза аламын, ол созыла береді, «аааа» дауысты дыбысы тоқтамайды, ешқандай кедергісіз шығады. Сол кезде бір әуен пайда болады. Егер мен осы «а» дыбысын  біресе төмендетіп, түсіріп, (...) көтеріп айтсам, сол кезде музыка шығады, бір қандай да бір әннің  әуені осы бір ғана дыбысты айтып, келтіріп беруге болады я? Ал енді дауыссыз дыбыстарды айтқан кезде, әсіресе қатаң дауыссыз дыбыстарды айтқан кезде үн болмайды. Үн. Ол жерде тек шу болады. Шу. Ал дауысты дыбыстарды айтқан кезде үн болады. Сондықтан, енді қорытындылайтын болсақ, әуен дегеніміз – үннің қозғалысы және, тағы бір қызығы, үн қозғалмайтын нәрсе емес: үн біресе жоғары көтеріледі немесе төмен түседі, бірде баяу алға қарай бір интервалда қозғалып тұрады, біресе интервалды ауыстырып тұрады. Яғни әуен деген – осы, ғылыми тілден қарапайым тілге ауыстырсақ. Ғылыми тілде ол енді физикалық құбылыс, негізгі тонның жиілігі, жаңағыдай, кішкене күрделірек болады. Сонда, мысалы, сөйлеп тұрған кезде, біздің сөз ағымында, кез келген тілдің сөз ағымында, ауызша тілдің сөз ағымында дауысты дыбыстар болады, дауыссыз дыбыстар болады. Сол біздің сөз ағымындағы дауысты дыбыстарымыз, кейін үннің қатысуынсыз жасалған дауысты дыбыстарымыз әуенді құрайды. Мысалы, үннің қатысуымен жасалатын кейбір дауыссыз дыбыстар деп отырғанымыз ұяң дауыссыз дыбыстар мен үнді дауыссыз дыбыстар. Оларда да үн болады, аздаған болса да. Мысалы, «р» деген дыбыста үн көп болады, өйткені «р»-ды соза аламыз я? «Б» деген дыбыста да үн бар, бірақ «р»-ға қарағанда аздау, я? Ал енді «п» деген дыбыста, «т» деген дыбыста үн жоқ, бұл жерде тек шу ғана бар. Енді осы дыбыстардың үндері бірігіп келеді де, әуен жасайды. Сіз ол әуенді қабылдайсыз. Сол әуенге қарап, сол әуеннің қозғалысына қарап, сіз бұл адамның сөйлемі аяқталған ба, аяқталмаған ба оны білесіз. Сол әуенге қарап, сол әуеннің қозғалысына қарап, ол адам бұйырып сөйлеп тұр ма, жоқ әншейін хабар жеткізіп тұр ма, соны білесіз. Көрдіңіз бе, әуен ауызша сөзде осындай қызметтерді атқарады. Енді әуеннің тағы бір күрделі қызметі бар, ол сол хабарды жеткізіп тұрып, ол адам сол хабарға қатысты қайғырып тұр ма, қуанып тұр ма, ол сол сұрақты қою арқылы – әуен сұрақты да ажыратады. Ол сұрақты қою арқылы ол сол сұраққа қатысты қандай көңіл-күйде тұрғанын да сіз әуенге қарап ажырата аласыз. Ғалымдар әуеннің осы қызметтерін екіге бөліп қарайды: біреуі – эмоциялық қызмет, екіншісі – интеллектуалды қызмет, яғни хабарлы сөйлем бе, лепті сөйлем бе – ажыратады. Осыны тілдік немесе интеллектуалдық қызмет деп ажыратады. Енді әуенге қатысты ауызша сөйлеу кезінде біз әмбебап әуен түрлерін бала кезімізден игеріп аламыз. Оны ешкім сізге арнайы үйретпейді: «сұраулы сөйлемді айтқан кезде дыбыстарыңның әуені осылай қозғалуы керек» деп сізге ешкім үйретпеді. (Күледі.) Оны сіз күнде-күнде...

Жүргізуші. Мүмкін емес нәрсе үйретуге...

Анар ханым. Ия, оны сіз құлағыңызбен күнде естіп, анаңыздың тілінен, әкеңіздің тілінен, ортаңыздың тілінен өзіңізден-өзіңіз бейсана түрде жаттап, жазып аласыз санаңызға. Дегенмен біз алдыңғы бағдарламаларда айтқанбыз, кейбір жағдайда басқа тіл әуенінің ерекшеліктері біздің тілге келгенде көшіріліп, беріліп қалуы мүмкін немесе біздің, қазақтың сөз әуенінің ерекшеліктерін біз орысша сөйлегенде пайдалануымыз мүмкін. Мұны, әсіресе, оралмандардың тілінен жақсы байқауға болады. Ол кісілердің әуенінің ерекшелігі құлаққа бірден шалынады. Ол кісілер мысалы, орыс тілінде сөйлеген кезде, мысалы, бір қазақи ортадан келгенде, мысалы, Қазақстандағы қазақтардың орыс тілінде ондай байқалмайды. Өйткені біз орыс тілінің әуенін күнде тыңдап өткен халықпыз. Ал ол кісілер орыстың әуенін мүлдем тыңдамаған, орыстың әуенін білмейді, сондықтан орысша сөйлеп тұрғанда мазмұны бәрі орысша, бірақ әуені бір орыстыкі емес, қазақтікіне ұқсап тұрады.

Жүргізуші. Иә.

Анар ханым. Міне, көрдіңіз бе? Әуенде осындай ерекшеліктер бар. 

Жүргізуші. Көңіл-күйге байланысты болуы мүмкін әуеннің.    

Анар ханым. Әуеннің екі түрі бар, ол, жаңағы интеллектуалды мағына ажырататын әуен, одан кейін эмоция ажырататын әуен. Эмоция ажырататын әуен өте күрделі, өте көп, варианттары мен вариациясы көп, мен оны қазір жеткізе алмаймын. Бір ғана сөйлемді әртүрлі әуенмен беруге болады.

Жүргізуші. Түсінікті. Құрметті тыңдармандар, қазіргі осы бағдарламада айтылған мәліметтер қажетіңізге жарайды деген үміттеміз. Рақмет сізге! 

33. Әуеннің сөз мазмұнын жеткізудегі рөлі
00:00
00:00

Жүргізуші. «Дұрыс сөйлейік» бағдарламамызды жалғастырамыз. Анар ханым, келесі сауал әуеннің сөз мазмұнын жеткізудегі рөлі жайлы болмақ.

Анар ханым. Бұл сұрақ кішкене ғылыми жауапты қажет етіп тұр. Егер бұл жерде біздің тіл үйренушілеріміз үшін практикалық жағынан маңызды бір ақпараттар болмай жатса, оған еш уайымдамаңыз дейміз. Өйткені тіл үйрену кезінде теориялық ақпарат кез келген уақытта кәдеге жарап қалар. Әуеннің түрлерін біз өткен бағдарламада айттық. Әуен ол ең алдымен сөздің хабарлы ма, лепті ме, бұйрықты ма, сұраулы ма сол сияқты мағыналарын ашады. Содан кейін эмоцияларды білдіреді дедік я? Енді осыған бір мысал келтіре кетсек ... содан кейін интеллектуалдық мағына деп осы жерде айттық. (Сұраулы деп, лепті деп, хабарлы деп) Одан да басқа да мағыналарды ажыратады. Интеллектуалдық сипаттағы әуен деген сөз аяқталып тұр ма, аяқталып тұрған жоқ па – осыны ажыратады. Мысалы, алдында ғана айтқан сөйлемді айтсам, Самат, өзіңізге. «Сөз аяқталып тұр ма?» деген жерде менің сөзімді қиып тастаса, «ой, мына кісі сөзінің аяғын айтпапты ғой» дейсіз, оны қайдан біліп қойдыңыз? «Сөз аяқталып тұр ма?» деп сұрасам мен, «Сөз аяқталып тұр ма?», сіз ойлайсыз «а, мына кісі менен бірдеңе сұрап тұр екен» деп. «Сөз аяқталып тұр ма?» десем «ой, мына кісі сөзінің аяғын айтпапты» дейсіз. Қайдан біліп қойдыңыз – контекст біреу-ақ, бір ғана сөздің жиынтығынан құралған сөйлем «сөз аяқталып тұр ма?» деймін я? Сіз менің әуеніме қарап, яғни интонацияның ең маңызды бөлігі әуен ғой, сол әуенге қарап, «а, мына сөз аяқталмаған», мына сөз сұраулы екенін ажыратып қойдыңыз. Қарапайым мысал келтірейін. «А» деген дыбыс бар я? «А» деген дыбыс әртүрлі мағына береді.  Мысалы, «Самат, сіз қашан келдіңіз?» десем, сіз жауап берсеңіз маған, мен «ааа» деймін. Иә, ол «е, солай екен ғой» дегенді білдіреді. «Е, солай екен ғой» дегеннің әуеніне ұқсап айтылады. Ал егер «сіз қашан келдіңіз?» дегенде, «мен жаңа келдім» десеңіз, мен «А!» десем, онда менің наразы болып тұрғанымды білесіз я?

Жүргізуші. «Қайда жүрсіз?» дегендегідей.

Анар ханым. Иә, ол – «қайда жүрсің?» дегендей?». Бірақ бір ғана «А», «А» дедім. Енді тағы да былай «сіз жаңа ғана келдім» дейсіз, ал мен сізге айтам «а?» деймін, тағы да әуенмен. Әуені басқа бірақ, «а?» ...

Жүргізуші. «Не дейсіз?» дегендегідей.

Анар ханым. «Не дейсіз?» деген дыбыстың әуенімен «а» деген дыбысты айтамын. «Не дейсіз?» деген әуен көтеріліп барып, түседі. Ал сұрақ қойған кезде әуен көтеріліп, бітіп қалады. Тиянақсыз болған кезде де, әуен көтеріліп, тоқтап, бітіп қалады. Көрдіңіз бе, осындай әуеннің қозғалысының сызығын айтып отырмын ғой. Сонда осындай әуеннің сөздің мағынасын ашуда маңызды рөлі бар. Ал енді қытай тілінде әуен біздікіне қарағанда көбірек жүк арқалайды мағыналық жағынан. Өйткені қытай тілінде бір сөзді, бір сөзді дегенде бұл жерде бір дыбыстық жиынтықты құрайды. Мысалы, «ма» деген буын, «м», «а» деген екі әріптен тұратын бір буынды сөз. Егер осы сөзді сіз қытай тілінде әуеннің түрлі формаларымен айтатын болсаңыз, түрлі мағынаны білдіреді. Бір мағынасында ол «ат» дегенді білдіреді, «жылқы». Екінші мағынасында ол «ана» дегенді білдіреді, жаңағы, әуеннің екінші формасында, үшінші әуеннің формасында ол боғауыз сөзді білдіреді.

Жүргізуші. Тіпті.

Анар ханым. Тіпті. Сондықтан көрдіңіз бе, қытай тілі тоналды тілдерге жатады, онда тон, тон дегеніміз – әуен, әуен сөздің мағынасын ажыратады. Ал енді бізге қазақтар үшін оны түсіну қиындау енді, өйткені бізде сөздің мағынасын тіке, әрбір сөздің жеке-жеке мағынасын ажыратуға қатыспайды. Ол жалпы сұрақ па, аяқталған ба, лепті сөйлем бе деген жалпылама мағыналарды ажыратады. Ал қытай тілінде ол жеке мағынаны ажыратуға қызмет етеді. Әуен енді күрделі, жақсы көруге тұратын құбылыс.

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, осы студияда айтылған мәліметтер қажеттеріңізге жарайды деген ойдамыз. Келесі кездескенше!

34. Интонация және эмоция
00:00
00:00

Жүргізуші. Достар, «Дұрыс сөйлейік» атты бағдарламамыз жалғасады. Анар ханым, ендігі тақырып интонация және эмоция жайлы болмақ.

Анар ханым. Интонация да, эмоция да – күшті, жақсы-жақсы сөздер. Онсыз сіздің ауызша сөзіңіз, көркем, әдемі болмайды. Кез келген ауызша сөзде интонация болады. Интонациясыз ауызша сөз болмайды. Интонациясыз ауызша сөз, ол бір жәй әншейін бір дыбыстар болады ғой, бір-бірімен заттар үйкелгенде, бір-біріне қақтығысып, соқтығысқанда шыққан дыбыстардың жиынтығы сияқты болады онда. Адамның сөзінде қандай да бір сол сөйлеп тұрған адамның ойын білдіретін, тыңдарман тыңдап тұрған адамына деген оның дітін көрсетеді. Сол сөйлеп тұрған адамның тыңдап тұрған адамына да, сол сөйлеп тұрған сөзіне де қатысты  мықты құрал, ол – интонация. Интонациясыз сөз болмайды. Қазір егер оған мысал келтіретін болсақ, кез келген сөйлемді, мысалы, Бердібек Соқпақбаевтың «Менің атым Қожасы» қалай басталады? «Атымды айта бастасам, тілім таңдайыма жабысып қалады» деген сөйлемді мен қазір интонациясыз айтсам, «атымды айта бастасам, тілім таңдайыма жабысып қалады» десем, онда ешқандай сіз көп мағына түсінбейсіз. Егер мен оны өзіне тиесілі интонациямен оқысам немесе өзім соған бір мазмұн беріп, сондай интонациямен оқысам, ол сізге кішкене әсерлі болады, кішкене емес, қатты әсерлі болып көрінеді я? «Атымды айта бастасам, тілім таңдайыма жабысып қалады» десем немесе Мүсіреповтің «Қазақ солдаты» «Жүгіріп келем, жүгіріп келем» деп басталады я?

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Осыны да сондай сол оның жүгіріп келе жатқанын көрсететіндей интонация.

Жүргізуші. Көз алдына елестететіндей интонациямен айтуға болады...

Анар ханым. «Жүгіріп келем, жүгіріп келем» деп, ия, ентігіп. Ал енді тура осы «Жүгіріп келем, жүгіріп келем» деген сөзді кейде бізде бір асықпайтын кісілер болады, солар бүйтіп айтады «Жүгіріп келем, жүгіріп келем» деп айтады я? Оның ешқандай жүгіріп келе жатқанын интонациясынан байқамайсың. Бірақ жүгіру деген сөз ол тез-тез қозғалу дегенді білдіреді. Бірақ оның интонациясында тез-тез қозғалу жоқ. «Жүгіріп келем, жүгіріп келем» дейді я? Немесе былайша «қатты асықтым» дейді, ешқандай асықпаған адам сияқты. Қатты асыққан адам «қатты асықтым» деп айтады я? Қараңыз, мен осы сізге қазір осы сөздерді әртүрлі интонациямен айтып отырмын, сіз олардың өзінің грамматикалық, лексикалық мазмұнынан бөлек мағыналарды түсініп отырсыз.

Жүргізуші. Әсіресе театр актерлеріне қатысты «интонациясы дұрыс айтылмаған мына жерде» деп айтып жатады кей кезде. Жаңағы осындай аудио-, видеоматериалдар жазу барысында соған қатысты ма?

Анар ханым. Көрдіңіз бе? Интонациялар арқылы әртүрлі экспрессия дейді, бояуларды беріп тұрады. Ал енді интонация бояуларды, түгел эмоцияларды да бере алады. Сіздің ашуыңызды, ренішіңізді, қуанышыңызды, мысқылыңызды, жек көруіңізді, еркелетуіңізді – толып жатқан эмоциялар сансыз. Бір сөзді әртүрлі эмоциямен айтуға болады. Осы туралы бір қызық тілтанушылардың арасында тарап кеткен әмбебап мысал бар, бір ғалым интонацияны зерттеу үшін өзінің кішкентай бесікте жатқан баласына эксперимент жүргізеді. Өте-өте жаман лексикалық мазмұндағы сөздерді еркелету, жақсы көру интонациясымен айтса, ол баласы күледі екен.

Жүргізуші. Бейәдеп сөздерді ме?

Анар ханым. Бейәдеп сөздер емес енді, мазмұны жаман. Ия, мысалы, енді «иттің баласы», «күшік» деген сөздерді. Мысалы, «иттің күшігі» соларды әдемі интонациямен айтса, әлі сөздердің мәнін, мағынасын білмейтін бала еркелеп, гуілдеп, күліп сөйтеді екен. Енді, керісінше, мазмұны өте терең, мазмұнында сондай жылылық көп сөздерді керісінше жаман, дөрекі, ұрысу интонациясымен айтса, баласы жылап  қалады екен. Демек интонацияны ажырату – кішкентай кезден, тіпті ананың құрсағында жатқан кезден баланың миында орнығатын процесс. Өйткені бала құрсақта жатып, ананың даусын, сырттағы адамдардың дыбысын естиді. Яғни интонацияның осындай қасиеті бар. Сондықтан мен кейде айтамын, интонация деген ол – күшті қару деп. Сіздің айтып тұрған сөзіңізде мазмұн пәс болуы мүмкін, бірақ сіз оны интонациямен көркемдесеңіз, мазмұны жоғарылап кетеді. Немесе мазмұнды мәтін берсе, бірақ сіз оның интонациясы дұрыстап бермесеңіз, мазмұны да кедейленіп қалады.

Жүргізуші. Түсінікті, көп рақмет, Анар ханым! Құрметті тыңдармандар, алдағы сабақтарымызда бұдан да қызықты мәліметтерге қанық боласыздар! 

35. Интонация және тыныс белгілері
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, «Дұрыс сөйлейік» атты бағдарламамызды жалғастырамыз. Студиямыздың қонағын естеріңізге сала кетейін. Тілтанушы маман – Анар Мұратқызы. Анар ханым, ендігі тақырыбымыз интонация және тыныс белгілері деп берілген екен. Бұл жайлы не айтар едіңіз?

Анар ханым. Интонация туралы біздің бағдарламалар циклінде өзі жеке бір блок бар. Осы блокта интонация туралы бағдарламамызда айтылып отырған мәліметтердің көбін мен осы проблеманы алғаш рет тіл ғылымында зерттеген маман, филология ғылымдарының докторы, профессор Зейнеп Мүслімқызы Базарбаеваның еңбектеріне сүйендім. Ол кісі өзі – менің ғылыми жетекшім. Осы интонация мәселесімен осы кісінің жетекшілігімен айналысқан едім. Енді бүгінгі проблема интонация мен тыныс белгісі деген тура бүгінде күйіп тұрған проблема. Оны мен қазір түсіндірем, неліктен екенін. Бұл жалпы біздің цикліміз ауызша сөзге арналған. Ауызша сөзге арналған болса да, бүгінгі проблема жазба сөздің көп мәселесін, әсіресе тыныс белгісіне қатысты мәселесін шешеді. Мынау тыныс белгісін қою кезінде қандай принципке сүйенеміз дейді? «Грамматикалық принципке сүйенеміз», - дейді бір ғалымдар,  бір ғалымдар «тек қана интонациялық принципке сүйенеміз», - дейді. Ал енді бірі осы екі принципке де қатар қарап отыру керек, кей кездері грамматикалық принцип басым түсіп кетеді, кей кездері интонациялық принцип басым түсіп кетеді. Енді түсінбей отырған шығарсыз, тыңдармандарымыз да біраз құлақ түріп қалған шығар «бұл не мәселе?» деп. Мәселенки, қараңыздар, сөйлем аяқталғанда қойылатын тыныс белгісі – нүкте. Егер сіздің сөйлеміңіз сұраулы болса сұрау, егер лепті, бұйрықты болса, леп белгісі қойылады. Енді осы леп белгіні қойған кезде грамматикалық принципке де сүйенесіз, өйткені қазақ тілінде кез келген сөйлем етістіктің қандай да бір формасымен аяқталады немесе басқа да сөздермен аяқталады, етістіктен басқа да сөздермен. Мысалы, «көктем келді». Сөйлемнің аяқталғанын сіз етістіктің жедел өткен шақ формасында тұрған «келді» деген сөзге қарап, сөйлем аяқталды дейсіз. Бұл – грамматикалық принцип. «Көктем келді» деген сөзі айтқан кездегі менің интонациям тиянақты я, әуеніміз тиянақты. Әуен барып, төмендеп барып тынды – «көктем келді», дауыс шықпай қалды. Демек бұл жерде сөйлем аяқталды, бұл жерде нүкте қоясыз, орысша «точка» қоясыз я? Ал басқа тыныс белгілері бар, оларды қойған кезде біз қиналамыз. Осы екі принцип екеуі қатар бірге жұмыс істемей қалады. Мысалы, «ертең жұмыс, сондықтан мен ерте жаттым» деген екі құрамдас компоненттен тұратын құрмалас сөйлем. Бірақ бізде осы құрмалас сөйлемді былай жасайды «ертең жұмыс» үтір қояды, «сондықтан» үтір қояды «ерте жаттым», өйткені интонациясына қарайды. «Ертең жұмыс, сондықтан мен ерте жаттым». «Сондықтан» дегеннен кейін кідіріс сияқты құлаққа естіледі. Сосын соған барады да, «кідіріс болған жердің бәрінде тыныс белгісі болу керек» деп...

Жүргізуші. Ол – қателік.

Анар ханым. Тіл иесі үтір қояды. Дұрыс айтасыз, ол қателік, өйткені «сондықтан» деген жалғаулық, жалғаулықтан кейін үтір қойылмайды, жалғаулықтың алдында үтір қойылады. Ал егер сіз екі компоненттен тұратын сөйлемді екіге бөліп жазсаңыз, мысалы, «ертең жұмыс, сондықтан мен ерте жаттым». Сол кезде тағы да сіз «сондықтан» деген жалғаулықтан кейін үтір қоймайсыз, бірақ, бірақ «сондықтан» дегеннен кейін пауза байқалады да, көп адам апарып ол жерге үтіп қойып қояды. «Ал» деген де сондай жалғаулық. Мысалы, «қазір біз мынадай-мынадай әңгіме қозғаймыз» сөйлем бітті, «ал ертең мынадай-мынадай әңгіме қозғаймыз» тағы да сөйлем бітті. «Ал» дегеннен кейін тағы да апарады да, үтір қойып қояды. Бұл ешқандай да үтір қойылатын жер емес, бұл жерде сіз екі күрделі сөйлемді ортасынан бөліп тастап тұрсыз, «ал» деген ол жалғаулық, ол алдындағы сөйлеммен қарсыластық мағынадағы сөздерді көрсетіп тұр.

Жүргізуші. «Ал» деген жалғаулықтың өзі үтірдің рөлін атқарып тұр» деп айтсақ та болатын шығар.

Анар ханым. «Ал» деген жалғаулық, иә, иә, «ал» деген жалғаулықтың өзі алдындағы компонентке тәуелді екенін көрсетіп тұр. Бірақ «алдан» кейін үтір қоймайды. Бірақ жұртшылық қояды, неге қояды? Өйткені интонациясына қарайды. «Ал» дегеннен кейін біртүрлі үзіліс пайда болады я? Мысалы, «бүгін біз интонация туралы айтамыз, ал ертең, ал ертең» дегенде «ал»  дегенде әуен көтеріледі. Сосын дыбыс үзілетін сияқты, сосын сол жерге үтір қою керек сияқты болып тұрады. «Өйткені», «сондықтан», «ал», «дегенмен», «алайда» деген cияқты сөздерден кейін, қазір газет беттерінде қаптатып үтірді қойып отырады. Бұл сөздер жалғаулықтар қатарына жатады. Жалғаулықтардан кейін ешқашан үтір қойылмайды. Ал оның қоюдың себебі интонациясыға келіп тіреліп тұр. Интонациясына қарайды да, қойып қояды. Тыныс белгілерін қойған кезде біз тек интонацияға сүйенбейміз дедік, грамматикаға да арқа сүйейміз дедік. Енді мынадай жағдайлар бар, енді шегендеуіш сөздер деген болады. Шегендеуіш сөздер мәтіннің бір абзацын екінші абзацымен байланыстыратын сөздер, солардан кейін үтір қойылу керек. Ол мынадай сөздер: «сонымен», «қорыта айтқанда», «демек» деген сөздерден кейін, егер...

Жүргізуші. «Әлқисса».

Анар ханым. Иә, «әлқисса» деген сөздер, ол – шегендеуіш. Шегендеп тұр. Сіздің алдыңғы айтқан ой мен кейінгі айтқан ойыңызды жалғап тұр. Сондықтан сіз олардан кейін үтір қоясыз. Ал енді «бірақ», «сондықтан», «өйткені», «ал» деген сияқты жалғаулықтардан кейін үтір қойылмайды.  

Жүргізуші. Анар ханым, көп рақмет. Сіздің айтқан мәліметтеріңіз тыңдармандардың қажетіне жарар деген ойдамыз.

36. Тіл мен сөз: айырмасы
00:00
00:00

Жүргізуші.Қадірменді тыңдармандар, «Дұрыс сөйлейік» атты бағдарламамызды жалғастырамыз. Анар ханым, енді тіл мен сөздің айырмасы жайлы айтсақ.

Анар ханым. Тіл мен сөздің айырмасы жоқ сияқты көрінеді. Кейде тіл деген жерде сөзді қолданып кетеміз, сөз деген тілді қолданамыз. «Қазақ сөзі» дейміз, «қазақ тілі» дейміз. Бірақ енді тілтанушылар мұны принципті түрде екі түрлі, бір объектінің екі түрлі көрінісі, екі түрлі деңгей дейміз бе, қарапайым тілмен айтып, ретінде саралайды. Тіл деген бір қызығы ұстап көруге болмайтын, дерексіз құбылыс. Ол біздің санамызда өмір сүреді және тілдің санада өмір сүретін басқа құбылыстардан тағы да бір қызығы, ортақ түрде бүкіл тілдік ұжымның санасында бірдей ортақ жүйеде болады. Тілдік жүйе, мысалы, Самат, екеуміздің бір-бірімізді түсініп отырғанымыз, сіздің санаңызда «қазақ тілі» деген файлдар, папкілер менің санамдағы «қазақ тілі» деген файлдар, папкілермен бірдей. Оның «дыбыстар» деген файлында сізде қанша дыбыс жатса, менде де сонша дыбыс жатыр, дәл солай басқа да қазақтың санасында сонша дыбыс жатыр. Мысалы, «қазақ тілі» деген папкінің «түбірлер» деген файлында сонша түбір жатыр, «жұрнақтар» деген файлында сонша жұрнақ жатыр, «көптік жалғаулары» деген жеке файл болса, ол барлығымызда сол файлдар бір-бірімен бара-бар. Сондықтан біз бір-бірімізді сөйлеп тұрған кезде түсінеміз. «Сөздер» деген файлдың ішіндегі ұғымдар, түсініктер берілген, біздің санамызда бірдей. Міне, тіл деген – осы және қарапайым мысалмен түсіндірсек.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Ал енді сөз деген не? Сіздің санаңыздағы қазақ тілі мен менің санамдағы қазақ тілінің жүйесі бірдей. Енді бірақ сөйлеген кезде сіз бір ақпаратты сол құралдардың ішінен өзіңізше таңдауыңыз бойынша бересіз, дәл сол ақпаратты мен өзімнің қазақ тілі папкамнан өз ойымша беремін. Міне, сыртқа шыққан сөз тілдің сыртқа шыққан көрінісі сөз болады. Ал тіл сыртқа шыққанда, біз өткен сабақтарымызда айтқанбыз, екі формада сыртқа шығады: не жазба түрде сыртқа шығады, не ауызша түрде сыртқа шығады. Сондықтан тіл мен сөзді ажырату керек. Тіл мен сөздің айырмасы осындай. Мысалы, қазақ тілі деп айтамыз, қазақ сөзі деп айтамыз. Сонда түсініп отырсыз, қазақ тілі деген бүткіл қазақ ұжымына ортақ жүйе, қазақ тілінде сөйлейтін ұжымға, ал қазақ сөзі деген кезде сол ұжымның сол тілде жасап шығарған дүниеліктері, бәрі қазақ сөзі болады.

Жүргізуші. Сонда адамның сөзі дұрыс болу үшін санасындағы тілдік жүйе дұрыс болу керек қой.

Анар ханым. Иә, сіз дұрыс байқадыңыз, Самат. Біздің осы уақытқа дейінгі бүкіл бағдарламамыздағы сабақтарда біз осы тілдік жүйедегі нормалар туралы айттық. Ал не себепті біздің тыңдармандарымыз дұрыс сөйлеу үшін санасында қазақ тілінің жүйесі неғұрлым толыққанды түрде қалыптасып, орын алу керек санасынан? Сондықтан өте дұрыс байқадыңыз. Бізді мектепте оқытқан кезде, кез келген тілді оқытқанда оның бүкіл жүйелік құрылысын оқытады. Дыбыстарды оқытады, морфема дейміз, яғни жалғау, жұрнақ, түбірлерді оқытады, одан кейін лексикалық бірліктер, яғни сөздерді оқытады, сөздердің мағыналас сөздерін оқытады, қарсы мағынадағы сөздерді оқытады, сөйтіп, әйтеуір сөздік қорды жүйелік түрде беруге тырысады. Одан кейін сөйлемді құрауды үйретеді, жүйеде, яғни қазақ тілінің жүйесінде сөйлемдер қандай болу керек екенін үйретеді, бірақ ауызша сөйлеген кезде сіз импровизация жасайсыз. Жүйеге сәйкес аласыз ба, жүйені кішкене бұзасыз ба, ол сіздің өзіңіздің құзырыңызда болады. (Сөйлей берейін бе?) Тіл мен сөздің айырмасын жақсы түсіну үшін және бір-бірімен байланысты да құбылыс екенін жақсы түсіну үшін оның мынадай белгілерін ажыратып көрсетуге болады. Мысалы, тіл қоғамға ортақ құбылыс, ал сөз ол неғұрлым жеке тұлғаға тән құбылыс. Тіл белгілі бір нормаға сүйенеді, ал сөз сол нормаларды пайдаланып, оны құбылтуға мүмкіндік беретін құбылыс. Ал, мысалы, тілде біз сөйлем дейміз я, сөйлем дейміз. Ал тілдегі құрылысты сөйлем дейміз де, сыртқа шыққанын біз сөйленім дейміз, айтылым дейміз немесе орысша оны «фраза» дейді. Мысалы, тілде, тілдік жүйеде біз санада сақталып тұрған дыбыстарды төл дыбыстар, негізгі дыбыстар дейміз. Ал сөзде ол құр дыбыстар болады, яғни анау санада тұрған дыбыстарымыз, тілде қолданысқа келгенде, санадағы нұсқасынан өзгеріп кетеді. Мысалы, қазақ тілінде «а» деген дыбыс бар, «май» деген сөзде «а» дыбыс бар. Өткенде де осы мысалды жақсы айттық. Мысалы, тағы осы мысал тыңдармандарға таныс болсын, әдейі алып отырмын. Енді «сөк» деген сөз бар я? Енді бұл екеуін қоссақ «мӘйсөк» болып кетеді. Сіз жаңағы «май» деген сөздегі «а»-ны айтпайсыз, «ә»-ні айтасыз, «мӘйсөк». Яғни сіздің санаңыздағы дыбыстар сіз оларды алып, қолданып ауызша сөйлеген кезде бір-бірімен әсерлесіп, бірі-бірін өзгертіп, құбылып шыға келеді. Сонда байқасаңыз тіл деген бұл - тұрақты санадағы құбылыс, ал сөз ол құбылмалы құбылыс, сонда әртүрлі процестер болады.

Жүргізуші. Жақсы түсіндіріп бердіңіз, Анар ханым. Көп рақмет сізге!

37. Тілдік қарым-қатынас мақсаты
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламалар циклі. Біздің сұрақтарымызға жауап беретін тіл маманы – Анар Мұратқызы. Анар ханым, тілдік қарым-қатынас мақсаты жайлы айтсақ.

Анар ханым. Иә, тілдік қарым-қатынастың мақсатын айтудың керегі не? Ол бір түсінікті нәрсе сияқты я? Кез келген тілдік қарым-қатынас ол сол қарым-қатынасты орнату үшін жасалады. Мақсаты сол ғой оның, не керегі бар дейді. Бірақ кейде осы бір қарапайым нәрсені есімізден шығарып аламыз. Біздің тыңдармандарымыз, тіл үйренушілер үшін осы нәрсені қатты айтқым келеді. Ерекше назар аударып, қатты  емес, қатты назар аударып айтқым келеді. Мысалы, сөйлеп тұрған кезде біз сөздерді сөз тіркестерін, сөйлемдерде, дыбыстарды шығару үшін сөйлемейміз ғой. Біз сөйлеп тұрған кезде біздің ішімізде дітіміз болады. Соны орындату үшін сөйлейміз, міне, тілдік қарым-қатынастың бірден-бір мақсаты - дітті орындату. Діт әртүрлі болуы мүмкін, енді діт деген сөзді түсінбеулері мүмкін тыңдармандар, ол, орысшасын айтып қояйық, «намерение» дейді. Сіз сөйлеген кезде сондай бір дітпен сөйлейсіз, ол әртүрлі. Біреуі «менің қазіргі жай-күйімді, менімен бірге бөліс, мен қайғырып отырмын, сен де менімен бірге қайғырсаңшы» дегенді білдіру мүмкін. Біреуі немесе «қуанып отырмын, сен де қуансаңшы» деген дітті білдіру мүмкін. Біреуі белгілі бір қимыл-әрекет жасап, «маған керек затты тауып бер, әкеліп бер, көрсетіп бер» тағы басқа.

Жүргізуші. Жалпы біз тілдік қарым-қатынаста сөзді астарлап сөйлейміз. Өзге ұлттардағыдай емес, ерекшелегі сонда ғой.

Анар ханым. А, әсіресе қазақ мәдениетінде, бұл күшті құбылыс. Иә, дұрыс айтасыз. Контекстік мәдениет біздің мәдениеттің астарындағы мағына, оның үстінде жатқан мағынадан әлдеқайда көбірек, әлдеқайда тереңірек. Мен де сөйлеген кезде, дітіміз, біздің дітіміз сөздік құралдар арқылы көмкеріліп жабылып, ар жағында әрең дегенде көрініп тұруы мүмкін. Осындай тілдік мақсат – осы. Енді бұны айтып отырған себебім – біздің тыңдармандарымыздың көбі, менің ойымша, енді қазақ тілін үйренем деушілер, бұрын сөйлемеген адамдар болуы мүмкін. Сондықтан олар өзге мәдениеттің өкілдері болуы мүмкін. Сондықтан біздің мәдениетімізді түсінсін деп айтып отырмын. Мысалы, қазақтар былай айтады: «шайға келіңіз» деп шайға шақырады. Ал егер өзге ұлттың өкілдері келсе, шай емес, ет асылып, қазысы пісіп, әуелі десеңіз бас тартады шайдың үстінде. Сосын олар да аң-таң болады. «Бұл кісі бізді шайға шақырды, бірақ та бұл кісі бізге мынау, біз білмей қалдық қой, сіз бізге шай» деп айттыңыз ғой, шайыңызды ғана бермейсіз бе?» деп айтуы мүмкін. Бірақ қазақтар, көрдіңіз бе, қазақтың мәдениетінде «шай» деген сөздің ар жағында «үлкен дастарқан» астарлы мағына жатады, «үлкен дастарқан» деген мағына жатады. Міне, діт деген – осы. Осы, міне, коммуникациялық мақсатты дітті орындату, егер сіз сөйлесеңіз, сіз дітіңізді орындату үшін сөйлейсіз. Солай болатын болса, онда сіз тілдік құралдарды сол дітіңізді орындайтындай етіп, таңдауыңыз керек. Бізде кейде осындай бір қиын жағдаяттар туындап жатады. Былай қарасаң, екі адамның сөйлеп тұрғанының бәрі дұрыс, бірақ діт орындалмайды. Мысалы, қараңыз, мысалы мынадай ситуация, жағдаят. Екі саланың маманы кездесті, екеуінің бірігіп орындайтын жұмысы бар, мысалы, біреуі әдіскер...

Жүргізуші. Мысалы, қандай сала?

Анар ханым. Біреуі – әдіскер, біреуі – тілтанушы. Екеуі де бір оқулықты түзетіп, қатесін жөндеп жатыр. Енді қателердің екі типі бар: біреуі – әдістемеге қатысты қателер, біреуі тілге қатысты қателер. Енді тілтанушы айтады: «мен енді мыналарды істедім, тілдік қателерді жөндедім, ал енді мына әдіскер, сіз мынаны жөндеңіз, мен жөндемеймін» деп айтты. Қалай ойлайсыз, осылай деп айтқанда әдіскер оның дітін орындай ма? Қуана орындай ма?

Жүргізуші. Орындамайды-ау...

Анар ханым. Иә, Самат, байқадыңыз. Ал егер осыны былай айтса, «мен өзімнің тілтану мәселелерін қатысты проблемаларды жөндедім, ал енді әдістеме жағынан осалмын. Мен ол саланың маманы емеспін. Ай, осы мен осыны жасасам, сіздей жасай алмаймын-ау. Сіз таза сол саланың маманы болсаңыз, мына оқулықтың сапасын күшейеді. Осыны сіз жасаңыз» десеңіз, жөндей ме?

Жүргізуші. Жөндейді деп ойлаймын, өйткені жылы-жылы сөйлесе...

Анар ханым. Иә, жылы-жылы сөйлесе жылан інінен шығады. Сөзді айтқан кезде бірінші мақсат дітті орындату екенін білсеңіз, сөзді солай таңдаңыз. Мысалы, балаға, ұл бала сіздің тіліңізді алмай қойды делік, не істедік? Мысалы, кәмпит жей берді, жей берді, жей берді, тісі ауырды, сіз күнде оған айтасыз «кәмпит жеме, кәмпит жесең тісің ауырады». Дұрыс, сіздің айтып тұрған сөйлеміңіздің құрылысы, ішіндегі жеткізіп тұрған мағынасы тура сол ситуацияға, жағдаятқа келеді. Бірақ қалай ойлайсыз, сонда бала кәмпит жегенін қоя ма?

Жүргізуші. Қоймайды-ау...

Анар ханым. Ол сіздің көзіңізше жемеуі мүмкін. Ал енді мынадай бар, мынадай бар, мысалы, былай айтады, «қап, мен бүгін (бала ғой енді, баланы алдауға болады я?) кәмпит жеп-жеп бір құлағы өсіп кеткен баланы көрдім ғой, дәрігерге апара жатыр екен»...

Жүргізуші. Деп қорқытып қоюға да болады.

Анар ханым. Ол қорқып тұрған жоқ одан, ол балаға арнап айтып отырған жоқ, мысалы, бір кісіге арнап айтып отыр, баланың көзінше, «қап-ай, а»...

Жүргізуші. «Қызым саған айтам, келінім сен тыңда».

Анар ханым. «Ана балаға обал болды, құлағы өсіп кетіпті, содан сұрадым, сөйтсем оның кәмпит жеп-жеп дәрігерлер енді құлағына ота жасайтын болыпты. Қап, обал болған екен» деп айтса, қалай ойлайсыз, бала кәмпит жеуін қоя ма?

Жүргізуші. Қойып кетеді деп ойлаймын-ау.

Анар ханым. Міне, көрдіңіз бе, дітті орындатады. Сонда сөйлеген кезде сіз сөйлемді, сөздердің құрылысын дұрыс айтуды мақсат етпейсіз, дітті орындатуды мақсат етесіз.

Жүргізуші. Енді, өкінішке қарай, бізде уақыт шектеулі екенін білесіз, Анар ханым. Сондықтан біз хабарымызды аяқтауға мәжбүрміз. Келесі тілдескенше.

38. Ресми-іскерлік ауызша қатынастағы сөз әдебі
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл әдеттегідей «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Студиямыздың қонағын тағы да естеріңізге салып өтейін, тілтанушы маман – Анар Мұратқызы. Анар ханым, ендігі айтатын тақырыбымыз – ресми іскерлік ауызша қатынастағы сөз әдебі дейді.

Анар ханым. Мысалы, Самат, біз осы ресми іскерлік қатынастағы ауызша сөз әдебі бойынша екеуміз сөйлесіп отырмыз. Былай қарағанда, кез келген жағдаятқа қатысты, кез келген қоғамдық өмірдегі қатынас түріне қатысты біз сөздерді таңдаймыз, сөйлеу әдебін де таңдаймыз. Мысалы, қазіргі кезде мен саған еркін түрде өзіңнің атыңды атап отырмын я?

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Оған қарамастан, сен менің аты-жөнімді атап немесе менің атыма «ханым» деген  сөзді айтып отырсың. Дәл мен сияқты, сен де менің атымды атап отырған жоқсың ғой және мен саған сен деп отырмын, сіз маған «сіз» деп отырсыз. Бұл да осы іскерлік қатынастың талабына қатысты сөз әдебін қолданып отырсың, яғни «ханым» деген ол ресми қатынасқа қатысты қаратпа. Егер енді сен тұрмыста, әгарәки мен тұрмыстық қатынаста мен сенің әпкең болып келсем, онда сен маған «Анар ханым» десең, онда мен күлетін едім қарқылдап. Менде күлкі тудырады. Көрдіңіз бе?

Жүргізуші. «Не деп тұрсың? Қайдағы?»

Анар ханым. «Не болды бұған? Қайдағы «ханым»?  Мынаның басы ауырып тұр ма? Мені ұмытып қалған ба?» деген ой келуі мүмкін. Көріп тұрғаныңыздай, қоғамдық өмірдің әр саласына қатысты әртүрлі сөз әдебі болуы мүмкін. Әртүрлі сөздік қор болуы мүмкін. Соны қолдану тәртібі болуы мүмкін. Енді ресми іскерлік қатынаста, біздің тыңдармандарымызға қызықты болу үшін айтайын, қанша ұлттың өкілі болса, сол ұлт тіліндегі ресми іскерлік қатынастан қазақ тіліндегі ресми-іскерлік қатынас көп ажырамайды. Ресми іскерлік қатынас – барлық жерде де ресми іскерлі қатынас. Англияда да, Ресейде де ресми-іскерлік қатынас тура сондай, оның негізгі принциптері неғұрлым субординация сақтау, яғни лауазымға қарай оның сол мекемедегі атқаратын рөліне қарай сөйлесу адаммен. Иә және сол кеңістікте қалыптасқан бәріне танымал, анық терминдер болады я? Соларды қолдану. Одан кейін, сол мекемедегі кәсіби сөздер деген болады – соларды қолдану. Осындай, осындай өзінің қалыптасқан әмбебап талаптары бар, бірақ оның сыртында әрбір ұлттың өзіне тән сөз әдебі сол ресми-іскерлік қатынасқа да келіп, былайша айтқанда, үстінен көмкеріледі. Осы нәрсені ұмытпау керек. Бізде бір қызығы, мынау орыстілді ортадағы ресми іскерлік қатынастың сөз әдебін қазақтілді ортаға әкеп, сала салады. Мысалы, «Бәлембай Бәлембаевич», «-вич» деген орысша, «Бәлембаевна» дегендерді қосып, ары қарай қазақша сөйлей береді. Енді осыны қазақыландыру керек деген кезде біз алдық та, «Бәлембай Бәлембайқызы», «Бәлембай Бәлембайұлы» дей салдық. Бұл – қазақыландыру емес. Қазақ мәдениетінде адамның әкесінің атын айту дөрекілікке жатады, бұл әдепке жатпайды.

Жүргізуші. Мм, дұрыс айтасыз.

Анар ханым. Сондықтан қазақтың өзінің ресми іскерлік қатынаста қолданатын қаратпалары бар. Ол қаратпаларға, мысалы, туыстық атаулармен аталатын, кәдімгі тұрмыстық қатынастағы қарапталарды әкеп, соған «й» жұрнағын жалғау, мысалы, «аға» - «ағай», «әпке» - «әпкей», «ата» - «атай», «тәте» - «тәтей»  дегені бар я? Осындайды әкеп жалғау, осы, міне, ресми қаратпаға жатады. Одан кейін «Мәке», «Бәке», «Сәке» деген формаларды қолдану. Одан қала берді, ештеңе таппай бара жатсаңыз, «ханым», «мырза» дегенді қосып айту. Ол да осындай қаратпаның бір түрі.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Енді сіз ресми-іскерлік қатынас бола тұра, сол адаммен сол мекемеде, сол істің аясында осындай жақын тартып, бір бауырмалдық қатынасқа дейін араласып кетсеңіз, онда мынау тұрмыстық қаратпаларды да қолдануыңызға болады: «ағатай», «апа», «аға», «інім», «бауырым» деген сияқты қаратпаларды қолдансаңыз, орынды болып келеді. Сонда қарасаңыз, енді ресми ауызша қатынастың осындай сөз әдебі болады. Енді кейде, мысалы, «ақсақал» деп айтып жатады, «мынау біздің ұжымымыздың ақсақалдары, қарасақалдары» деп айтып жатады. Осы да жарасымды. Өйткені ұлттық мәдениетті ресми-іскерлік қатынасқа да әкелуіміз керек және әкелгенімізді, осындай нәрселерді мынау тіл үйренушілеріміз де біліп жүрген абзал.

Жүргізуші. Жақсы түсіндіріп бердіңіз, Анар ханым. Көп рақмет сізге! 

39. Сәлем - сөздің атасы
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Студиямыздың қонағы – Анар Мұратқызы. Анар ханым, ендігі айтар әңгімеміз сәлемдесу жайлы болмақ. «Сәлем – сөздің атасы» дейді қазақта. Сол жайлы тарқатып айтып берсеңіз. Сәлемдесу мәдениеті.

Анар ханым. Иә, кез келген ортада ең бірінші орындалатын әдептің түрі ол – амандасу, сәлемдесу. Адамды алғаш рет көрген кезде оған деген өзіңнің ілтипатыңды білдіру. Бұның барлығы мәдениетпен өте тығыз байланысты формада жүзеге асады. Сіз қай мәдениеттің өкілі болсаңыз, сол мәдениетте қалыптасқан этикет нормаларына сәйкес амандасасыз. Сондықтан егер біздің тіл үйренушілеріміз, мына бағдарламаны тыңдаушыларымыз басқа мәдениеттің өкілі болса, қазақ мәдениетіндегі сәлемдесудің түрлерін білген артық болмайды. Енді біз алдыңғы бағдарламаларымызда да бұл туралы егжей-тегжейлі айтармыз, жалпы біліп жүру керек, ең бейтарап сәлемдесудің түрі, егер сіз «жаңылысып қалмайын» десеңіз, бейтарап сәлемдесудің түрін білгеніңіз дұрыс, ең бейтарап түрі «Сәлеметсіз бе?» деген. Кез келген жағдаятта, кез келген ортада сіз «Сәлеметсіз бе?» десеңіз, сіз қателеспейсіз.

Жүргізуші. Иә, ер адам болса «Ассалаумағалайкум».

Анар ханым. Иә, бұл, тіпті, сіз мысалы, ер адамға да «Сәлеметсіз бе?» деп амандасқанда тұрған ештеңе жоқ. Өзіңіз де ер адам боп, ол да ер адам болса. Дегенмен сіз сол мәдениеттің өкілдеріне бір ерекше, олардың жүрегінде бір ерекше ілтипат тудырғыңыз келсе, онда сіз сол мәдениеттің дәстүріне сәйкес амандасқаныңыз жақсы. Мәселен, қазақта ер адам мен ер адам «Ассалаумағалайкум» деп амандасады бірінші көргенде, екінші адам жауап бергенде «Уағалейкумассалам» деп жауап береді. Сосын кейін оның енді тұрмыстық қарым-қатынастағы қысқарған формалары да бар, мысалы «Уағалейкумассалам» демей-ақ, «Әлейкімсалам» деп айта салады. Енді қараңыз, осындай «Ассалаумағалайкум» деп амандасқан кезде, сіздің жасыңыз кіші болса, сіз бірінші бастауыңыз керек амандасуды. Жасы үлкен адам сізді көріп, «Ассалаумағалайкум» деп өзі сізге жүгіріп келмейді. Енді осы амандасудың «Ассалаумағалайкум» - «Уағалейкум ассалам» деген амандасудың сөздік формасында жабысып, қатар, бірге жүретін рәсімдік формасы бар. Ол міндетті түрде қол берісу және қол берісудің өзінің стандарттары бар. Егер сіз жасы кіші адам болсаңыз, сіз екі қолыңызды алып, ана жасы үлкен адамның қолын қысасыз, екі қолыңызбен. Егер жасы үлкен адам болсаңыз, амандасып тұрған адамыңыздан бірінші амандасуын күтесіз. Сосын бір қолыңызды ғана бересіз. Сонан кейін амандасқан кезде қолды құр, жай сипай салған немқұрайдылықтың нышанын таныту болып саналады. Сондықтан ана қолды алған кезде екі қолыңызды алақаныңызды толтырып, қысып тұрып аласыз. Бұл бір ерекше ілтипатыңызды көрсетеді. Көрдіңіз бе, осындай мәдениеттің өзі қалыптастырған, мәдениет өзі талап ететін эталондар, нормалар бар. Содан ал егер әйел адам болсаңыз, онда сіз неғұрлым дене, физикалық дейді ғой жақындықтан алшақ болу керек. Ер адаммен амандасқан кезде, оның қолын алу міндетті емес, қолын алу, тіпті әдепсіздік болып саналады. Сондықтан неғұрлым басыңызды ақырын шұлғып, ілтипатыңызды білдіргеніңіз, ол да амандасу, ер адамды көргенде, амандасқанда жеткілікті болып жатады. Ал енді жергілікті амандасудың бір ерекше түрлері де болады. Мысалы, батыс өңірінің қазақтары «Сәлем бердік!» деп амандасады. Сол кезде «Сәлем алдық!» деген жауап алады. Одан кейін түрлі жағдаятқа қатысты амандасудың да формалары болған. Мұның бәрін айтып отырғаным, мұның бәрі ресми қатынаста қолдана бермейді, дегенмен егер сіз өзіңіздің сол мәдениетке қатысты білгір екеніңізді көрсеткіңіз келсе, ойыңызда жүргені артық болмайды. Мысалы, жолаушы кетіп бара жатқан адамға «Жол болсын!» деп амандасады. Содан кейін ол адам «Әлей болсын!» деп жауап береді. Ал енді қатарлас, құрбылас, бір-бірімен тең дәрежедегі адамдар амандасқанда, «Сәлем!» деп амандаса салса да болады, қазіргі кезде сол дәстүрге айналды. «Сәлем!» деп амандаса салса, онда тұрған еш айыбы жоқ.

Жүргізуші. Аңшылықтан келе жатса, «Қанжыға майлансын!» дейді қазақ.

Анар ханым. Иә, солай амандасады. Мал бағып жүрген адамды көрсеңіз, «Бағар көбейсін!» дейді. Оны алдағы уақытта біз жеке-жеке тоқталып айтамыз. Бірақ мен осы бағдарламадағы айтайын дегенім, сәлемдесу қазақ мәдениетінде өте маңызды әдептің бірінен саналады. Сол себепті қазақтар «Сәлем – сөздің атасы» деп айтады. Сіз қалай сәлемдескеніңізге қарай, сіздің ары қарай қарым-қатынасыңыз соған қарай жүзеге асады. Егер сіз жылы, жақсы сәлемдессеңіз, ары қарай сөз өз ауанын тауып, ретімен кете береді. Егер сіз сәлемдесуді дұрыс орындамай қалсаңыз, ары қарай дүдәмал болып кетеді. Оның сәтті болу, болмауы екіталай болып қалады. Сондықтан сәлемге ерекше назар аударған. Сәлемдескен кезде енді ислам мәдениеті бойынша, қазақ мәдениеті мен ислам мәдениеті жақсы ымыраласып...

Жүргізуші. Қабысқан...

Анар ханым. Иә, бір-бірін толықтырып... Сондай гармониямен дамып кеткен, тіпті өріліп кеткен. Сәлемдескен кезде пенденің оң жағында отырған періште оған бір сауап жазады. Сәлемдескенде дұрыс сәлемдеспей немесе мүлдем сәлемдеспей қойсаңыз, сіздің сол жағыңызда сіздің кемшілігіңізді жазып отырған періште сізге бір минус жазады. Сондықтан сәлемдескен кезде сіз адамға ғана сәлем бермейсіз, сіз өзіңіздің періштеңіздің, былайша айтқанда, періштеңізге де, ақпарат бересіз, өзіңіз туралы.

Жүргізуші. Сауап жазылады дейсіз ғой?

Анар ханым. Сауап жазылады. Ал сауап неғұрлым сізде көп болса, о дүниеде сіздің амал дәптеріңіз оң жағыңыздан келеді де, сіздің көп күнәларының кешіріледі. Сіздің таразыңыздың жақсылық жағы басып кетеді дейді.

Жүргізуші. Бәрекелді!

Анар ханым. Сондықтан сәлемді өзіңіз үшін бересіз.

Жүргізуші. Сәлемдесіп жүрейік, дұрыс сәлемдесіп жүрейік дейсіз ғой?

Анар ханым. Иә.

Жүргізуші. Көп рақмет сізге!

40. Қарым-қатынастың екі түрі: ресми және бейресми
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасының келесі тақырыбы қарым-қатынастың екі түрі жайлы болмақ: ресми және бейресми түрі. Анар ханым, осы жайлы тарқатып айтып берсеңіз.

Анар ханым. Біздің күнделікті қоғамдағы әртүрлі қатынасқа түсіп отырамыз, бірақ сол қатынас әртүрлі жағдаятта, әртүрлі сөйлермендермен жүзеге асқанымен, жалпы, егер қарайтын болсақ, екі-ақ типте жүзеге асады. Біреуі – ресми қатынас, екінші – бейресми қатынас. Осыны мына біздің тіл үйренушілер жақсы ажырата білгені дұрыс. Ресми қатынаста қолданатын сөздердің барлығын сіз бейресми қатынаста қолдана алмайсыз. Бейресми қатынастағыны, керісінше, ресми қатынаста қолдансаңыз, сізде күлкі тудыратын жағдаяттар көбейіп кетеді. Сондықтан кішкене осыны ажырата білсін деп, бүгінгі тақырыпты осы мәселеге арнап отырмыз. Ресми қатынастың, өздеріңіз енді барлықтарыңыз жақсы білесіздер, бірінші талабы ол – лауазымды, лауазымға қатысты бір-біріне сөздерді таңдап қолдану, бұны енді орысша айтқанда «субординация» дейді я? Бірінші талабы – субординация.

Жүргізуші. Осы лауазымға қатысты есіме түсіп отыр. Университет қабырғасында жүргенде бірінші курста оқимыз, бәріміз енді ауылдан келген балалармыз, апаймыз бір күні байқап қалыпты, ректормен балалар қол алысып амандасып жатыр. Содан келіп, ұстазымыз балаларға ұрысты. Ну... ( «ну»деп қойыппын ғой) Апаймыз ректормен қол алысып амандасып жатқанын байқап қалыпты. Енді қол созысып тұрған соң қолын қайтарғысы келмей. Содан апайымыз айтады: «Ол сенің құрдасың ба еді? Неге сен қол алысып амандасасың? Неге бас иіп қана өтіп кетпейсің, «Сәлеметсіз бе?» деп, әдепті бола біліңдер» деп үнемі айтып отыратын апайымыз, есіме түсіп отыр қазір, ресми, бейресми дегеннен.

Анар ханым. Иә, мүмкін, дұрыс. Бұл жағдаяттың өзі білесің, кез келген жағдаят ол бірегей. «Уникальный» дейді ғой. Біз қазір енді дәл сол кездегі ситуация жағдаят қандай болғанын білмейміз, дегенмен, мүмкін, апайларыңыздікі де дұрыс шығар. Өйткені өзіңіз елестетіңіз. Бір жоғарғы оқу орнында қанша студент бар. Олардың бәрі ректорға қол беріп амандасатын болса, ол кісінің уақыты жетпейді оған.

Жүргізуші.  Рас айтасыз.

Анар ханым. Бірақ кейде ректордың өзі бір өзінің студенттеріне ілтипат танытып, бәрімен қол беріп амандасуы мүмкін. Ондай жағдайда бас тартуға болмайды. Рас қой?

Жүргізуші. Ал бұл жағдайда оқушы бірінші қол созып тұр ғой. Ректорды ыңғайсыз жағдайда қалдырып тұр.

Анар ханым. Амалсыз онымен амандасып тұр, иә. Мүмкін, осы да дұрыс, ресми қатынаста көп осындай нәзік қалтарыс тұстары бар, оны ескеру керек. Бейресми қатынас бұған қарағанда еркіндеу. Өйткені бейресми қатынас кімдердің арасында жүзеге асады? Бұл бір-бірін үнемі көріп жүрген адамдардың арасында немесе ерекше бір субординация, алшақтықты сақтауды талап етілмейтін жағдаяттарда жүзеге асады. Сондықтан бұл жерде еркіндік болады. Ал енді ресми қатынаста ондай жоқ. Сол, мысалы мынадай, бір қызығы, осы ресми қатынастағы қарым-қатынастың тілді қолданудың ерекшелігін білмейтін кейбір кісілер, мысалы, құжаттар дайындаған кезде, ол құжаттарын оқыған кезде байқасыз, мысалы, «мені бүгіннен бастап осы мекеменің осындай-осындай қызметіне жұмысқа алуыңызды сұраймыз» мен ресми қатынаста өтініш білдірдім. Енді осының ауызша формасына көшейік, бұл жазба формасы я? Онда сіз, мысалы, ауызша формада қалай айтасыз, сіз өтініш жазбайсыз, сізді өзіңіздің жаңағы бастығыңызға бардыңыз дейік, онда мысалы, былайша айтасыз, «Мәке, осы жылдың наурыз айынан бастап, тіл мәдениеті бөліміне жұмысқа ауыссам қайтеді?» дейсіз. «Ауыссам қайтеді?» деген сұрақпен беріп тұрсыз я? Ал тура осы форманы жазуға түсіру, өтінішке егер жазып қойсаңыз. Онда ол өтініш болмайды, ол «записка» болады. Жай кішкентай хат, хабарлама болып қалады. Енді қараңыз. Осы ресми қатынастың ауызша формасы. Осы ақпаратты сол Мәке сіздің құдаңыз болса, үйде шай ішіп отырғанда, жұмыста емес енді, қалай жеткізесіз? «Ой, құда, айналайын-ай, енді ана бөлімге ауысайын да осы?»

Жүргізуші. «Қашанғы жүре беремін қарапайым қызметкер болып?»

Анар ханым. «Бір екі-үш күнде ауыстыр мені» дейді я? Дәл айын айтпайды, дәл күнін айтпайды я? Көрдіңіз бе, ресми қарым-қатынас пен бейресми қарым-қатынастың айырмашылығы осында. Немесе мен осындай қызық тапсырма берем. Мысалы, бір ғана ақпарат – біздің мекемеде наурыз өтеді. Наурыз өтетіні туралы ақпарат бар. Осыны ауызша формада сіз әріптестеріңізге ресми қатынаста қалай айтасыз? Мысалы, Самат?

Жүргізуші. Құрметті әріптестер, алда келе жатқан Наурыз мерекесіне орай кеш ұйымдастырғалы жатырмыз. Бәріңіздің қатысуыңызды сұраймыз. Солай шығар енді?

Анар ханым. Иә. Кішкене жазба мәтінге келеді. Ауызша формада былай айтасыз: «Әріптестер»... «Құрметті» деп жатпайсыз ғой, күнде көріп жүрген әріптеріңізді. Ал енді іліп қой десе, жазасыз хабарландыруда. «Әріптестер, енді мынау, ертең бе, бірсігүні ме» ... егер ол дата сізге жақын болса, «сағат осындайда біздің мекемеде наурыз болады екен, соған келіңіздер» дейсіз я? Ал енді ақпаратты үйіңізге барғанда әйеліңізге хабарлағанда не дейсіз?

Жүргізуші. Ертең Наурыз өткелі жатыр. Киімдерімді...

Анар ханым. Бізде дейсіз...

Жүргізуші. Дайындап қой дейміз. Бізде...

Анар ханым. «Ертең бізде Наурыз келе жатыр» дейсіз. Көрдіңіз бе, «бізде» дегенді сіз егер ресми қатынасқа ауыстырсаңыз, «ертең біздің мекемеде» немесе ... ал жазба түрінде жазатын болсаңыз, «ертең Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтында Наурыз мерекесі тойланбақ, акт залында, сағат осындайда» деген мәліметтер кетеді, көрдіңіз бе? Сонымен ресми қатынас пен бейресми қатынаста сөзді әртүрлі нұсқада қолданасыз.

Жүргізуші. Жақсы түсіндіріп бердіңіз, Анар ханым! Көп рақмет сізге!

41. Ауызша сөздің үлкен 2 типі: дайындықты және дайындықсыз
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Студиямыздың қонағын естеріңізге сала кетейін, тіл маманы – Анар Мұратқызы. Анар ханым, ендігі тақырыбымыз – ауызша сөздің үлкен екі типі жайлы болмақ: дайындықты және дайындықсыз деп бөлеміз.

Анар ханым. Иә, дұрыс айтасыз. Бұл типтер туралы да бізге білген артық болмайды. Біз осының алдында сөздің ресми және бейресми қатынаста жүзеге асатынын айттық. Осы ресми, бейресми қатынаста да сөз екі типте көрінуі мүмкін. Біреуі – дайындықты сөз, біреуі – дайындықсыз сөз. Енді дайындықсыз сөздің орысша баламасын айтсақ – «спонтанный» деп айтады немесе «спонтанно».

Жүргізуші. «Спонтанды» деп те аударылып жүр қазақшаға.

Анар ханым. Ал «дайындықты» деген сөз, енді орысша «подготовленный» деген сөз. Мысалы, Самат, екеуміздің қазіргі сөз дайындықты сөзге жатады. Өйткені біз алдын ала не мәселе жайлы сөйлейтінімізді білдік және онда қандай мазмұнда айтатынымызды білдік, сосын біздің тыңдармандарымыз кімдер екенін бізге алдын ала ескертіліп айтылды. Енді дайындықсыз сөзде сіз осындай барлық жағдаяттардан хабардар болмайсыз. Ол өзі өмірдің ағынымен аяқ астынан тап болған жағдаяттағы сөз дайындықсыз сөз болады. Сондықтан оның дайындықсыз сөзде жіберілген қателіктер немесе интонациясындағы кейбір уәжсіз қолданыстар кешірімді. Оларға кешіріммен қараймыз. Дайындықты сөзде ондайға кішкене қатаңдау қарайды. Сондықтан дайындықты сөзде, ауызша сөзде қателіктер жібермеуге тырысу керек. Егер онда қателіктер кетіп жатса, демек ол адамның құзыреттілігі, сөйлеу құзыреттілігі төмендеу деген хабар жетеді, тыңдап тұрған адамға сондай хабар жетеді. «А, мына кісі тілді әлі білмейді екен, дұрыстап сөйлей алмайды екен немесе сөйлеп үйренбеген адам екен, көпшіліктің алдында сөйлей алмайды екен деген сияқты әртүрлі жағдаятқа қатысты сондай ақпарат туындайды. Енді дайындықты сөздің интонациясы да өрнекті болады, интонациясында ауытқушылықтар болмайды. Себебі...

Жүргізуші. Бір мысал келтіре кетсеңіз...

Анар ханым. Иә.

Жүргізуші. ...тыңдарманға.

Анар ханым. Мысалы, дайындықсыз сөзде хиздатциялық пауза дейміз, біз ол туралы алдағы сабақтарымызда айтамыз, «ммм», «ііі» деген сияқты. Олар көбірек болады. Сосын бір қызығы, дайындықсыз сөз аяқ астынан бір сөзді айту керек болып қалған кезде, ол сөздегі ақпарат көбірек болсын деп талап етілген кезде сол ақпаратты анау кісінің өзінің ар жақ санасына жинап, түйіндеп шығарғанша, босқа кетірмейтін деп, көбіне біз «варвар», паразит сөздерді көп қолданамыз, мысалы, жаңағы менің тұтығып, тоқтап қате айтып қойғаным бұл дайындықты сөзде жіберген, кешірілмейтін қателіктерге жатады. Паразит сөздерді айтып қоямыз. Ол паразитті сөздерді өздеріңіз білесіздер, ол «жаңағы», «яғни» деген сияқты қайта-қайта қайталана беретін сөздер жатады. Дайындықсыз сөздерде осындай келеңсіз жағдайлар болып қалуы мүмкін. Бірақ оған кешіріммен қараймыз, дайындықты сөзде ондай қателіктерді қайта-қайта жіберу сөйлеп тұрған адамның тілдік құзыреттілігінің онша жақсы емес екенінен хабар беріп қояды.

Жүргізуші.  Мм.

Анар ханым. Енді дайындықты сөз. Дайындықты сөзге мысал келтіретін болсақ, дайындықты ауызша сөз ол мына тележурналистердің, радиожурналистердің бағдарламада сөйлеуі, мектеп мұғалімдерінің оқушыларға сабақты түсіндіруі немесе ресми қарым-қатынастағы мынау мекеме қызметкерлерінің күнделікті ағымдағы жиын, жиналыстардағы сөзі – осының бәрі дайындықты сөзге жатады. Дайындықсыз сөз көбіне әлеуметтік-тұрмыстық аяда қолданылады. Ол жерде өйткені күнделікті өмірде тіршілікте, туысқандар арасында, базарда, көшеде сіз коммуникантыңыз кім болатынын білмейсіз. Жағдайға қатысты адаммен сөйлесе бересіз. Сондықтан дайындықсыз сөзде осындай әртүрлі вариациялар көбейіп кетеді.

Жүргізуші. Мм. Көп рақмет, Анар ханым! Біздің уақытымыз шектеулі. Құрметті тыңдармандар, алдағы бағдарламаларымызда тілге қатысты бұдан да қызықты ақпараттарға қанық боласыздар деген ойдаймыз.

42. Интонация және грамматика
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл, әдеттегідей, «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Студиямыздың қонағы – тіл маманы Анар Мұратқызы. Анар ханым, енді интонация және грамматика жайлы айтсақ. Жалпы бұл не өзі?

Анар ханым. Бұл мәселені былай қарағанда, бұл лингвистикалық, теориялық мәселе сияқты болып көрінеді. Дегенмен біздің интонация мен грамматика деп әдейі тақырыпты қойып отырғанымыз осы екеуінің бір-біріне қарым-қатынасы туралы болғандықтан. Не үшін алып отырмыз? Өйткені кез келген ауызша сөз интонациясыз ауызша сөз болмайды. Сіз бір ойды сыртқа шығарам десеңіз, сіз оны аласыз да, жақсылап тұрып бір интонациялық формаға саласыз. 

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Интонация арқылы оған бір форма бересіз. Интонациясыз ауызша сөз болмайды. Ал енді интонация ол грамматикамен қарым-қатынаста болады, сөйлеген кезде грамматикамен қарым-қатынаста болады. Ол құрмалас сөйлемдердің интонациясында жақсы байқалатын құбылыс. Мысалы, «Үй іші тар, сондықтан аяқ алып жүргісіз» я? Осы сөйлемде «сондықтан» деген жалғаулық ананың не үшін аяғын алып жүре алмай тұрғанын көрсетіп тұр, алдындағы сөйлемге барып, себебін көрсетіп тұр. Ал егер «сондықтан» деген жалғаулықты алып тастайтын болсақ, өйткені «сондықтан» - грамматикалық көрсеткіш, енді осы қарым-қатынасты сөйлеміңіздегі осы екінші компонент, алдындағы компоненттің  себебін түсіндіріп тұрғанын сіз интонация арқылы ғана жеткізе аласыз. «Үй іші тар, сондықтан аяқ алып жүргісіз» десе, онша көрінбейді я? «Үй іші тар, сондықтан аяқ алып жүргісіз» деп. Ал енді «сондықтанды» алып тастаңыз. «Үй іші тар, аяқ алып жүргісіз».

Жүргізуші. Әсері ондай болмайды.

Анар ханым. Енді мен осыны интонациямен беремін қазір. «Үй іші тар, аяқ алып жүргісіз» десем, міне, себептік қатынасты интонация арқылы беріп тұрмыз, яғни интонацияны құбылту арқылы. Көрдіңіз бе, грамматиканың қызметін кейде интонация өзіне жүктеп алады. Енді бір қызығы, біз, мысалы, қараңыз, « - Кім келді? – Самат келді» я?

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. «- Кім келді? – Самат келді». Осыны мына «келді» деген етістікті алып тастап айтуға болады, грамматикалық көрсеткішті алып тастадық «келді» деген. «- Кім келді? – Самат» дедім мен я? Менің сөзімнің хабарлы болғанын, сөйлемнің аяқталғанын мен интонация арқылы беріп тұрмын. Енді мысалы «- Кім келді? – Самат», мен жауап бердім, ар жақтан біреу « - Самат?», ол не істеп тұр? Ол сұрап тұр. Оны да интонация арқылы беріп тұрмыз. Ал енді осыны грамматикалық форма арқылы беретін болсақ, онда интонация ондай көркем болмайды. «Самат келді ме?» десе, бәрібір де интонация қатысып тұр, бірақ «Самат?» деген интонацияға қарағанда, ол кішкене көмескілеу интонация. Сондықтан кейде грамматиканың шамасы жетпей жатқан жерде интонация көмектеседі, кейде грамматика мүлдем жоқ жерде интонация күшейіп алады да, сол мағынаны жеткізеді. Сондықтан бұл, әсіресе ауызша қарым-қатынастың тек қана ауызша түрде жүзеге асатын әлеуметтік-тұрмыстық аяда,  интонация грамматикалық қызметті өзіне жүктеп алуда көп кездеседі. Сонан кейін осы грамматика мен интонацияның қарым-қатынасын жақсы білген адам тыныс белгілерін де дұрыс қоя алады.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Жазба сөзде. Мұндай тағы да бір ерекше мысал бар, мысалы, қазақтың сөйлемі міндетті түрде тиянақты формадағы етістіктермен аяқталады. Мысалы, «Бүгін жаңбыр жауады», «Алматы ақшамы» газеті жаңбыр жауады» деп айтады» немесе «Хабар» арнасы жаңбыр жауады» деп айтады», міне, сөйлем аяқталды. Ал енді осыны ауызша сөзде осылай айта саламыз. «Хабар» айтад жаңбыр жауат деп». «Жаңбыр жауады деп» «Хабар» арнасы айтады» болу керек қой. Бірақ біз «Хабар» айтад жаңбыр жауат деп» дегендегі «деп» - тиянақсыз форма. «Дептен» кейін бірдеңе айту керек сияқты болып тұрады. Бірақ біз интонациямызды, сөйлемді аяқтап қоямыз да тыңдап тұрған адам «е, сөйлем аяқталды екен» деп түсінеді. Көрдіңіз бе, сөйлемнің аяқталғанын біз интонация арқылы беріп тұрмыз. Осындай нәрсеге, осындай мағыналарды ажырату үшін осындай интонация мен граммтиканың қарым-қатынасы туралы да білген артық болмайды.

Жүргізуші. Көп рақмет, Анар ханым! Интонация мен грамматика жайлы біраз мәліметтерге қанық болдық. Келесі тілдескенше!

43. БАҚ-дағы интонация: сөз сазы заңдылықтарының бұзылуы, оның себептері
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл әдеттегідей «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Студиямыздың қонағы, тіл маманы – Анар Мұратқызы. Анар ханым ендігі айтатын тақырыбымыз бұқаралық ақпарат құралдарындағы интонация жайлы болмақ. Сөз сазы заңдылықтарының бұзылуы және оның себептері жайлы.

Анар ханым. Иә, бұл біздің арнайы тақырыпты шығарып отырғанымыз, көбіне ауызша сөзді жиі еститін орта қазіргі кезде телеарналар, радиобағдарламалар, одан кейін әртүрлі гаджеттерде де пайда болды ғой, әртүрлі қосымшалар ауызша мәтіндер мен аудиокітаптар да пайда болды я?

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Сондықтан бұқаралық ақпарат құралдарындағы интонация дұрыс болу керек. Өйткені сіз қандай интонациямен айтсаңыз, сіз жеткізіп тұрған мағынаның 80 пайызы соған байланысты, қалай таратса да. Мысалы, сіз құраған сөйлемдердің мазмұнындағы ақпаратты тура сол күйінде немесе содан да күшті етіп, содан да әсерлі етіп жеткізу үшін сіз интонацияны дұрыс пайдалануыңыз керек. Енді дұрыс пайдаланбай қалсақ, онда ақпарат жетпей қалады. Бұл тақырыпты алған себебіміз, мысалы, қазіргі біздің дикторлардың интонациясы туралы айтып кеткім келді, бір жағынан. Бір жағынан біздің тіл үйренушілеріміздің құлағына алтын сырға, басынып сөйлейтін дикторлар пайда болды, жұлынып сөйлейтін дикторлар пайда болды, біреу артынан қуып келе жатқандай аптығып сөйлейтін дикторлар пайда болды. Осындай сөзді ауызша ресми, дайын сөзді естіп алып біздің тіл үйренушілер «е, қазақ тілінің интонациясы осылай екен, осылай сөйлеу керек екен» деген пікір қалыптаспас үшін біз осы тақырыпты таңдадық. Енді, мысалы, аптығып сөйлейтіндерді алайық. Мынау орыс тілінің интонациясын зерттеген Тамара Михаиловна Николаевна деген жақсы маман, ғалым бар. Сол кісі сонау, қателеспесем, 80-ші, өткен ғасырдың 70-80 жылдары...

Жүргізуші. Кеңес заманында.

Анар ханым. Иә, кеңес заманында орыс дикторлардың интонациясын зерттеп, мынадай бір құбылысты байқапты. Әдетте, мысалы, бір сөйлем аяқталып, екінші сөйлем басталғанда, олардың арасында пауза болады. Мысалы, «Бүгін Самат екеуміз бағдарламамызда сағат 5-те бастадық. Бірінші тақырыбымыз – мынадай» дегенде, «бастадық» дегеннен кейін пауза. Ал Николаевнаның байқаған құбылысы бойынша, осы сөйлемді оқитын болсақ, былай болады: «Бүгін Самат екеуміз тақырыбымызды сағат 5-те бастадық. Бірінші тақырыбымыз – мынадай». Ана жерде сөйлемнің соңында тұратын пауза сөйлемнің соңына жақындаған кезде пайда болады да, сөйлемнің соңғы жағы мен бірінші сөйлем бірігіп айтылып кетеді. Келесі сөйлем бірігіп айтылып кетеді, осы құбылысты ол кісі ұзақ зерттеп, «Бұл не үшін осылай? Неге бұл норма бұзылды?» деп сонда бұл кісінің келтірген уәжі «ақпарат заманы келе жатыр, ақпарат заманында неғұрлым азғана уақыттың ішінде соғұрлым көп ақпаратты жеткізу керек. Одан кейін, сенің айтып тұрған бірінші сөйлеміңді нормадан бұзса, нормасынан бұзса, онда ана сол сөйлем адамның есінде жатталып қалады. Одан кейін екінші сөйлемді де дәл солай нормасынан бұзса, ол сөйлем де есінде жатталып қалады. Сөйтіп, ана адамның назарын үнемі концентрацияда ұстап отыру үшін дикторлардың ойлап тапқан бір...»

Жүргізуші. Қулықтары.

Анар ханым. Қулығы. Егер осындай нормадан ауытқу боп жатса, түсінуге болады. Бірақ сіз көз алдыңызға елестетіңізші, бүкіл сіздің оқып отырған ақпаратыңызда, бүкіл сөйлемдерде интонациядан ауытқып жасалса, онда сіз бәрібір де тыңдарманның назарын...

Жүргізуші. Шаршатып жібереді.

Анар ханым. Сіз, керісінше, оның жынына тиіп кетесіз, қарапайым тілмен айтқан кезде осындай БАҚ құралдарында. Бұл енді асығып, аптығып сөйлейтін, тілінде осындай ерекшеліктер барларға қатысты...

Жүргізуші. Ұрысып, жекіріп сөйлейтін дикторлар да бар.

Анар ханым. Иә, мысалы. Сонда оларда сөйлемнің соңындағы паузаның өзі сөйлемнің басқа бір ортасында болып кетеді. Кейде сөйлемнің келесі бір бөлігі мен ана сөйлемді жалғастырып жібереді олар. Сонда неғұрлым ақпаратты тез жеткізесіз, әрине. Бірақ менің ұсынысым, сол дикторларға, «қарқын» деген интонацияның бір компоненті бар, біз ол туралы алдыңғы сабақтарда айттық. Қарқынды жеделдетуге болады. Қарқын дегеніміз – белгілі бір уақыт аралығында айтылып үлгерген буын саны. Буын санын көбейтіп жіберу керек. Тезірек сөйлеп жіберу керек, мысалы. Бірақ паузаны, кідірісті тиісті жеріне қоюға болады. Сонда сіздің сөйлеміңіз жалықтырмайтын сияқты, оны да ескеру керек. Одан кейін, тағы да бір мәселе – жұлынып сөйлеу. Бұл журналистің өзінің миссиясын дұрыс түсінбеуден болса керек. Әсіресе жаңалық тарататын журналистерге өздерінің сол жаңалыққа қатысты эмоцияларын көрсетуге болмайды. Өйткені тыңдарман неғұрлым объективті түрде жағдаятты қабылдау керек. Ал егер сіз сөйлеп тұрып сол ақпаратқа өз эмоцияңызды білдірсеңіз, интонация арқылы, онда тыңдарман не сізді жақтайды, не сізге қарсы шығады. Ал сіздің мақсатыңыз ол мәселені жақтату, қарсылату емес. Ол мәселе туралы хабардар қылу ғой. Ары қарай өзі біледі – жақтай ма, жақтамай ма? Әрине эмоция тудыру кейбір бағдарламалардың мақсатында бар. Ол кезде жұлынуға да болады, ондай кезде тасынуға да болады.

Жүргізуші. Жақсылап түсіндіріп бердіңіз, Анар ханым. Көп рақмет сізге!

44. Әсіре ресмилік
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл әдеттегідей, «Дұрыс сөйлейік бағдарламасы. Біздің Анар ханыммен сұхбатымыз жалғасуда. Ендігі айтар тақырыбымыз әсіре ресмилік жайлы болмақ. Анар ханым, тарқатып айтып берсеңіз.

Анар ханым. Иә, бұл ауызша сөзде. Ауызша сөз де жазбаша сөз сияқты екі формада өмір сүреді дедік қой, екі қарым-қатынас түрінде өмір сүреді дедік қой. Біреуі ресми қатынаста, сосын бейресми қатынаста. Дегенмен де ресми қатынастағы ауызша сөздің өзінде ресмилік формалар болғанымен, бейресми қатынастың элементтері көбірек араласып жүреді. Ал ресми қанынастың жазба сөзінде, мысалы, өтініш жазсаңыз, мінездеме жазсаңыз, өмірбаян жазсаңыз, осындай сияқты жазба мәтіндерде бейресми қатынастың элементтері болса да, бірі енді ішінара, ілуде бір болады. Ал одан артық араластыруға болмайды. Араластырса, онда сіз нормадан ауытқисыз. Тәртіпті бұзасыз, сол саладағы тәртіпті. Ал ауызша қарым-қатынаста, ресми қарым-қатынаста мынау бейресми қарым-қанытастың элементтері болуы тиіс. Мысалы, бір сабағымызда осындай бір мысал келтірдік-ау деймін. Мысалы, «мені жұмысқа алуыңызды...осыншасыншы күннен бастап мынадай-мынадай мекемеге мені жұмысқа алуыңызды сұраймын» деп сіз өтініш жазасыз я? Егер сіз осы өтінішіңізді ауызша білдіретін болсаңыз, оның ішінде бейресми қарым-қатынастың жолдары жүреді. Мысалы, сіз «мекеме басшысы Бәлембаев мырзаға» демейсіз, «Бәлембаев мырза, менің жұмысқа алыңыз» демейсіз, сіз барған кезде ол кісіге «Бәлембай, Мәке» дейсіз я, танитын адамыңыз болса, әрине. Танымайтын адамыңыз болса, мысалы, «Самат мырза» дейсіз, мысалы «Осы айдан бастап осы мекемеге жұмысқа тұрсам деп едім, сондай бір орын болып жатса, мен деген осындай маман едім, ыңғайы келіп жатса» деген сияқты бейресми қарым-қатынас тіліне қатысты элементтерді де қолданасыз. Ауызша ресми қарым-қатынастың ерекшелігі осында. Бірақ шектен шығып кетпейсіз. Тым шектен шығып кетсеңіз, күлкілі болады не дөрекі болады. Ал енді әсіре ресмилік деген қандай? Әсіре ресмилік деген осындай неғұрлым жақынырақ қарым-қатынастағы ресми қарым-қатынасты, яғни субординация сақтайтын кездегі тілдік бірліктерді қолдану әсіре ресмилікке жатады.

Жүргізуші. Бір мысал келтіре кетсек, есіңізде болса, Ресейдің киносы бар Никулин ойнайтын. Сол жерде мынадай бір күлкілі, бәріміз күлеміз сол. Ұрлық жасауға келіп тұр, «дәретхананың қайда екенін айтып жібермейсіз бе?» дейді де сол жерде актер ерекше адамның күлкісін шақырады.

Анар ханым. Міне, күлкі тудырады. Дәретхананың демейді, түн ортасында олар қойманы тонайын деп жүреді де, сол қойманы күзетіп тұрған күзетшіге келіп, «Кешіріңізші, осы жерде орталық кітапхана қайда орналасқанын айтып жібермейсіз бе?» деп сұрайды я? Сонда әсіре ресмилік күлкі тудырады, күлкі тудырудың бір амалы осы - әсіре ресмилікті пайдалану. Мысалы, күнде көріп жүрген, күнде сөйлесіп жүрген әріптестердің кейде саған «Иә, құрметті Анар Мұратқызы» десе, өзіңнен өзің күлесің немесе олардың сені кекетіп тұрғанын байқайсың. Әсіре ресмилік осындай. Осындай жағдаяттарға қарай тілдік құралды таңдау керек. Мысалы, әсіре ресмилік кейде мынау стильдік ерекшеліктерді түсінбеген адамдардың тілінде кездесіп қалады. Мысалы, жай өмірден мысал, жақсы араласатындар, яғни отбасы мүшелері бірі інісі, бірі әпкесі, бірі қарындасы болып, ватцап жүйесінде топ құрдық делік я? Сол топта, мен енді басымнан өткенімді айтып жатырмын. Сол топта бір інім бір жай ғана ақпарат, мысалы, «Бәріміз бірігіп, осындай осындай деген туыстарымыздың үйіне пеш салып берейік, көмектесейік бәріміз» деген ақпаратты жазбақшы болған. Бірақ онда былай жазылған «Құрметті менің ағайындарым, барлығымыздың да айналамызға көмек беру керектігі туралы ой ойымызда жүреді. Әсіресе біздің осындай осындай деген ауылда тұратын ағайынымыздың үйінде пеш жоқ екен. Егерәки біз осындай осындай сомадан жинап, ол кісілерге пеш салып беретін болсақ, біріншіден, біз үлкен сауапқа кенелеміз, екіншіден, біз ол кісілердің өмір сүру тіршілігін жеңілдетеміз» тура осы мазмұнда тура осы сөйлеммен ақпарат берген бір інім. Осыны оқыған кезде «группа» дейміз, топта отырған барлық ағайындарымыз күлдік. Барлығымыз анау күлегештердің суреті бар ғой, түгелдей. Ешқайсымыз бұл ақпаратқа «шынында да осы солай екен-ау, онда сөйтейік» деп жауап жазған жоқпыз. Ар жағымызда ол ой тұрды, бірақ күлкіні «жібердік», көрдіңіз бе? Әсіре ресмилікке осындай бір қызықты мысалды келтіруге болады.

Жүргізуші. Көп рақмет, жақсы түсіндіріп бердіңіз!

Анар ханым. Мысалы осыны, Самат, сіз қалай жазар едіңіз туыстарыңызға жазсаңыз?

Жүргізуші. «Бауырлар, осындай ағайынымызға қол ұшын берейік. Осылай да осылай, осынша соммадан ақша жинаймыз» деп пе?

Анар ханым. Андағыңыз да ресми болып тұр. (Күледі.)

Жүргізуші. Мен өзі болмысымда сонда адаммын да.

Анар ханым. Мен, мысалы, былай жазар едім.

Жүргізуші. Мен де болсам, мысалы, солай жазып күлкі шақырар ма едім.

Анар ханым. Сізде әсіре ресмилік бар. Өйткені күнделікті ресми қатынаста көбірек жүресіз-ау деймін. Мысалы, оны былай жазуға болады. «Ауылдағы Бәлембай деген ағам мен Бәлембай деген жеңгемнің пештері нашар екен. Соған бір дұрыс пеш салып берейік те, соны мен қарастырып қойдым қандай жолдарын, бірақ осынша ақша керек, қане, жиналайық» десек болды ғой.

Жүргізуші. Иә, қысқа да нұсқа дейсіз ғой. Дұрыс, көп рақмет, Анар ханым! Жақсы сұқбат болды.

45. Әсіре пәс стильдік қолданыстар
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл - «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Студиямыздың қонағы - Анар Мұратқызы, тіл маманы. Анар ханым, әсіре пәс стильдік қолданыстар деп нені айтамыз?

Анар ханым. Біз енді өткен сабағымызда әсіре ресми қолданыстардың ауызша дискурста бір ерекшеліктері туралы айтқанбыз. Бүгін енді әсіре пәс, пәс деген көріп тұрсыздар неғұрлым төмен деген я? Сөйлеу тілінің өзінің бір жанрлары көп қой енді. Соның енді бір түріне осы пәс қолданыстар жатады. Ол қарапайым, қарапайым сөйлеу тілінің, ауызша сөйлеу тілінің бір сөздері, әдетте тұрмыстық деңгейдегі бір өте төмен, қалай айтсақ болады, тілдік құзыреттілігі де төмен, кішкене бір мәдениеті де төмендеу адамдардың тілінде көбірек кездеседі. Бірақ енді осы сөзді кей кездері өздеріміз де, ресми қарым-қатынаста көп жүрген адамдар да, тіл мәдениетін білетін адамдардың өздері де қолданып қалады. Ондай кезде олардың қолдануының себебі болады. Ол бір тыңдап тұрған адамын ренжіту үшін айтуы мүмкін, пәс деген енді төмен сөздер, мысалы, боғауыз емес, бірақ боғауызға мағынасы жақындау сөздер ғой. Міне, осындай сөздерден өте сақ болуымыз керек. Мысалы, енді ондай сөздерді айтуға ұят енді, тіпті, оларды. Бірақ...

Жүргізуші. Абай атамыз да кезінде жазып кетті ғой.

Анар ханым. Иә, сондай сөздер. Мысалы, адамның арты деген сөздер я? Немесе бір сөзге қатысты синонимдік қатар болады да, соның ішіндегі жағымсыз экспрессия, жағымсыз бояуы көп сөздер болады. Мысалы, «күлу» деген бар я? Сосын кейін сол «күлуді» «қарқылдау» десе де болады я? «Ыржаңдау» деген де бар. Енді сондай «күлуді» «жырбию» десе, өте жаман естіледі я? «Жырбиып мына отырған отырысын қарашы» десе...

Жүргізуші. «Ырбиып» деп жатады.

 Анар ханым. Ырбию, жырбию, иә. Осындай, осындай қолданыстар енді. Аса бір мәдениетті сөздерді айттым. Осыған енді сақ болу керек. Тіл үйренушілер енді ондай сөздерді біле қоймас, дегенмен тілді білетін адамдар осындай сөздерді қолданбағаны абзал. Енді біздің кейбір жазушыларымыздың тілінде болады. Бір жағымсыз оқиғаны сипаттағанда, осындай сөздерді қолданады.

Жүргізуші. Өйткені сол жердегі «сахна» сұранып тұрады соған.

Анар ханым. Сұранып тұрады соған, иә. Дөрекі осындай сөздерді. Сондықтан бұл әсіре пәс стильдік қолданыстарды ресми қарым-қатынаста қолдану тіптен үлкен қателік болып саналады. Пәс стильдік қолданыстарға тұрмыстық аядағы тіл мәдениеті төмен тілдік тұлғалардың сөйлеу элементтерін қолданып жатыр. Көбіне ол паразит сөздер, варваризмдер – осыған, әсіресе қатты сақ болу қажет. «Ваще», «короче» сөздері, осындай сөздерді көп қолданатын бізде тілдік тұлғалар бар. Одан кейін енді арасында орыс тіліндегі жаман боғауыз сөздерді де қолданып кететіндер бар. Міне, осындай нәрселерді біз пәс стильдік қолданыстың элементіне жатқызамыз. Әсіресе мынау қазіргі жастардың тілінде шет тілінен енген сөздерді өзінше бұрмалап, жаргон жасап алғандары бар, қазақ сөздерін бұрмалап жаргон жасап алғандары бар. Мен енді...

Жүргізуші. Бұрмалап дегеннен шығады, егер осы біздің хабарымызды тыңдап отырған жастар болса, құлақтарына алтын сырға, қазір байқасаңыз, ауылды жерде былай сөйлейтін болған қазір: «Сөйтіп жатсың», «бөйтіп жатсың» өзінің атынан емес, басқа біреудің атынан «няғып» жатқан сияқты. «Сөйткенсің ғой», «бөйткенсің ғой» дейді.

Анар ханым. Иә, осындай элементтері де болады. Бірақ бұлар тым пәс элементке жатпайды. Мысалы, мынадай сөздер жаргон «ат болдық біз», «кеше біз ат болдық» дейді. Бұл деген сөз «кеше біз өлгенше мас болдық» дегенді білдіреді. Одан кейін, жаңа жақсы бір сөз есіме түсіп отыр еді. А, «жынды» деген сөзді айтады. «Мына сөмкең әдемі екен» демейді, «Мына сөмкең жынды екен» дейді, мысалы сатып алған сенің сөмкең немесе «Сен бүгін керемет әдемі болып кетіпсің!» дегенді «Сен бүгін жынды болып тұрсың» дейді. Міне, осындай жаргон сөздер әсіре пәс элементтер. Енді ауызша қарым-қатынаста, әсіресе ресми ауызша қарым-қатынаста осындайлардан сақ болу керек.

Жүргізуші. Дұрыс айтасыз. Көп рақмет, Анар ханым!

46. Боғауыз сөз
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Анар ханым, бұл жолы редакторымыз қызықты тақырыпты ұсынып отыр. Тақырып  – боғауыз сөздер туралы.  Бір кездері базардан боғауыз сөздерге арналған кітаптар сатылатынын  байқап қалғаным бар. Қызық көріп, ашып оқып қарадым. Бәрі анық жазылып тұр. Сондықтан осы боғауыз сөздер жайлы ғылыми түрде түсіндіріп берсеңіз.

Анар ханым. Бұл мәселе барлық тілде көтеріліп жүр. Боғауыз сөздер туралы қазақ интернетінде, орыс интернетінде мәселе ретінде көтеріліп жүр.  Кейбір адамдар  боғауыз сөздерді  психологиялық күйзеліс кезінде қолданса, жеңілдеп қалады.

Жүргізуші. Иә, шынымен солай.

Анар ханым. Бірақ тілтанушылар, мәдениеттанушылар бұл сөздерге ерекше бір функция жүктемейді.

Жүргізуші. Дегенмен де адамға бір психологиялық әсері болады ғой.

Анар ханым. Психологиялық жағдайды жеңілдетудің боғауыз сөзден басқа да формалары бар екенін айтқымыз келеді. Бір қызығы, жаман нәрсеге кез келген адам әуес болады .  Тіл үйренушілер қазақтың боғауыз сөзінен, ең кем дегенде, біреу-екеу болса да біледі. Өйткені жаман нәрсеге адам біртүрлі қызық көріп, құмар болады. Соны білгісі келіп тұрады-ау. Тіпті кішкентай балалардың өзі, тілі шықпай жатып, ауылды жерлерде жақсы сөздерге қарағанда, боғауыз сөздерді тез жаттап алады.

Жүргізуші. Дұрыс айтасыз мен тағы бір мысал келтіре кетейін. Менің кішкетай балам бар. Балам жаңағыдай сөздерге  үйір боп тұрады. Ол сөздерді балабақшадан естіп алатын болуы керек. Мұндай сөздерге менің тыйым салатынымды балам  жақсы біледі. Сондықтан: «Әке, осындай сөзді айтуға болмайды ғой», -  дейді. «Ия, айтуға болмайды» десем, қайта айналып келіп сұрайды. Содан «әй, қойшы» деймін. Айтып тынады, ия. Бәрібір де айтып тұр, «болмайды ғой?» деп айтып қояды.

Анар ханым. Баланың психологиясы тұрғысынан боғауыз сөзге құмарлықты  түсіндіруге болады. Оның себептері басқа, ол күнделікті оның айналасында дыбысталып жатқан сөздердің ішінен ондай сөздер жоқ болғандықтан. Ол бір сирек естіліп қалатын сөздер болған соң, кез келген біртектіліктің ішінен ерекше болып көрінген нәрсе адам назарында тез қалады. Сол сияқты бала да тыйым салынған нәрсеге ұмтылысы шексіз болады. Сондықтан баланың психологиясында оның себебін түсіндіру оңай. Ал енді үлкен кісілер оның боғауыз сөз екенін біле тұрып, қолданатыны бар. Тілтанушылар осы сөз дұрыс, мұнысы дұрыс емес деп, боғауыз сөзге белгілі бір функция бере алмайды. Қанша дегенмен боғауыздың аты – боғауыз. Әрине, ол  лексикалық қорымызды әйтеуір бір элементтері. Бар болған соң біздің лексикалық қорда жүрген сөзді оларды мүлдем сөз емес деп айтуға болмайды. Дегенмен де боғауыз сөзді қай кезде қолданатыныңызды ойланып көрейікші. Барлық тілтанушылардың атынан сөйлемей, өзімнің ойымша, боғауыз сөзді айтқан кезде адам оны бір мақсатпен қолданады деп айтуға болады. Боғауыз сөз әрқашан бір мақсатпен айтылады. Сонда боғауыз сөзді айтудағы мақсатыңыз,  не? Сіздің ашуланып тұрғаныңызды көрсету. Ол кісіге ашуланып тұрғаныңызды көрсету.

Жүргізуші. Қарсылық таныту.

Анар ханым. Ия, қарсылық таныту немесе сіз өзіңізді ұстай алмағаныңыз соншалық, бейәдеп әрекетке барып тұрғаныңызды, бәрібір сіз сыртқа шығару арқылы көрсетіп тұрсыз. Енді сіз осы қатты ашуланып тұрғаныңызды, сол кісіге ренішіңізді білдіріп тұрғаныңызды боғауыз сөзден басқа да сөздермен жеткізуге болады ғой. Қазақта сүйектен өтетін, сол жаңағы сіздің ашуыңызды боғауыз сөзден де жүз есе күшті қылып жеткізетін сөздер бар. Небір қарғыстың түрлері бар. Енді Құдай қарғыс айтудан сақтасын дегенменде, деймін ғой. Тіпті қарғамай-ақ жылы сөзбен де, тіпті интонациямен де мысқылдап та, шағып алып та, сіздің осы жай-күйіңізден хабардар ету жолдары жетіп артылады. Бірақ соған қарамастан, боғауыз сөздерді бізде қолданады. Бір қолданатындардың екінші типі олар – мәдениеті төмен адамдар.

Жүргізуші. Мені бір сұрақ қызықтырады. Осы бейәдеп сөздер, боғауыз сөздердің бір ғылыми талдамасы жасалынған ба? Түп негізі неден шыққан, қандай мағына береді? Қазір енді атын атап, түстемей-ақ қояйық, жалпы. Ия, жоқ деген.

Анар ханым. Жасалған деп, толық жасалған деп айта алмаймын. Бірақ бізде, біздің мынау мәдени кеңістігімізде Ақселеу Сейдімбеков ағамыздың «Қазақтың бейпіл сөздері» деген кітабы шыққан, жарық көрген. Оны осы боғауыз сөзге қатысты әңгіме қозғалса, тек сол кісінің осы кітабын айтып кетеді.

Жүргізуші. Ол бірнәрсеге сүйеніп, ойлап табылған сөз ғой.

Анар ханым. Ия, ол сөздердің бәрінің де түбірлері бар, бәрінің де мағыналары бар. Бірақ бұларға сөз мәдениеті тұрғысынан қарасаңыз, ол сол сөзді қолданып тұрған адамның өте тіл мәдениеті төмен екенінің, тілдік ортасының  саяздығын, яғни оның күнделікті естіп, үйреніп қалған сөздері екенін көрсетеді. Демек, ол адам оларды қолданған кезде, ол сөздердің дөрекі екеніне онша назар аудармайды. Өйткені күнде естігендіктен. Сондай тілдік тұлғалардың, бұл тұлғасын көрсететін - қолданыстар. Ал екінші бір қолданыстың себебін,  жаңа айттық, ол адамның өзінің аффекті жағдаятына түскен кезде, аффектілік, психологиялық аффекті жағдайға келгенде өзіне қойылған кедергілердің барлығын алып тастап, осындай  тыйым салынған әрекетке барғаны сигнал береді. Боғауыз сөздерге жалпы көп үйір болмау керек  деп ойлаймын.

Жүргізуші. Өте дұрыс айтасыз, хабарымызды қорытындылай кетсек, біздің тыңдармандарымыздың ойында жүретін нәрсе екен.

Анар ханым. Бір ғана толықтырып кеткім келеді, Самат. Сол боғауыз сөздің орнына «көргенсіз» деген сөзді айтса, бір ашу тудырған кезде боғауыз сөз айтқан адамға, сол адамға қарата «көргенсіз» десек, қазақ мәдениетін білетін білетін адам үшін одан артық ауыр сөз жоқ, «көргенсіз» дегеннен артық ауыр сөз жоқ.

Жүргізуші. Тыңдармандардың құлағына алтын сырға, «көргенсіз» деген сөзді жаттап алыңыздар.

Анар ханым. Ия, дәл осындай тағы бір сөз бар. Біздің академик Рабиға Сыздықова апайымыз айтады «Ей, кәпір атанбайын!» деп, «ей, кәпір» атанғаннан Құдай сақтасын» дейді. Сондықтан «Ей, кәпір», «көргенсіз» деген сөздердің салмағы өтеу ауыр, ондай сөздерді Құдай естіртпей-ақ қой біздерге.

Жүргізуші. Дұрыс, есте жүретін нәрсе екен. Көп рақмет сізге!

47. Сөз құдіреті туралы
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл ­– «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Студиямыздың қонағы – Анар Мұратқызы, тіл маманы. Анар ханым, енді сөз құдіреті туралы айтатын болсақ.

Анар ханым.Ия, сөз құдіреті дегеннің өзі аты сондай пафосты, өте көтеріңкі стильде берілген. Дегенмен де, ең құдіретті дүние сөз екенін білген абзал. Тіл үйренушілерді бір жігерлендіру үшін айтатынымыз: «Сіздер бір құдіретті дүниені үйреніп жатырсыздар. Неше тіл білсең, сонша адамсың дейді». Ал  кез келген тілдің сөзі дұрыс пайдаланылса, ол құдіретті. Жалпы, мына тілтанушылар арасында әбен танымал болып кеткен афоризм бар. Бұл сөздің құдіреті бұл атомдық физиканың соңғы жаңалығы сияқты.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Құдіреті соншалық.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Мысалы, сіз атомның энергиясын (мм) атом энергиясы сияқты сөз құдіретті дейді. Егер сіз атом энергиясын егіске пайдалансаңыз, сіздің игілігіңіз пәлендаған, пәлен, миллиондаған есе арта түседі, я?

Жүргізуші. Сөз тас жармаса, бас жарады дейді ғой.

Анар ханым. Ия, бұл енді келесі мазмұнда. Егер, мысалы, сіз атом энергиясын теріс пиғылда пайдалансаңыз, онда оның келтірген кесірі мен кесапатынан  осы жақын аралықта арыла алмайсыз. Сондықтан да сөзді егер дұрыс пайдаланса, ол адамды өсіреді, адамды дітіне жеткізеді, мақсатына жеткізеді, сөз арқылы басқа адамдарды ұйымдастырып, ол өзінің арманына да жете алады, өз арманына да жете алады, өзгенің де арманын орындай алады. Сөз арқылы ол біреуді жер де ете алады, жауларын да таба алады, достарын да таба алады. Енді оны қазақтың баласына да, басқа  ұлттың өкілінің баласына да айтып, түсіндіріп жатудың да қажеті жоқ. Дегенмен, мына қазақтың сөзінің құдіреті сондай, қай замандағы осы сөздің құдіретін пайдаланған, сөз өнерімен жұртқа танымал болған адамдардың осы сөз туралы идеясын қарасаңыз, бәрі гуманистік. Сондықтан, қазақты сөзге ерекше мән берген халық деп айтамыз. Қазақ сөз арқылы тек қана игілікті істерді жасап отырған. Оларға кімдер жатады десек, ақын-жазушыларымыз, бұрынғы көне дәуірдегі жырауларымыз жатады.

Жүргізуші.          Билер

Анар ханым. ...би-шешендеріміз, осы сөзбен ел басқарған, тіпті, мынау қазіргі кездегі қоғам қайраткерлеріміз, саясаткерлеріміз, бұрынғы замандағы хандарымыз, сұлтандарымыз, төрелеріміз – ол кісілердің барлығы сөзді қолданғанда, тек игілікте қолдану  керек екенін айтып кеткен. Тек игілікті іске. Сондықтан, мына тіл үйренушілерге айтарымыз қазақ тіліндегі сөздерді қолданудың бірінші шарты – сөзді игілікті іске қолдану керек. Содан кейін болса керек,  қазақ «Қалың қалай?» десе, «Жаман» деп жауап бермейді. Бірақ, өзге ұлт өкілдерінде  «Қалың қалай?» десе, орыс тілінде сұрап жатса, «Ой, плохо» деп айта салады. Қазақ тілді адамдар біртүрлі боп қалады да, «Қалайша жаман?» деп сұрауы мүмкін. Біздің қазақтың мәдениетінде қалың қанша мүшкіл, нашар боп тұрса да, енді дым құрып бара жатқан кезде  сол өзіңнің халіңнің мүшкілдігіңнен хабар бергің кеп бара жатса, «Жаман емес» деп айтасың. «Емес» дегенді апарып қосып қоясың, бірақ «жаман» деген сөзді айтқанның өзі сені тыңдап тұрған адамға «А, мына кісінің халі әдеттегіден нашарлаған екен-ау» деген сигнал береді.

Жүргізуші.Мм.

Анар ханым.Сигнал, белгі береді. Әйтпесе, кез келген қазақтан жақсысы болсын, жайсаңы болсын, нашары болсын, қайсынан сұрасаң да «халым шүкіршілік, бір құдай деп жүріп жатырмыз. Ілдалдалап жүріп жатырмыз. Баршылық, аманшылық» деп жауап береді. Міне, осы бір ғана сөзден-ақ осындай қазақтың сөз саптауында тек позитивті сөздерді айтуға тырысушылық байқалады. Мысалы,«білмеймін, жасай алмаймын, дұрыс емес» деген сияқты категориялды түрдегі жауаптардан қашған дұрыс.

Жүргізуші.Мм.

Анар ханым.Мысалы, білмеймін емес, біліңкіремей тұр едім, білмей тұрған сияқтымын деп  азар болмағанда солай жауап береді. Дұрыс емес демейді, дұрыс па екен, дұрыс болар ма екен. Дұрыс емес дегенді айтқыңыз келсе, дұрыс емес шығар-ау, ай осы дұрысырақ емес деген сөздерді қолданған абзал. Сонымен қазақтың сөзіндегі бір ерекшеліктің бірі – категориялы ұғымның, яғни теріс мағынадағы ұғымдардың неғұрлым оңға қарай жақындатып  беру.

48. Ауызша сөз сыры
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Анар ханым, ендігі сауал ауызша сөз сыры жайлы болмақ. Осыны тарқатып айтып берсеңіз.

Анар ханым. Иә, осы ауызша сөз сыры дегенде мына ауызша сөздің өзіне ғана тән ерекшеліктері туралы айтамыз, енді ол кезде оның қарама-қарсы объектісі – жазбаша сөзбен салыстырып айтамыз. Мысалы, жазбаша сөзде дыбыстарды естімейміз. Өйткені ол жерде әріптер жазылады. Енді ауызша сөздік ерекшеліктері туралы айтқанда, бір айтылып кететін маңызды нәрсе, кез келген тіл, ауызша формадан тараған, яғни оның жазбаша формасы екінші дәрежелік қалыптасқан дүние. О баста тіл ауызша тараған, о баста тіл ауызша пайда болған. Сондықтан да ауызша сөздің осы жағына келгенде басымдығы бар. Содан кейін ауызша сөздің ерекшелігі – онда сіздің айтып тұрған ойыңызды, коммуникант арасында болады ғой енді сөйлеу, қарым-қатынас, айтып отырған ойыңызды үнемі тыңдау арқылы қабылдайды. Тыңдау аппараты арқылы қабылдайды. Сондықтан сіз ауызша сөзді құрған кезде адамның құлағына, құлағының құрышын қандыратын амал-тәсілдерді ойластырғаныңыз дұрыс. Бұл – ауызша сөздің тағы да бір сыры. Одан кейінгі ауызша сөздің бір ерекшелігі – жазба сөзге қарағанда кішкене еркіндік беріледі. Мысалы, жазба тілдің өзінің қатып қалған кодтары бар. Егер сіз жазбаша ғылыми мақала жазатын болсаңыз, дәл сол ғылыми мақалаңызды, айтып отырған ойды сіз сол мақаланың қойылатын талаптарына жауап беретіндей етіп жазасыз я?

Жүргізуші. – Белгілі нормаға сүйеніп.

Анар ханым. – Ал енді ғылыми мақалада айтып отырған ойды сіз жұртшылық алдында ауызша айтып беретін болсаңыз, сізге соншалықты бір үлкен шектеулер, клишелерден шығып кетпеу сияқты талаптар қойылмайды. Талап бар, дегенмен ондай қатал емес. Сізге онда эмоцияларыңызды қосуға да болады, сіз арасында аудиториямен байланыс орнату үшін сіздің айтып тұрған ақпаратыңыздан бөлек, ақпаратыңыздан тыс сөздерді қолдануыңыз мүмкін. «Ал енді бері қарап тыңдайық, енді менің айтатын мәселем сіздерді қызықтыратын шығар» деген сияқты қыстырма конструкцияларды қолдануыңыз мүмкін. Ғылыми стильдің ауызша формасының өзінде сондай, ол сол ғылыми стильдің жазбаша формасына қарағанда, еркіндіктерге жол беріледі. Міне, ауызша сөздің сыры осында. Сондықтан тіл үйренушілер, егер қазақ тілінде ауызша сөйлегенде сауатты, дұрыс сөйлейміз десе, онда бірінші кезекте дұрыс дыбыстауды, интонацияны дұрыс қолдануды, одан кейін ауызша сөздің өзіне ғана тән лексикалық қолданыстар мен түрлі құрылымдарды білу керек. Одан кейін ауызша дискурстың ерекшелігін білу керек, енді ауызша дискурс дегеніміз – сіз сөйлеп, сіз сол сөзді айтуға барған орта. Сізді тыңдап тұрған адам, ол кім, жағдаят қандай, сізді қабылдайтын орта ма, қабылдамайтын орта ма немесе ресми орта ма, бейресми орта ма, тағы осындай-осындай түрлі-түрлі жағдаяттарды, осы төрт-бес негізгі факторды ескеру керек, ауызша сөздің дұрыс құрылуының сыры осында деп ойлаймыз. Мысалы, егер сіз мекемеде болатын іс туралы маңызды хабарландыруды жазбаша формада жеткізетін болсаңыз, сіз хабарландыру деген құжаттың үлгісін аласыз да, оның мынадай үлкен айдармен «хабарландыру» деп үлкен әріптермен жазасыз, содан кейін қайда, не, қашан деген сұрақтарға жауап бересіз. Мысалы, «Бүгін институттың мәжіліс залында мынадай атты баяндаманың талқылауы сағат осындай-осындай уақытта болады. Барлықтарыңыздың қатысуыңызды сұраймыз» деген сияқты ауызша формада жазасыз. Ал енді осы ғана, осы ақпаратты егер сіз ауызша түрде жеткізсеңіз, «Хабарландыру! Бүгін осындай-осындай» деп айтпайсыз ғой я? Сіз онда айтасыз, «Әріптестер, мен бүгін сіздерге бір хабарландыру айтайын. Міне, қазір осындай уақытта, мына біздің залымызда» ...

Жүргізуші. Осындай баяндама болады.

Анар ханым. ...тіпті сіз ол кісіні танитын болсаңыз, мысалы, «Анар апайдың баяндамасын талқылаймыз» дейсіз болды. Тіпті баяндаманың тақырыбы ұзақ болуы мүмкін, сіз оны «Анар апайдың «Сөз мәдениеті» туралы баяндамасын тыңдаймыз» деп айта саласыз. Міне, ауызша сөздің ерекшелігіне осындай мысалдар келтіруге болады. Сосын оны фонетикалық құрылысы да жазба тілдегідей толыққанды болмайды, кейде сөйлемдерді қысқартады, кейбір дыбыстарды түсіріп тастайды. Осындай өзінің еркіндігі бар.

Жүргізуші. Түсінікті, қойылған сауалға толық жауап бердіңіз. Рақмет сізге!


49. Дайындықты ауызша сөз ерекшеліктері
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы.  Студиямыздың қонағын тағы да естеріңізге салып өтейін, тіл маманы – Анар Мұратқызы. Анар ханым, олай болса сауалға бірден көшсек, бүгінгі сауалымыз – дайындықты ауызша сөз ерекшеліктері. 

Анар ханым. Иә, дайындықты ауызша сөз туралы біздің бағдарламаның тыңдармандары біраз түсініп қалса керек. Дегенмен де тоқталып өтейік. Ауызша сөз туралы алдыңғы біздің бағдарламада айтып кеттік. Енді ауызша сөздің, оның дайындықты, дайындықсыз формалары болатыны туралы да ол кісілер хабардар. Ал сондағы дайындықты ауызша сөз дегенде, бұл анағұрлым дайындықсызға қарағанда, сөзін жүйелі түрде айтатын ауызша сөйлеудің формасы, яғни сөзінің басы болады, ортасы болады, негізгі ақпарат беретін, сосын қорытынды аяғы болады. Мына сөзді қарайтын болсақ және ол біздің тіліміздің әдеби нормасына сәйкес жасалады, сөйлемдері неғұрлым толық конструкцияда болады, қысқарып қалған немесе ортасынан сығымдап алып тастап, (...) сөйлемнің басы мен аяғын қоса салып, бере салған бір элипстік дейді, мынадай сығымдалған конструкциялар болмайды, дайындықты сөйлеудің осындай ерекшеліктері бар. Енді осы дайындықты ауызша сөз қай жерде жүзеге асады деген сұрақ туындауы мүмкін. Ол, ең алдымен, ресми қарым-қатынаста көрінетін стильдерде жүзеге асады. Біз оларды кітаби стильдер деп те айтамыз. Кітаби стильдерге төрт түрлі стиль жатады: ғылыми стиль, көркем әдебиет стилі, публицистикалық стиль, ресми ісқағаздар стилі деген. Міне, осы стильдердегі сіздің ауызша шыққан сөзіңіз ауызша сөзіңіздің көбі дайындықты ауызша сөзге жатады. Неге көбі деп отырмын, өйткені осы стильде ауызша түрде жүзеге асатын коммуникацияда кейде сіз дайындықсыз сөйлеуіңіз де мүмкін. Солай емес пе? Аяқ астынан болған жағдаятта сізге аяқ астынан сұрақ қойыла қалса, сіз мүлдем ол жағдаяттың болатынын білмей келсеңіз, сондай коммуникацияға түскен кезде, сіздің сөзіңіз дайындықсыз сөз болып саналады. Сондықтан дайындықты сөз бен дайындықты сөздің айырмашылығы осыдан келіп туады. Дайындықсыз сөзде әртүрлі еркіндіктерге жол беріледі, тіпті сол ресми қатынастың өзінде болса да. Ал бейресми қатынастағы дайындықсыз сөз тіптен еркін. Ол жерде адам не айтам десе де өзі біледі. Өйткені бейресми қатынаста қарым-қатынас көбіне жылы жағдаяттарда жүзеге асады, яғни сіздің тыңдарманыңыз немесе сіздің сөйлесіп тұрған адамыңыз сізді жақсы білуі мүмкін, сосын сіз еркінсіп, оған қалай сөйлесеңіз де өзіңіз білесіз. Енді еркінсімейтін жағдайлар да болады, мысалы үлкен кісілермен сөйлескенде, қазақи ортада. Ондай да кездер болады. Ондай кездерде дайындықсыз бәрібір де білініп тұрады.

Жүргізуші. (...) Енді осы айтылғандарға қатысты бір мысал келтіре кетсеңіз.

Анар ханым. Енді, мысалы, дайындықтағы ауызша сөзге баяндамашының конференцияларда жасаған баяндамасын келтіруге болады немесе теледидардан журналистердің бір жаңалықты ауызша жеткізіп тұрған, жаңалықтағы хабарының сөзін...

Жүргізуші. Маңыздылығын...

Анар ханым. Сөзін, сөзін. Дайындықты ауызша сөз ретінде мысалға немесе радиожурналистің қандай да бір оқиға туралы дайындалып қойған мәтінді немесе оқиға туралы болсын, тақырыпқа қатысты мәтінді оқығандағы сөзін келтіруге болады. Тікелей эфирде қандай да бір мәселе талқыланып жатса, теледидарда, мысалы, біздің жақсы көріп көретін шоу бағдарламамыз «Айтуға оңай» дегенді алсақ я? «Айтуға оңайдың» журналисі мен оған келген қонағының арасындағы сөз, қалай ойлайсыз, дайындықты ауызша сөз бе, әлде дайындықсыз ауызша сөз бе?

Жүргізуші. Дайындықсыз.

Анар ханым. Дайындықсыз ауызша сөз, иә. Ол жерде журналист аяқ астынан сұрақ қойып қалуы мүмкін. Ал келіп отырған қонақ тосыннан оған жауап береді. Сондықтан ол жерде дайындықты сөзге қарағанда оның құрылымы әртүрлі ерекше болады я? Ол жерде әртүрлі еркіндіктерге жол беріледі я? Ол жерде мимика, жесть дедік, қимыл-ым ишараттары қосылып кетіп, мағынаны сол да бере салуы мүмкін.

Жүргізуші. Өзі жалпы көпшілікке, көпшілік аудиторияға арналған шоудың өзі сонысымен қызықты ғой дайындықсыз келгенде.

Анар ханым. Дұрыс айтасыз.

Жүргізуші. Көп рақмет, сізге!

50. Сөз стильдері және олардың ауызша формадағы көрінісі
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл  – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Студиямыздың қонағы – Анар Мұратқызы, тіл маманы. Анар ханым, енді қазіргі сауалымыз сөз стильдері және олардың ауызша формадағы көрінісі жайлы болмақ. Осыны тарқатып айтып берсеңіз.

Анар ханым. Бізді тыңдап отырған аудитория қазақ тілін үйренушілер болады ғой, өзімнің негізгі ойым сондай.

Жүргізуші. Жастар болуы мүмкін.

Анар ханым. Жастар болуы мүмкін. Тіпті тілді білсе де, қазақ тілі туралы жаңа ақпарат іздеп жүргендер болуы мүмкін. Енді сол кісілер мүмкін білетін шығар, мүмкін білмейтін шығар, бірақ бір нәрсені осы студияны пайдаланып айтқым келеді. Қандай тіл дамыған тіл десе, ең бірінші ауызға келетін жауап – стильдік тармақтары сараланған тіл, дамыған тіл. Мына тілтанушылардың беретін, аузына келетін бірінші жауап – осы.

Жүргізуші. Біздің қазақ тіліміз соған жата ма?

Анар ханым. Әрине. Бүгін біз осы стильдер туралы сөйлесеміз. Енді мынау тілтану ғылымында қалыптасқан негізгі бес стиль бар, тілтанушылар анықтап отырған. Бірақ біздің сөзіміздің өмір сүруінде осы бес стиль тап-таза күйінде кездеспейді. Өмірде, қоғамда, таза тек қана ресми стильдің элементтерінен тұратын мәтіндер кездеспейді, тек қана ғылыми стильден тұратын мәтіндер кездеспейді. Міндетті түрде ол мәтіннің ішінде, ол ауызша мәтін болса да, ол жазбаша мәтін болсын, міндетте түрде басқа стильдің элементтері қосылып, араласып жүреді. Осы нәрсені ескеру керек. Сондықтан, мысалы, мынау ресми іс-қағаз стилінің мәтіні деген кезде, оның ішінен бір публицистикалық стильдің, көркем әдебиет стилінің элементін көріп қалып, бұл ресми ісқағаз стилі емес деп айтуға болмайды. Енді қандай стильдер бар дегенге келелік. Стильдерді біз екі үлкен, біздің тіл мәдениетінің ғалымдары стильдерді екі топқа бөледі: біреуі – сөйлеу стилі, екіншісі – кітаби стиль.  Сөйлеу стилінің ары қарай тармақтары жоқ, сөйлеу стилі ауызша түрде ғана жүзеге асады, сөйлеу стилінің жазбаша түрі жоқ. Ал кітаби стиль төрт тармаққа бөлінеді. Оның біреуі – ғылыми стиль, ол білім беру жүйесінде, ғылыми зерттеу жүйесінде, ғылыми ортада жүзеге асады. Ал екіншісі – көркем әдебиет стилі. Көркем әдебиет стилі өнерде, тіл өнерінде жүзеге асады, тіл өнері саласында. Мұнда жазушылардың мәтіндері осы көркем әдебиет стилінде дайындалады. Ал одан кейінгі стиль ресми ісқағаз стилі. Ресми ісқағаз стилі ресми қарым-қатынаста іске асады немесе ресми қарым-қатынастың орындалуын қамтамасыз етеді. Бұл енді, өздеріңіз жақсы білесіздер, мемлекеттік, мемлекеттік емес, тағы басқа мекемелерде сөйлейтін болсаңыз, сіз осы ресми қарым-қатынас стилінің талаптарына сәйкес өз қолданысыңызды талдайсыз. Одан кейінгі бір стиль – публицистикалық стиль. Ол, Самат, мына сіздердің салаларыңызда журналистердің, БАҚ өкілдерінің стильдері – осы стиль. «Енді мен қай тілде сөйлеймін? Мен тілді жаңа үйреніп жүрмін ғой? Бұлардың ерекшелігі не? Мен оның сөздерін жаттаған жоқпын. Ресми стильге тән қолданысты бөлек жаттаған жоқпын» деп қиналатын...

Жүргізуші. Жағдайлар болады.

Анар ханым. Болады. Біздің тіл үйренушілерге, ол кісілерге айтамын, оған асықпай келемін, ол стильдердің сөздерін де жаттайсыздар. Сіздер оның уақыт өте келе құрылымын да үйренесіздер. Бірақ қай уақытта да көмектесетін бір кеңес бар. Ол мынадай: осы төрт түрлі кітаби стильдің басым бір мақсаты бар. Басым деп отырғаным оның мақсаттары көп. Бірақ ішінде біреуі басым болады. Мысалы, ғылыми стильдің мақсаты не, қалай ойлайсыз, Самат?

Жүргізуші. Ғылыми стильдің мақсаты сол – ғылыми дәлелденген дүниені жеткізу.

Анар ханым. Дұрыс айтасыз, сол болып жатқан оқиға, құбылыс, зат туралы объективті ақпарат беру, яғни сіз бұл жерде объективті болу үшін енді біреудің эмоциясы туралы немесе өзіңіздің эмоцияңыз туралы немесе біреудің көзқарасы туралы жазбайсыз. Сіз бірнеше көзқарасты дәлелдейсіз, сосын терминдерді қолданасыз. Мінекей, ал енді көркем әдебиет стилінің мақсаты не?

Жүргізуші. Көркем әдебиет стилінің мақсаты – көркемдеп оқырманға жеткізу. Ол жерде нақты болған оқиғаға.

Анар ханым. Иә, дұрыс айтасыз. Жақындап қалдыңыз. Көркем әдебиет стилінің бірінші мақсаты – оқырманның эмоциясына көркем образдар арқылы әсер ету. Бір қызығы, қараңызшы, сіз ғылыми стильді оқығанда, сізде эмоция болмайды. Иә, ғылыми стильдегі мәтінде. Бірақ сіз көркем әдебиет стиліндегі мәтінді оқысаңыз, әртүрлі эмоцияларға салынасыз, бірерсе толқисыз, біресе күлесіз, біресе қайғырасыз я? Міне, мақсаты, негізгі мақсаты. Әрине, басқа мақсаттар бар. Енді публицистикалық стильдің негізгі мақсаты – бұл адамның ерік-жігеріне әсер ету. Сіз журналиссіз, мысалы, ауруханада бір дәрігер бір баланы аурудан құтқарып қалыпты. Ол оқиғаны айтқан кездегі мақсатыңыз – сол фактіні көрсету емес, ана оқырманның сол дәрігерге жақтасып, дәрігерді жақсы көруін қалайсыз. Сол дәрігердікін дұрыс деп, оған баға бергенін қалайсыз. Яғни оның ерік-жігеріне әсер етесіз. Бағалауыштық қызметін тудырасыз. Мысалы, сол себепті газеттерде дәрігер демейді журналист, «ақ халатты абзал жан» дейді енді я? Баға береді оған, «абзал жан» екенін айтады. Газет публицистика стилінің негізгі мақсаты валюнтативтік дейді, ерік-жігеріне әсер ету немесе, мысалы, «Нұр Отан» партиясы туралы жазғанда, «Нұр Отанның» не деген керемет, жақсы екенін ғана айтуды көздеп тұрған жоқсыз. Ар жағында сіз «Нұр Отанға» қолдау көрсет дегенді айтасыз я? Сол сияқты. Енді іскери қатынастың мақсаты не, ресми стильдің мақсаты – бір іске жұмылдыру. 

Жүргізуші. Түсінікті, көп рақмет, Анар ханым!

51. Сөйлеу тілі мен кітаби тіл туралы түсінік
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» атты бағдарлама. Студия қонағы – Анар Мұратқызы, тіл маманы. Анар ханым, енді сөйлеу тілі мен кітаби тіл туралы түсінікті тарқатып айтып берсеңіз, аражігін ажыратып.

Анар ханым. Біз жаңа алдыңғы біздің бағдарламамызда айтқан едік, сөйлеу тілі – кітаби тілге былай қарама-қарсы тұра алатын қазақ тілінің стильдік тармағы, кітаби стильдік ерекше қолданыстар, тармағы емес, кешіріңіздер. Енді, мысалы, қараңыздар, сөйлеу тілі ол тек ауызша формада ғана жүзеге асады да, ол мынау тұрмыстық аяда ғана көрініс табады. Ал кітаби тіл ол ресми қарым-қатынаста, төрт түрлі стильдік тармақта жүзеге асады. Ол – көркем әдебиет стилі, ғылыми стиль, публицистикалық стиль, ресми ісқағаздар стилі. Енді сөйлеу тілінің айырмасы туралы айтатын болсақ... Мынау кітаби тілде сөйлемдер неғұрлым әдеби тілдің нормасына сәйкес құрылады. Мейлі, қай стильде болмасын. Кітаби стильдің төрт стильдік тармағы бар дедік қой. Мейлі, қай стиль болмасын, әдеби норманың құрылысын сақтап құрылады, неғұрлым толыққанды формада ұсынылады, неғұрлым фонетикалық дұрыс нормаға сәйкес дыбысталады. Ол жерде дыбыстарды түсіріп тастау сияқты құбылыстар болмайды. Сол сияқты кітаби тілде жалпы халықтық лексиканың әдеби тіл нормасына кірмейтін формасы болмайды. Ол не? Кітаби тілдің лексикасында жаргондар болмайды. Болса да, оны қолданудың бір мақсаты болады. Мақсатсыз олар қолданылмайды.

Жүргізуші. Диалект сөздер.

Анар ханым. Дәл айтасыз, диалект сөздер болмайды. Диалекті сөздер болса да, ол мақсатты түрде қолданылады. Мысалы, көркем әдеби шығарманы оқып отырсаңыз, әдеби шығарманы соның ішінде кейіпкерлер дейік, иә, мысалы, кейіпкерлердің тіліне автор әдейі диалект сөздерді беруі мүмкін. Өйткені ол кейіпкердің сол өлкенің тұлғасы екенін көрсеткісі келеді. Ал сөйлеу тілінде, сіз егер Оңтүстік Қазақстанның өкілі болсаңыз, маған, мысалы, «әпше» деп еркін сөйлей бересіз я? «Әпше», «болсай», «қойсай» деген сияқты. Мен оған сенің үлгіңмен, диалектілермен тура солай жауап беруім мүмкін. Онда тұрған ештеңе жоқ. Өйткені бұл – сөйлеу тілі. Сөйлеу тілі ауызша формада тек қана бейресми қарым-қатынаста тұрмыстық деңгейде жүзеге асады. Ал кітаби тілде мұндайларды сақтықпен қолдану керек. Өте бір сақтықпен. Сол сияқты мынау кәсіби, белгілі бір кәсіп өкілдерінің арасында өздері атап алған, өздері ат қойып алған сөздер, ұғымдар, түсініктер болады. Мысалға, мынау бұрынғы Кеңес кезінде ғылыми мекемелерде жұмыс істеген қызметкерлерді колхоз, совхоздарға, ауылға жұмыстарға апарады екен. Енді кортоп жинауға, алма теруге деген сияқты. Осыларды біздің ұжымның ішіндегі үлкен кісілеріміз қазір айтып отырады «колхозға барғанда» деп айта салады. Көрдіңіз бе, міне? «Колхозға барғанда» деп айтады. Профессор кісі сөйлеп тұрады да, «сол жылдары колхозға барғанда, осындай бір қызық оқиға болып еді» дейді. Оның «колхозға барғанда» дегенінде не айтып тұрғанын біз өзіміздің ұжымымызда ғана білеміз, басқа сырттан келген адам ол «колхозға барғандасы несі?» Сонда Қазақстанның ғалымдары колхозда да жұмыс істей ме?» деп ойлап қалуы мүмкін. Міне, осындай сөздерді кітаби тілде қолданған кезде, кітаби тілді қолданатын орталарда сақтықпен қолдану керек. Кітаби тілді қай кезде қолданамыз енді? Ресми қарым-қатынаста қолданамыз ғой. Ал сөйлеу тілінде бұның бәріне еркіндік берілген.

Жүргізуші. Кейде күнделікті өмірде, мысалы, айтамыз, қоғамдық көлікпен кетіп бара жатқанда «Мен Абайдан түсемін» дей саламыз, мысалы, болмаса «Әуезовке барамын бүгін, спекталь көруге» дейміз. Соны жатқызуға болады ғой, мысалға?

Анар ханым. Әрине, міне, тура осы мысалдар сөйлеу тілінің кітаби тілден ерекше екеніне айқын көрініс бола алады. «Абайдан түсемін» дегенде «Абай көшесінен түсемін», «Әуезовке барамын» дегені «Мұхтар Әуезов атындағы қазақ академиялық драма театрына барамын» деп, егер кітаби тілде осы ақпаратты жеткізу керек болып жатса, осылай беретін едік. Енді осы тұста біздің тыңдармандарымызға бір маңызды бір ескертпені айтқым келеді, әсіресе тіпті қазақтілді ортаның өзінде де «Абаядан түсемін», «Алтынсаринаға барамын», «Сейфуллинаға дейін барасыз ба?» деген сияқты қолданыстар болады. Сол жердегі «Абая», «Алтынсарина», «Сейфуллина» дегендегі «а» - орыс тіліндегі ілік септігінің жалғауы. Осы да бір жағымсыз құбылыстар сөйлеу тілінде кездесіп жатады, біз енді сөйлеу тілі еркін десек те, мұнша дөрекі еркіндікке бармау керек. Бұл – орыс тілінің әсерінен болған қате қолданыс. Осындайлардан сақ болайық. «Абайдан түсемін», «Сейфуллинге барамын», «Алтынсаринге жеткізіңіз» деген сияқты дұрыс қазақша айтып қолдану керек.

Жүргізуші. Мм, түсінікті, көп рақмет, Анар ханым!

52. Сөйлеу стилінің айырым белгілері
00:00
00:00

Жүргізуші. Бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламасы. Студиямыздың қонағы – Анар Мұратқызы – тіл маманы. Анар ханым, енді сөйлеу стилінің айырым белгілері жайлы түсіндіріп берсеңіз.

Анар ханым. Самат,стильдердің бәрінің өзінің айырым белгілері болады. Дүниеде бірнәрсені жекелеп, оны басқа бірнәрсе деп алып шықсақ, өзі тектестердің бөлегі десек, онда оның айырым белгісін көрсету керек я? Сондықтан біз бүгін сөйлеу стилі туралы айтқаннан кейін, енді оның айырым белгілерін көрсетуіміз керек. Ең алдымен сөйлеу стильдері қандай жағдайда жүзеге асады? Ол екеуара қарым-қатынаста жүзеге асады. Өзіңіздің сөзіңізді кімге арнап тұрсыз, соны сіз көріп тұрасыз, сіздің қасыңызда тұрады, енді егер телефон арқылы сөйлессеңіз, естіп, тыңдап тұрасыз я? Сонда бұл сөйлеудің осындай бір жағдаятта өтуіне байланысты әртүрлі еркіндіктерге жол беріледі, әртүрлі тілдік емес құралдарды пайдалануға жол беріледі. Яғни ым-ишарат, қимылдарды қолдануға жол беріледі. Міне, бұл сөйлеу стиліндегі ауызша сөздің бір осындай айырмашылығы. Өзі сөйлеу стилі тек ауызша тілде жүзеге асады деп айттық қой. Енді сөйлеу тілінің лексикалық ерекшеліктеріне келсек, лексикалық деген сөздік қорына, сөздік қоры сөйлеу стилінің өте бай болады және сөйлеушінің жеке тұлғасына да байланысты болады. Егер ол кісі белгілі бір өңірдің ... өлкенің өкілі екенін көрсеткісі келсе және сол өңірдің өкілімен сөйлесіп тұрса, яғни оның түсінетінін біліп тұрса, онда сол диалекті сөздерді қолданады. Мысалы, «жүдә» деген сөзді менің анам қолданады. Өйткені ол өзі...

Жүргізуші. Ол оңтүстікқазақстандық сөз я?

Анар ханым. Оңтүстік Қазақстанның сөзі, бірақ ол кісі Оңтүстік Қазақстанның тумасы емес, сол жақта оқыған жас кезінде. Сол лексиконында қалып қойған да, соны біз жақта мынау, Талдықорған жақта, Алматы облысы жатқа қолданса, біз күлеміз.

Жүргізуші. Иә,түрпідей тиеді.

Анар ханым. Иә,түрпідей тиетін басында, кейін біз үйреніп алдық та, «жүдә» деген сөзді қолданған кезінде біз анамыздың ОҚО-да оқығанын есімізге түсіріп тұрамыз. Осындай диалекті сөздер көп қолданылады. Одан кейін сөйлеу тілінің тағы бір ерекшелігі сөйлемдері өте ықшам келеді, бір ғана ақпаратты ықшам түрде береді. Мысалы, «менің балам биыл бесінші сыныпты бітірді» деген толық сөйлем, иә, нейтралды сөйлем. Енді осыны сөйлеу тіліне салса, «балам бесінші сыныпты бітірді» деп,

Жүргізуші. Бесті...

Анар ханым. А, дұрыс айтасың. «Балам бесті бітірді»  дей саламыз. «Бесті бітірді» деген кезде сіз мені көріп тұрсыз, мен сізді көріп тұрмын, әңгіме не туралы екенін білесіз. «Бес» дегенде оның «бесінші сынып» екенін біліп тұрсыз.  Міне, осындай құрылымында, сөйлеу тілінің құрылымында қарапайым конструкциялар көп болады. Одан кейін сондай еркіндік берілген соң, сөйлеп тұрған адам эмоцияларын да білдіреді. Мысалы, «өй, бірдеңеде басың қалғыр» деген сияқты қолданыстар да айтылады. Үлкен кісілердің осы сөйлеу тілінде әбден қалып қойған қолданысы бар «өй, көктегір!» деген. Былай қарасаң «-ғыр», «-гір»-мен бітетін қарғыс формасында сияқты, бірақ ол қарғыс емес, бір үлкен тілек. «Өй, көктегір!», «өй, жолың болғыр!» деп айтып отырады. Міне, осындай-осындай конструкцияларға, құрылымдарға еркіндік беріледі. Осындай ерекшеліктері бар.

Анар ханым. Бұндай құрылымдар жаңағы «көктегір», «бірдемеде басың қалғыр» деген сияқтылар эсперессияны көрсетеді, яғни біз оны нейтралды стильге көшіріп, осы ақпаратты жеткізетін болсақ,  «неменеге осы істі ұзақ сонар, созып істеп жатырсың?!» деген сөз ғой енді. «Кітапта басың қалғыр» десе я? «Мен кітап оқып жатырмын, мені мазалама», «Өй, кітаптан басың қалғыр!» десе, осыны нейтралды стильде беретін болсақ, «неге осы кітапты ұзақ оқып жатырсың?» деген мағына я? Немесе «сенің көмегің керек қой, кітаптан басыңды алып, маған келсеңші» деген ұғымды білдіруі мүмкін. Ал енді осыны «өй, кітапта басың қалғыр» десе, ол бір жағынан күлкі тудырады, бір жағынан оның анасының кейіп тұрғанын да көрсетеді, бір жағынан жақсы көріп тұрғанын да көрсетеді.

Жүргізуші. Дана халқымыз сол бір ауыз сөзге бүкіл ойды сыйдырып берген ғой.

Анар ханым. Иә, иә, сөйлеу тілінің осындай бір жақсы-жақсы ұтымды тұстары бар. Мысалы, бір денелі адамды жақтырмағанда, «өй, дөңкиіп отырғанын қарашы!» дейміз я. Ал егер оны ерекше бір ілтипатпен айтқымыз келсе, «алпамсадай болып отырғанын қараш!» дейміз. Міне, осындай-осындай экспрессиялық бояуы бар сөздер сөйлеу тілінің лексикасында көп қолданылады. Ал енді синтаксистік құрылымына келетін болсақ, синтаксистік құрылымы тіпті кітаби тілден де ерекше. Мүлдем ерекше. Мысалы, кітаби тіл делік ресми бір сөзде, «Сен ауылдікісің бе?» деген констуркциямен береміз я? Ол «иә, мен ауылдікімін» деп жауап беруі керек қой. Бірақ сөйлеу тілінде «иә, ауыл» дей салуы да мүмкін.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. «Ия, ауыл» дей салады, бірақ сіз оның «ауылдікі» екенін түсінесіз. «Иә, ауыл» дей салады немесе «бардың ба?» десе, «бардым» деп айтқанның орнына, «бардың ба?» десе «бардың» деп жауап беруі мүмкін. Бірінші жақта «Мен бардым» деп жауап беруі керек, бірақ ол екінші жақта жауап бере беруі мүмкін. «Бардың ба?» - «Бардың», «Көрдің бе?» - «Көрдің», «Білдің бе?» - «Білдің», міне, яғни синтаксистік құрылысы мүлде кітаби тілдің синтаксистік құрылысына толық сәйкес келмейтін тұстары көп-көп кездеседі. Неге? Өйткені сөйлеу тілі айттық, екеуара коммуникацияда болады, сіз мені көріп отырасыз, менің не айтайын деп отырғанымды сіз білесіз, менің бірінші жақта сөйлеуім керек екенін білесіз, бірақ мен соны біле отырып, сөзімді әсерлі қылу үшін әртүрлі формаларды пайдаланам.

Жүргізуші. Түсінікті. Көп рақмет, Анар ханым! Сіздің қазір білдірген пікіріңіз біздің тыңдарманның қажетіне жарар деген ойдамыз.

53. Сөз сапасы: дұрыстығы, тазалығы, байлығы, дәлдігі, қысқалығы мен нұсқалығы, бедері
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламалар циклі. Анар ханым, келесі сауалымыз сөз сапасы жайында болмақ, яғни сөздің дұрыстығы, тазалығы, байлығы, дәлдігі, қысқалығы, нұсқалығы, тағысын тағылар. Осы жайлы тарқатып айтып берсеңіз.

Анар ханым. Иә, мен осы жайлы айтқанда сүйенетін еңбегім біздің Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институтының профессоры, филология ғылымдарының докторы Нұргелді Уәлиевтің «Тіл мәдениеті» деген еңбегіндегі берілген ақпараттар. Ол кісі тіл мәдениеті, сөз мәдениетін үлкен деңгейге көтеріп, сол сөз мәдениетінің де ғылыми негіздерін жазған ғалым. Бүкіл осы бағдарламада қолданғанда, естеріңізге сала кетейін құрметті тыңдармандар А. Байтұрсынұлы атындағы Тілі білімінің институтының ғалымдарының еңбегіне сүйеніп, сіздерге осы ақпараттарды беріп отырмыз. Енді сөз сапасы деген ұғым өз бірінші рет тіл мәдениетінде жан-жақты ашып қолданған осы профессор Уәлиев болған. Сол Нұргелді ағай айтады, мысалы, «Сөз сапасы ол бірнеше факторларға байланысты» дейді, «ол сөздің дұрыстығына, тазалығына, қысқалығы мен нұсқалығына, сондай-ақ сөздің бедеріне және әдебіне байланысты», – дейді. Ал енді сапалы сөз деген не? Мысалы, біреулер сөйлеп жатса, Самат, сіз айтасыз «ой, ұйып тыңдадым, маған сондай ұнады» деп айтасыз я? Бұл ол кісінің сөз сапасына сіздің эмоциялық деңгейдегі берген бағаңыз. Ал енді кейде болады, біреу сөйлесе «түу, әбдан жалығып кеттім, қашан сөзін тоқтатады екен деп күтіп отырдым деп»

Жүргізуші. «Ұйқым кеп кетті» деп.

Анар ханым. Иә, ұйқым кеп кетті деп айтасыз. Демек ол кісінің сөзі сапалы болған жоқ. Сонда сөз сапасы дегенді қарапайым тілмен айтатын болсақ, ол сөздің әсерлілігі, яғни сөзінің өз дітіне жетуі ғой, мақсатына жетуі, айттық қой сөйлеген кезде мақсатты, бір дітті орындатамыз деп. Егер сіз бір сөзді айту арқылы сол дітіңізді орындасаңыз, демек сіздің сөзіңіз сапалы болды деген сөз. Ал енді сіз сөзді айттыңыз, бірақ дітіңізге жетпесеңіз, сөзіңіз сапасыз болды деген сөз. Енді сол сөз сапалы болу үшін атап өткен мына факторларға тоқталайық. Біріншісі ....

Жүргізуші. Дұрыстығы.

Анар ханым. Иә, сөздің дұрыстығы. Бұл деген сөз – сөзді қолданған кезде оның мағынасын біліп қолдану, ол сөзге қатысты емес мағынада қолданбау. Мысалы, бір ҚазҰУ-де істейтін апайымыз бар Гүлдархан Смағұлова деген, ол кісі де профессор, филология ғылымдарының докторы. Сол кісі бір күні айтады: «Біздің мынау қазақтың балалары бүгінгі күні (енді мынау басқа ұлт өкілдерін қойғанда) фразеологизмдердің мағынасын түсінбейтін боп бара жатыр» дейді. Бір шығармада филология факультетінде оқитын қазақ баласы былай жазып қойыпты: «Ат шаптырым жерден есіктің алдына шыққан күшікті көрдім» деп. Сонда ол бала «ат шаптырым жер» деген қаншалықты үлкен жер екенін білмейтін бала.

Жүргізуші. Елестете алмай тұр ғой, ат шаптырым деген қаншалықты қашық жер екенін.

Анар ханым. Ат шаптырым жерге, Самат, сізді қойып қойып, содан кейін сол ат шаптырым жерден өтіп кеткеннен кейін барып, ана есік алдына күшікті шығарып қойса, сіз сол күшіктің түрін көресіз бе? Көре алмайсыз ғой.

Жүргізуші. Адамның көзі жетпейді ат шаптырым жерге.

Анар ханым. Міне, сөздің дұрыстығы деген осы. Сөзді дұрыс, өзінің дұрыс мағынасында пайдалану. Енді келесі факторға көшейік.

Жүргізуші. Тазалығы.

Анар ханым. Сөз тазалығы. Ой, бұл қазіргі кезде үлкен проблема, қазір бізде екінің бірі, біріншіден, паразит сөздерді қоса береді, ешқандай мазмұны жоқ, мағынасы жоқ, құр сөздерді, әдет боп кеткен, әдет. «Короче, короче» деген анекдот бар ғой. Шаштаразға барғанда, шашын алдыртып отырған адам шаштаразға әңгіме айтып отырыпты. Сосын оның әдеті бар екен, екі сөзінің біріне «короче» деген сөзді қосатын. Сосын шаштараз оның шашын түгел қиып тастапты. Сол анекдоттағыдай біздің қазақтың ауызша сөзіндегі паразиттер қазір мынау тұрмыстық аяда белең алып бара жатыр. «Яғни», «жаңағы» дегендей, одан да басқа сөздер бар, соларды қоспау керек. Одан кейін сөз тазалығы деген орыс сөздерін, орыс тілінен енген сөздерді қоспаған дұрыс. Жалпы басқа тілден де енген сөздерді қоспаған дұрыс. Қазір «жарай ма?» десе, «жарайды» деп емес, «ок» деп жауап беретіндер көбейді я? Бұл да енді сөздің тазалығына нұқсан келтіреді. Сосын «телефон», «ұялы телефон» демейміз, «сотка» дейді. Сосын кейін «мен саған телефон шалам» немесе «телефон соғам» демейді, «звондаймын» дейді. Одан кейін, осындай-осындай «жить ету», «звонить ету» деген формалар кетті, «ету» деген етістікпен тіркесіп алады да, орыстың инфинитив формасындағы сөздерін қосып айта береді. Бұндайға өте сақ болу керек. Бұл сөздің сапасына нұқсан келтіреді. Одан кейін сөз байлығы дедік я?

Жүргізуші. (дыбыстар)

Анар ханым. Сізде де, бізде де, мынау ғалымдарда да, журналистерде де сондай жағдаяттар көп болады. Бір ғана ұғымды білдіретін сөзді мәтін ішінде қайта-қайта қолдану керек болады. Сол кезде біз қиналамыз, «түу, мына бір сөзді айта беретін болдық қой» деп, сонда бір сөзді айтпау үшін оның синонимдерін, оның баламаларын қолдансаң, сіздің мәтініңізде тавтология дейді ғой, қайталаулар көп болмайды. Ал енді осыны дұрыс қолданса, онда жаңағы адамның сөз байлығын көрсетеді. Демек «бұл адам бір сөзге қатысты бірнеше синонимдерді, яғни мағыналас сөздерді біледі екен-ау» деп ойлаймыз және бұл тыңдап отырған адамды жалықтырмайды. Осы себепті сөз байлығының да сөз сапасына беретін әсері көп.

Жүргізуші. Дәлдігіне тоқтала кетсеңіз, сөз дәлдігі.

Анар ханым. Сөз дәлдігі, сөз дәлдігіне мысал келтіретін болсақ, бұған көбіне орыс тілінен сол сөзді алады да, қазақшаға аударып алады, ал шын мәнінде, ол ұғымға қатысты атау қазақ тілінде бұрыннан қалыптасқан бар. БІрақ осы төл атауымызды білмегендіктен, адам сөзді дәл қолданбайды. Мысалы, орыс тілінде географиялық термин бар, «полуостров» деген, оны қазақшалап келіп «жартылай арал» деп айтады. Бұл – нағыз қате. Өйткені қазақ тілінде «түбек» деген географиялық термин бар. Одан кейін, мысалы, «қар барысы» деп жатады, қараңыз, «қар барысы» деген орыс тіліндегі «снежный барс» дегеннің аудармасы. Бұл зоологиялық особь атауы, ал қазақ тілінде құр «барыс» деп қана аталады. «Барыс» деген сөз - ол таулы аймақтарда өмір сүретін мысықтұқымдас жануар. Ал осы таулы аймақтарда өмір сүретін мысықтұқымдасына жататын жануарды орыстар «снежный барс» дейді. Біздікілер оны аударып, кейбір тіл иелері «қар барысы» дейді. Ол  дұрыс емес. Міне, сөздің дәлдігіне осындай мысалдар келтіруге болады.

Енді қысқалығы мен нұсқалығына келетін болсақ, сөз неғұрлым қысқа және тұшымды болса, соғұрлым оның әсері мықты болады, сондықтан сапасы да күшті болады. Енді сөздің, мысалы, қараңызшы, қарапайым мысал келтірейік я? Алма. Енді алма өсетін ағаш - алма ағашы. Егер сіз, мысалы, «мен алманы алма өсетін ағаштан жұлып алдым» дегеніңіз жақсы ма, әлде «алма ағаштан жұлып алдым» деген жақсы ма? Сол сияқты сөзді көбейтпей, қысқартып берген дұрыс. Ол – бір. Екінші сөздің қысқалығы, ол ойдың жетілгендігін, піскендігін көрсетеді. Егер сіз әлі ойыңыз жетілмей, айтып тұрған пікіріңізге қатысты ойыңыз піспесе, сіздің сөйлеген сөзіңіз өзінен-өзі шұбалаңқы болып шығады. Сондықтан сөйлемес бұрын алдымен жақсылап ойланған абзал. Енді сөз бедері дегенді түсіндірсек, ол мынадай. Сіз қандай қарым-қатынаста сөйлеп тұрсыз, сол қарым-қатынасқа қатысты тілдік бірліктерді таңдағаныңыз дұрыс болар еді. Енді ол туралы біз бағдарламамызда көп сөйлестік. Бедер деп осыны айтады. Мысалы, кітаби стильде тілдік бірліктерді таңдау керек болған тұста сіз сөйлеу стиліндегі бірліктерді таңдасаңыз, сөз бедерін бұзып аласыз. Бедер бұзылып кетеді. Ал әдеп ол енді түсінікті. Сөз әдебін сақтау да сөздің сапасын жақсартады. Енді, мысалы, мынадай бір жағдаят келтірейін. Мысалы, мекеменің басшысы әйел адам, қазақи орта. Сонда былай айтады: «бізге жоғары жақтан тапсырма келді, ... мынадай ақпарат, жоғары жақтан тапсырма келген, енді «зейнеткерлердің мүмкіндігінше жүктемелерін азайтып, оның орнына жастардың жүктемесін көбейтіңдер» деген тапсырма келген. Сонда ол кісі ақпаратты былай жеткізген: «бізге жоғары жақтан тапсырма келді, шал мен кемпірлерді қысқартыңдар да, жастарға көбірек жүктеме беріңдер» деп айтты деген. Міне, бұл сөздің әдебіне қайшы келеді. Өйткені қазақта «шал» деген үлкен кісілердің атауының ішіндегі кішкене пәс және төменірек деңгейдегі атау. «Шал» деп әдетте қария жасқа келген, бірақ беделі төмендеу адамға айтады. «Ақсақал» десе...

Жүргізуші. Негізі үлкен бір жазушы осы шал, ақсақал, қарт дегендерді жіктеп берген деп естідім.

Анар ханым. Иә, иә, ол қазақта бұрыннан да бар. Мысалы, жағымсыз мағынадағы үлкен жастағы ер адамға қатысты жағымсыз мағынадағы сөз қолданыстарының бәрі «шалмен» келеді: «өй, жаман шал», «өй, қу шал»...

Жүргізуші. Қақпас.

Анар ханым. Иә, «отыз ұлың болғанша, осырақ шалың болсын» дегенде неге «осырақ» деген жағымсыз сөз бен «шал» деген сөзді тіркестіреді? Иә, «ақсақалың» болсын демейді, «қарияң болсын» демейді, «шал» дейді. «Немесе түтін аңдыған шалдар» дейді, «сөз аңдыған шалдар» дейді, «сақалын сатқан шалдар» дейді. Көрдіңіз бе, «шал» деген сөзде жағымсыз мағына көбірек. Ал енді егде жастағы, үлкен жастағы жасы біразға келген ер адамға қатысты жағымды мағынадағы сөз қолданыстарында «қария» дейді, мысалы, «данагөй қариялар», «данышпан қариялар», «ақылгөй ақсақалдар», «батагөй ақсақалдар» дейді, көрдіңіз бе, осылай бөлініп кетеді.

Жүргізуші. Жақсы, Анар ханым, қойылған сауалдарға толығымен жауап бердіңіз. Көп рақмет, сізге!

54. Сөйлеу тілінің сөз бедері
00:00
00:00

Жүргізуші. Қадірменді тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» атты қазақ ауызша сөз мәдениеті бойынша бағдарламалар циклі. Біздің студиямыздың қонағын естеріңізге сала кетейін. Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты директорының орынбасары, филология ғылымдарының кандидаты – Фазылжан Анар Мұратқызы. Анар ханым, келесі сауалымыз сөз бедері жайлы болмақ.

Анар ханым. Иә, сөз бедері жайлы айтамыз және осы сөйлеу стиліне тән сөз бедеріне тоқталып өтсек. Ең алдымен, сөз бедері дегенде біз бұл терминді профессор Нұргелді Уәлиевтің жақсы қолданып, толық мағынасын ашқанын естеріңізге сала кеткіміз келеді. Ол тілдің қарым-қатынастағы формаларына байланысты тілдік бірліктерді талдаудың, қолданудың ерекшелігіне қатысты ұғымды сөз бедері деген. Мысалы, қараңыз, біз айттық кітаби тіл болады дедік, сосын сөйлеу тілі болады дедік. Сөйлеу тілі өзі ауызша формада ғана, тұрмыстық қатынаста өмір сүрсе, ал кітаби тіл төрт түрлі стильдік тармақта өмір сүреді. Ол: ғылыми, көркем әдеби, публицистика, ресми қатынас дедік. Осы әрбір стиль белгілі бір жағдаяттарға, қарым-қатынастарға байланысты қалыптасады. Сол стильде сізге сөйлеуге тура келеді. Жаңағы қарым-қатынасқа түсіп қалсаңыз, мысалы, сіз сотқа барсаңыз, сіз ресми қарым-қатынасқа түсесіз және соның ішіндегі ... кітаби тілді қолдануға тура келеді және ресми қатынас стилін пайдаланасыз. Енді осы ресми қатынас стилінің өзіне тән белгілерінің бәрін жинаған кезде ресми стильдің бедері шығады. Дәл солай дәл өзіне тән ерекшеліктерді жинаған кезде ғылыми стильдің бедері шығады. Міне, ал енді сөйлеу стилінің бедеріне ерекше тоқталатын себебіміз – біздің жалпы бағдарламамыз «Дұрыс сөйлейік» деп аталады, ауызша сөз мәдениетіне қатысты. Сондықтан біз сөйлеу стилінің бедеріне ерекше тоқталуымыз керек.

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Ал енді сөйлеу стилінің бедеріне тіпті бұған дейінгі қаншама айтылған мысалдардың өзі-ақ қазір соның бедері қандай болатынынан хабар береді. Ең алдымен айттық, сөйлеу стилі ол бейресми қарым-қатынаста, екеуара сөзде жүзеге асады дедік, сондықтан оның, онда көп еркіндіктерге жол беріледі. Мысалы, сөйлеу стилінің бедерінің басқа стильдердің бедерінен ерекшелігі сонда – «біз қандай сөзді айтуымыз керек», «осы ойым түсініксіз болып қалады-ау» немесе «осы бір ұғымды білдіретін термин қандай еді?» деп ойланып отырмаймыз. Өйткені бұл еркін қарым-қатынас болған соң, біз соған қатысты өзіміздің ойымызды еркін жеткізе береміз. Енді бедеріне келгенде, қараңыз, егер сіз, мысалы, күнде көріп жүрген көршіңізбен сөйлессеңіз, ол кісімен сіз амандасқан кезде, тіпті кейде қалжыңдасуыңызға да болады я?

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Мысалы, «ой, жездеке, қалыңыз қалай?» деп айтуыңыз мүмкін. Ал ол сізге «ей, қара бала!» деген сияқты қолданыстарды, «ей» деген одағайын қолдану мүмкін. «Охо, өзіңіз жасарып кетіпсіз ғой!»  деген сияқты...

Жүргізуші. «Құлпырып тұрсыз!»

Анар ханым. «Құлпырып тұрсыз!» деген сияқты әртүрлі қолданыстарды қолдана бересіз. Бұл жерде ойланып жатпайсыз я? Сондықтан осы екеуіңіздің сөзіңізді сырттан аңдып тұрған адам сөз бедеріне қарап, «а, бұл кісілер жақын таныстар», «бұл кісілер жылы қатынаста, сондықтан осылай еркіндіктерге жол береді» деп анықтайды. Міне, сөз бедері дегенде осындай айырмашылықтарын көрсетуге болады.

Жүргізуші. Түсінікті, Анар ханым, көп рақмет сізге! Анар ханым, маған мынадай ой туып тұр, дәл осы жерде, дәл қазір. Біздің тыңдармандарымызға түсінікті болу үшін сізбен сөйлеу бедері аясында диалог құрып көрсек, қалай қарайсыз?

Анар ханым. Өте дұрыс, Самат. Иә, сөйлеу стилінің бедерін көрсету үшін өте жақсы идея екен. Онда бастайық.

Жүргізуші. Сіз бастаңыз.

Анар ханым. Мысалы, сен менің інім болсаң. Онда мен саған... Інішек, бері келіп кетші!?

Жүргізуші. Жақсы, не болды?

Анар ханым. Ана, кеше «Құнанбайға» бардың ба?

Жүргізуші. Иә, «Құнанбайға» барғам.

Анар ханым. Таласбек керемет түсірген я?

Жүргізуші. Ұнады маған.

Анар ханым. Ой, ұнағаны не? Ана жерде қорсылдап жылап отырдық қой, кейбір көріністері тіпті керемет әсер етеді екен.  

Жүргізуші. Иә. (күледі) «Құнанбай» деген түсінбей қалыппын, фильм бе?

Анар ханым. Иә, фильм. Міне, бұл сөйлеу стилінің бедерінен көп ақпарат беретіндей диалог болды, Самат? Құнанбай деп отырғанымыз – «Құнанбай» деген фильм, Таласбек деп отырғанымыз оның сценарийін жазған Таласбек Әсемқұлов ағамыз марқұм, иманды болсын. Осы жерде, міне, осындай-осындай сөйлеу стиіліне қатысты немесе «інішек» деп айттым мен саған.

Жүргізуші. Көп рақмет, Анар ханым! Біздің тыңдармандарға осы бір мысалдан кейін ұғынықты болды деп ойлаймыз. Көп рақмет!

55. Әлеуметтік- тұрмыстық қатынастағы сөз әдебі
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» бағдарламалар циклі. Анар ханым, бүгінгі сабағымызда әлеуметтік-тұрмыстық қатынастағы сөз әдебі жайлы айтсақ.

Анар ханым. Иә, алдымен біздің тыңдармандарға түсінікті болу үшін әлеуметтік-тұрмыстық қатынас деген не екенін түсіндірейік. Былай қарағанда, термин сияқты көрінеді ғой я? Әлеуметтік-тұрмыстық қатынас деген - қарапайым нәрсе. Ол күнделікті сіздің отбасыңыздағы, құрбы-құрдастарыңыздың, жақын жолдастарыңыздың арасындағы қарым-қатынаста қолданатын сөзіңіз. Енді осы сөздің өзінің әдебі болады. Қанша осы әлеуметтік-тұрмыстық қатынастағы сөйлеу стиліндегі тіл көрініс табады, ол неғұрлым еркін және қарым-қатынас көбіне ауызша формада, көбіне емес, тіпті ауызша формада өтеді деп айтқанмен де, оның өзінің әдебі болады. Өзі бұл әдеп деген кезде, адаммен қалай амандасу керек, адаммен қалай қоштасу керек, сөзді қалай бастау керек, сөзді қалай аяқтау керек, содан кейін, мысалы, ілтипат қалай білдіру керек, ұсынысты қалай білдіру керек, көңілді қалай айту керек, мысалы, біреудің кісісі өліп, оған қалай көңіл айту керек деген сияқты, осындай-осындай қалыптасқан бір жағдаяттарға қатысты өзінің адамның көңілін білдіретін қолданыстарды әдепке қатыстырамыз енді. Әдеп деген бір жағынан этикетке де қатысты, бір жағынан сөз мәдениетіне де қатысты болады. Сол әлеуметтік-тұрмыстық аядағы сөз әдебі туралы сөз қозғағанда, міндетті түрде біздің қазақтың өз мәдени ерекшеліктерін ескеру абзал. Басқа мәдениеттен үйренгендеріңізді бұл жерде бәрін бірдей толықтай қолдана алмайсыз. Басқа мәдениетте, мысалы, біреуді қолдаған, қолпаштауды білдіретін одағай сөздер болады я?

Жүргізуші. Мм.

Анар ханым. Мысалы, орыс мәдениетінде театрға барсаңыз, «Браво!» деп айқайлап жатады я? Енді осыны сіз қазақша қалай айтасыз?

Жүргізуші. «Жарайсың! Бәрекелді!»

Анар ханым. Иә, «жарайсың! бәрекелді!» деп айтасыз. Көрдіңіз бе, енді осы «бәрекелді» деген сөздің ар жағында үлкен діни мағына жатыр, бірақ кейін ақырындап келіп ол одағай сөзге айналып кеткен «бәрекелді» деген қолпаш сөзге айналып кеткен. Бұл «БаракАлла» деген сөз.

Жүргізуші. Арабтан тараған.

Анар ханым. Иә, «барак» деген сөз – «береке» деген сіздің арабша жақын нұсқасы...

Жүргізуші. «Берекетін берсін!» дегендей.

Анар ханым. Иә, «береке берген Алла» дегендей, сөйтіп «бәрекелді» болып кеткен. Міне, осындай сөз әдебіне қатысты осынай этикеттік, клишелік қолданыстарды біліп алған абзал. Енді мынау әлеуметтік-тұрмыстық қатынастың өзінің тілдік ерекшеліктері болады. Ол көбіне қарапайым сөздерді еркін қолдану, эмоциялық сөздерді қолдану, демеулік сөздерді көп қолдану. Мысалы, «барғанмын» демей «барған тұғым едім», «айтқанмын» демей, «айтқан тұғын едім» деп қолдану я? Мысалы, «аз» демей, «аз-ақ» дейді, «көп» демей, «көп-ақ» дейді. Міне, осындай-осындай сөздерді қолдану. Одан кейін сөйлеуші бұл жерде енді интонациясына ерік беріледі. Неше түрлі етіп сөзді құбылтып айтуға болады. Одан кейін экспрессиялық сөздер көп қолданылады. Мысалы, «күлді» демейді, «сықылықтады» деуі мүмкін я?

Жүргізуші. «Мысқылдады».

Анар ханым. Иә, міне, «мысқылдады» дегенді ...

Жүргізуші. «Мырсылдады»...

Анар ханым. Иә, «мырс етті» деп те беруге болады. «Ол мырс етіп күлді» десе мысқылдағанын білдіреді. Немесе «жүріп келе жатыр» демейді, «қорбаңдап келе жатыр» дейді я? Енді жақсы көріп, ұнатып тұрса, «томпаңдап келе жатқанын-ай» деп айтады. Міне, сөйлеудің әлеуметтік-тұрмыстық қатынастағы сөзінің осындай ерекшелігі болады және сөз әдебіндегі нормалары десе де болады.

Жүргізуші. Мм, дұрыс айтасыз, Анар ханым, көп рақмет, сізге!

56. Көркем әдебиет стилінің ауызша формасы
00:00
00:00

-         Жүргізуші. Сіздер «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарламаны тыңдап отырсыздар. Сіздермен бірге тіл маманы - Анар Мұратқызы. Енді көркем әдебиет стилінің ауызша формасы жайлы түсіндіріп берсеңіз.

-         Анар ханым. Бізді тыңдайтындар тіл үйренушілер ғой. Оларға, әрине білгені артық болмайды. Бірақ о баста, тілді жаңа үйреніп жүргендер болса, енді олар күнделікті қарым-қатынастағы, әлеуметтік тұрмыстық аядағы сөйлеу стиліне қатысты тілдік білімдерді бірінші кезекте жинақтайды. Алайда мынау қазақ тілінің эстетикалық кез келген тілде болатындай функциясы бар, қызметі бар. Біз кез келген тілді үйренген кезде, ойлаймыз, бұл тек қана біздің қарым-қатынасымызды орындауға арналған тіл деп ойлайсыз – әрине ол бірінші мақсат. Сіз біреумен қарым-қатынас орнату, дітіңізді орнату деген сияқты. Бірақ қалай болғанмен де, кез келген тілді үйренсеңіз, сол тіл арқылы сіз көркем дүниелерді тани бастайсыз. Ол тілдің өріліп кеткен функциялары тілдік құралдардың ішінде бірге жүреді. Интеллектуалдық функциясы мен эмоцияналдық функциясы кез келген тілдік бірлікте бірге жүреді. Сонда қазақ тілінің көркем әдебиет стилі туралы кішкене тыңдармандарымыз хабардар болса, мүмкін қызығушылығы туып, осы көркем әдебиет стилінен кейін де тілді меңгеріп алуға ұмтылар. Болмаса, күнделікті тұрмыста қала мәдениетінде, әсіресе мына театрға бару, кинофильмдер көру немесе мына ақын-жазушылармен кездесуге бару деген сияқты мәдени шараларға біздің тыңдармандарымыз қатысып қалып жатса, сол қай мазмұнда, қандай мақсатта ол кісілердің сөздері жұмсалып тұрғанын, ең құрығанда, біліп отырады. Сондықтан көркем әдебиет стилі туралы да азғантай болса да, ақпарат берейік. Әйтпесе кез келген біздің бағдарламаның тақырыбы 5 минутта айтылатын дүние емес. Одан да терең, көбірек айтуға болады. Дегенмен көркем әдебиет стилінің бірінші мақсаты – мейлі жазбаша мәтін болсын, ауызша мәтін болсын, адамның эмоциясына әсер ету. Адамның эмоцияларын тудыру. Сол эмоцияларын тудыру арқылы адамды игілікке, жақсылыққа, әдемілікке, әсемдікке тәрбиелеу, үйрету. Адамның бойындағы жақсы қасиеттер бар болса күшейту, жоқ болса, тәрбиелеу, тудыру. Көркем әдебиеттің осындай үлкен, ұлы мақсаты бар. Сондықтан мынау көркем әдебиеттің барлық жанрындағы мәтіндер көркем әдебиет стилінде дайындалады. Көркем әдебиет стилінің ауызша формасына не жатады десеңіз? Оған, мысалы, ақын-жазушылар өздерінің өлеңдерін дауыстап оқып беретін болса, ол сол көркем әдебиет стилінің ауызша формасы. Немесе сіз ақынмен, журналистпен көркем шығарма туралы сөйлессеңіз, көркем образдар, көркем шығармадағы кейіпкер туралы сөйлессеңіз, онда да осы екеуара сөз де осы негізінен көркем әдебиет стилінің ауызша формасында жатады. Енді қандай жанрлары бар десеңіз, мынау қазақтың дәстүрінде, ұлттық әдебиет жанрындағы көнеден келе жатқан әңгіме айту жанрын айтуға болады.

-         Жүргізуші. Ауыз әдебиеті

-         Анар ханым. Иә, дұрыс айтасыз! Халық ауыз әдебиетінің бүкіл жанрларын жатқызуға болады. Әңгіме айту жанры деген бір ерекше, осыны мен шет жағасын бала кезімде көріп қалдым, ауылдың қариялары, ақсақалдары отыра қалған кезде, кәдімгідей бір ерекше әңгіме қозғайтын. Жүйелеп, бір болған оқиға туралы... Сосын оны жай айта салмайды. Оны көркем, бейнелі сөздермен, неше түрлі теңеулермен...

-         Жүргізуші. Нақты даталарымен...

-         Анар ханым. Дұрыс айтасыз, нақтылығымен, метафоралармен, сол кейіпкердің бүкіл эмоциялық жай-күйінен түгел сипаттап, тыңдарман құлағының құрышын қандыратын.

-         Жүргізуші. Шежіре қарт деп жатады ғой.

-         Анар ханым. Иә, мысалы мынау «Мың бір түн» деген Шығыстың ертегілері әңгіме айтудың көне бір дәстүрінде жазылған. Соны егер біз ауызша айтатын болсақ, міне, осы көркем әдебиет стилінің әңгіме айту жанрындағы ауызша формасы. Енді осы көркем әдебиет стилінде мәтін тудырғыңыз келсе, сіз бірінші кезекте не ойлайсыз? Бірінші кезекте сіз сөзіңіздің бейнелі болғанын ойлау керек. Мысалы, ай жарық деп айтсақ, бұл фактінің болғаны туралы констатация. Мысалы, ай жарық болып тұр дегенді білдіреді. Ал енді ай сүттей жарық десек, бұл бейнелі я? Сүтті көрген адамға бұл қатты әсер етеді. Дәл осылай көркем әдебиет стилінде қарапайым құбылыстарды образдар арқылы беру. Мысалы, Абайдың: «Қараңғы түнде тау қалғып» - деп Гетеден Лермонтов аударған, Лермонтовтан Абай аударған өлеңді, Қараңғы түнде тау қалғып дейді. Енді тау қалғымайды ғой. Бірақ оған адамға тән қимыл-әрекеттерді беріп отыр. Мысалы, тағы да осындай мысалдардан келтіретін болсақ, «Жапырақ жүрек жас қайың, жанымды айырбастайын» - деген Мұқағалидың «Сен қайың бола бастасаң, мен адам бола бастайын» - дегені, қайың адам болмайды ғой. Сол қайыңды образды, адам сияқты елестетіп және оның жапырағын жүрекке теңеп, менде бар бір жүрек, сенде бар мың жүрек деп, міне, осылай адамға көркем әдебиет стилінің негізгі мақсаты адамның эмоцияларына әсер ету, соған сәйкес, кез келген ақиқат дүниедегі құбылысты образ түрінде беру.

-         Жүргізуші. Көп рақмет, Анар ханым! Көркем әдебиет стилі жайлы біраз мағлұмат алдық.

57. Ісқағаз стилінің ауызша формасы
00:00
00:00

Жүргізуші. - Бұл  «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарламалар циклі. Ендігі сабағымызда, Анар ханым, ісқағаз стилінің ауызша формасы жайлы әңгіме қозғасақ.

Анар ханым. - Иә, Самат. Сен ісқағаз стилі деп қолдандың. Ол маған ұнап отыр. Өйткені алдыңғы сабақтарда біз ресми стиль деп айтқанбыз. Ресми стильдің тағы да бір балама атауы бар. Дұрыс айтасың, ол – ісқағаз стилі. Бүгін енді біз әңгімені айтқан кезде, оны жұртшылық түсініп отыр, ол қандай қарым-қатынас екенін. Субардинация сақталатын, ресми қарым-қатынаста, іскери қарым-қатынаста қолданылатын осы – ісқағаз стилі. Енді ісқағаз стиліндегі бүкіл қарым-қатынас тек қағаз жүзінде жүзеге асырылады деп ойлаушылар да бар. Бірақ енді, өздеріңіз білесіздер, жұмыста сіздер әріптестеріңізбен сөйлескенде немесе бір іскери мәселелерді талқылаған кезде, енді мен әріптестеріңізбен асханаға барып, өздеріңіздің  жеке проблемаларыңызды айтқан кездегі сөзді айтып отырған жоқпын. Мысалы, әріптестеріңізбен бір іс мәселесі жөнінде сөйлессеңіз немесе бастығыңызбен сөйлескен кезде іске қатысты осы... осы кезде, ісқағаз стилінің немесе ресми стильдің ауызша формасы жүзеге асады. Енді осы ауызша форманың, ресми қатынастағы ауызша тілдің өзінің ерекшеліктері бар. Ауызша енді...ауызша форма болғандықтан, алдыңғы сабақтарда да айттық. Мынау екеуара қарым-қатынастағы кейбір сөйлеу бейресми  қарым-қатынастың  элементтері қолданылады. Яғни сіздің бұл жерде ым-ишараттарды да қолдануыңызға мүмкіндік бар. Дауысыңызды әртүрлі қылып құбылтуға да мүмкіндік болады.   Осыған мүмкіндік бар, осыны қолдануға болады екен деп тым оны асыра жіберсеңіз де болмайды. Мысалы, ресми қарым-қатынаста міңгірлеп сөйлеген негізі жақсы емес, мұрынның астынан сөйлеген немесе қайта-қайта беті-қолын жыбырлата беру, саусақтарын ойнатып отыру, аяғын жыбырлатып отыру деген сияқты мынандай қайта-қайта қайталана беретін қозғалыстар бұл ауызша қарым-қатынасты ауырлатады. Ауызша қарым-қатынастың жүзеге асуына кедергі жасайды ресми жағдайда. Енді тағы да бір ерекшелігі бұл жерде дегенмен де, енді тым ресми болып кетуге де болмайды. Өйткені қазақы мәдениеттің элементтерін де сақтаған жөн. Мысалы, үлкен кісілерді көрген кезде, оларға қатысты әдеп бойынша амандасқан абзал.

Жүргізуші. – Ізеттілік танытып.

Анар ханым. – Ізеттілік танытып, иә. «Ақсақал» деген сияқты сөздерді қолданған дұрыс. Енді тым құрғақ сөйлеуге де болмайды. Мысалы, «Абай ақын... Абай Құнанбаевтың  өлеңінде осылай жазылған деген сияқтыны», мысалы, «деген сияқты қолданысты Ұлы Абай ақынның өлеңінде деп айтсаңыз да» артықшылығы жоқ. Кейбір осындай қазақтың мәдениетіне тән, өзінің Ұлы адамдарын қадірлеу, құрметтеу, олардың атының алдына осындай теңеу, өздеріне тиесілі болып, халық арасында әбден бекіп қалған, сіңіп қалған эпитеттерді ауызша, ресми қарым-қатынаста қолданудың ешқандай сөкеттігі жоқ. Дегенмен де, осындайларды қолданамын деп, асыра сілтеп жіберген де дұрыс емес. Кеше ғана еңбек жазып, кеше ғана өзінің  ғана бір шағын ортасында танымал болған адамдарды, мысалы, «Әйгілі қаламгер, бәріне аты жайылған жазушы» деген сияқты осындай асыра сілтеп қолданудың да бұл жерде басы артық. Сол сияқты, ауызша қарым-қатынасты жүзеге асырған кезде, ізет білдірудің, рұқсат сұраудың, рұқсат етудің, кешірім сұраудың, қарсылық  білдірудің тағы да басқа сыпайы формаларын қолданған дұрыс. «Жоқ! Бұлай емес! Мен бұған қарсымын!» - дегеннен гөрі, «Осы дұрыс емес болар. Менің ойымша, бұндай шешімге бармаған жөн» - деген сияқты, осындай сыпайы формаларды қолданған дұрыс немесе «Тапсырманы орындаңыздар!» - дегеннен гөрі, «Тапсырманы осындай уақытта орындағандарыңыз дұрыс. Орындауыңыз тиіс еді.  Солай талап етіліп жатыр» - деген сияқты осындай қарапайым неғұрлым, адамды өзіне соншалық тартатын формаларды қолданған дұрыс. Себебі іскери қарым-қатынастың бірінші мақсаты – адамды бір іске жұмылдыру, бір істі орындату. Сондықтан сіз сол адамға істі орындату үшін алдымен ол кісінің көңілін аулайсыз. Әрине көңілін аулау керек екен деп, енді оған жағымпазданудың, иә, оны асыра мақтаудың да қажеті жоқ.

Жүргізуші. – Дұрыс айтасыз! Көп рақмет, Анар ханым! Ісқағаз стилінің ауызша формасы жайлы біраз мәліметтерге қанық болдық.

58. Публицистика стилінің ауызша формасы
00:00
00:00

Жүргізуші. – Бұл «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарламалар циклі. Анар ханым, ендігі сабағымыз публицистика стилінің ауызша формасы жайлы болмақ. Жалпы публицистика деген не ұғым береді?

Анар ханым. – Иә, енді публицистика стиліндегі ауызша сөз қазір бізден құлағымызға ең көп жиі тақырып. Өйткені ақпараттық кеңістігімізде, қазір тілдік кеңістігімізде де десек те болады, журналистер қауымы, газет-журналдар, яғни бұқаралық ақпарат құралдар басым рөлге ие болып келе жатыр. Біз қазір енді мынау, әсіресе қала тұрғындары өздерінің өмірін күнделікті ақпараттарсыз елестете алмайды. Енді соның көп бөлігін біз ауызша түрде тыңдаймыз. Шынын айту керек, қазір өзі сондай заман болып бара жатыр. Бәрі асығыс, көбіне, мысалы, көлігін жүргізіп келе  жатып, радионы қосып ақпараттар тыңдай салады. Кешке үйіне келген кезде  теледидарды қосып журналистердің ауызша сөзі арқылы біледі жаңалықтарды, иә. Қазіргі қала тұрғындарының  көбі сондай. Енді қала дейміз, ауыл дейміз, бәрібір қай жақта болса да, мынау публицистика, бұқаралық ақпарат құралдарының күнделікті біздің өмірімізде алатын үлесі артып барады. Мысалы, енді публицистика деген түсінікті ол газет-журналдар, бұқаралық ақпарат құралдары дедік, мас-медиа құралдары. Енді осы стильдің ауызша түрі қандай жанрларда жүзеге асады десек, оны біздің кез келген тыңдарманымыз біледі. Ол ауызша формадағы бағдарламалар немесе журналиспен кездессеңіз де, оның айтып отырған әңгімесі де, сол  өзінің кәсібіне қатысты. Мәселені талдауы, сараптауы оның барлығы  сол публицистикалық стилінің ауызша формасында жүзеге асады.  Ал жалпы осы стилге тән қандай ерекшеліктер болады? Егер осы стилде біз мәтін құрастыратын болсақ, ауызша сөз саптайтын болсақ, онда біз қандай негізгі принципке сүйенуіміз керек десе, онда бұны енді ең бірінші тілтанушымыз, біздің ұлы ғалымымыз Ахмет Байтұрсынұлы көсемсөз деген. Өзі аты көрсетіп тұрғандай, бұл көсемсөздің мақсаты жұртты бір іске жұмылдыру, жұртты бір нәрсеге бір ойдың дұрыстығына, бұрыстығына көзін жеткізу. Оның ерік жігеріне әсер ету. Бір істің оң теріс екенін көрсету. Яғни жұртты өзіне бастап алып жүру ғой, көсем болу ғой, көсем сөздің негізгі мақсаты, қарапайым тілмен айтқанда, Байтұрсынұлының терминіне сүйенетін болсақ. Сондықтан публицистикалық стиліндегі мәтін дайындайтын болсаңыз, публицистика стилінде ауызша бір сөз құрастыратын болсаңыз, ең алдымен осы тыңдарманның ерік-жігерін қалай жаулап алсам деген ой жүру керек. Ал ерік-жігерді жаулап алу – ақылына әсер ету, сосын эмоциясына әсер ету. Сондықтан публицистикалық стильдегі қолданылатын сөздер интеллектуалды сөздер болады. Яғни ішінде күнделікті біздің қарым-қатынасымызға қажетті, салаға қатысты терминдер болады. Ол экономикалық терминдер, саяси терминдер тіпті бір ғылымның саласына қатысты терминдер болуы мүмкін. Және соның жанында сіздің эмоцияңызға әсер ететін бағалауыштық, экспрессиялық, эмоциялық сөздер жүреді. Мысалы, қараңыз, сіз егер мақала жазсаңыз, «шахтер» деген сөзді басқаша бағалауыштық сөзбен қалай айтар едіңіз?

Жүргізуші. – Кен қазушы...

Анар ханым. – Иә, кен қазушы дейсіз, иә. «Дәрігерді» қалай айтасыз?

Жүргізуші. – Ақ халатты абзал жан.

Анар ханым. – Иә, ақ халатты  абзал жан дейсіз. Ал «мұғалімді» не дейсіз?

Жүргізуші. – Тәлімгер дейсің, ағартушы дейсің.

Анар ханым. – Ұлағатты ұстаз дейсіз иә.

Жүргізуші. – Ұлағатты ұстаз!

Анар ханым. – Иә, толып жатқан осындай сөздермен айтасыз. Көрдіңіз бе, сіз бағалауыштық осы сөздерді қолдану арқылы сол өзіңіздің мәтініңізбен ана сіздің мәтінді оқып отырған адамның ерік-жігерін жаулап аласыз. Сіздің жазып отырған ақпаратқа ол не қолдаушы болып шығады, не соған наразы тұлға болып шығады, не сол қарсыласы болып шығады сіздің көрсетіп отырған пікірге. Мысалы, Самат, біз екеуміз қазір бір экспримент, тәжірбие жасайық. Мен қазір бір ақпаратты айтамын, сіз сол ақпаратты жақтайсыз ба, жақтамайсыз ба, алдымен соны айтасыз да, сосын кейін сол ақпаратты енді публицистика стилінде беруге тырысасыз. Мысалы, біз қазақ тілінің ауызша сөз мәдениетіне үйрететін «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарламасын түсіріп жатырмыз. Сіз осы мен айтқан ақпаратты жақтайсыз ба, жоқ осы ақпарат сізге ұнамай ма?

Жүргізуші.  – Жақтаймын әрине.

Анар ханым. – Енді осыны жақтайтын болсаңыз, осы мен айтқан ақпаратты журналист ретінде публицистикалық стилдің бедерін сақтап, шарттарымен айтып көріңізші. Бір жаңалықтар жанрында. Жаңалықтар деген топтамада, мысалы,  сіз осы ақпаратты жеткізуіңіз керек.

Жүргізуші. – Бүгін желтоқсан айының 9-ы күні «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарлама жарық көріп жатыр. Ол бағдарламаға қатысатын Ахмет Байтұрсынұлы атындағы тіл білімі институтының директорының орынбасары Фазылжан Анар Мұратқызы.

Анар ханым. – Бұл жерде енді сіз Самат, жақсы қолдандыңыз. Жарық  көріп жатыр деген оң әсер тудыратын етістік. Ал бірақ одан басқа ешқандай мынау ерік-жігеріне әсер ететін сөз қолданыстар болған жоқ. Мысалы, енді мен өз тарапымнан айтып көрейін. Егер мен журналист болсам, былай айтатын едім: «Бүгін  ана тілімізде дұрыс сөйлеуге үйрететін, сондай  маңызы зор, қазіргі кездегі әрқайсымыз үшін қажетті осындай бағдарлама «Дұрыс сөйлейік!» деген бағдарлама жарыққа шықты» десек, осындай бағалауыштық сөздер...

Жүргізуші. – Бәрекелді, расында да сізден үйренерініміз көп екен, көп рақмет сізге!

59. Ғылыми стильдің ауызша формасы
00:00
00:00

-         Бұл «Дұрыс сөйлейік!»атты бағдарламалар циклі. Келесі сабағымыз, Анар ханым, ғылыми стильдің ауызша формасы жайлы болмақ. Сөз өзіңізде.

-         Рақмет, Самат! Ғылыми стильдің ауызша формалары деген кезде, ең алдымен, мына конференцзалдағы баяндамалар ойға келеді. Иә, кез келген адамның немесе бір үлкен ғылыми пікірталас, пікіралмасулар кезіндегі ғалымдардың сөздері. Тек қана ғалымдардың емес. Мысалы, оқушылар сабақ айтқан кезде ғылыми стильге сүйенеді. Мұғалімдер белгілі бір тақырыпты өз пәні бойынша түсіндірген кезде, оқушыларға, ауызша түсіндірген кезде, осы ғылыми стильдің ауызша формасындағы сөздерді қолданады. Ғылыми стильдің ауызша формасының өзіне ғана тән ерекшеліктерді білсеңіз, осы стильдегі мәтінді дайындауда онша көп қиналмайсыз. Ең бірінші белгісі, ол – нақтылық, дәлділік. Сосын кейін объективті дүние туралы неғұрлым өзіңізді қатыстырмай айту – ғылыми стильдің ауызша формасының бір ерекшелігі. Мысалы, өзіңді қатыстырмай айту деген сөз – неғұрлым өзіңіздің сол айтып тұрған затыңызға қатысты көзқарасыңызды, эмоцияңызды білдірмеуге тырысу деген сөз. Оның бірінші талабы ауызша ғылыми сөздің... дәлдікпен қосу. Одан кейінгі негізгі талаптардың бірі – сол сіз сөз қозғап отырған мәселеге қатысты ұғым, түсінік, құбылыс – барлық атаулардың барлығын жүйелі түрде беру. Мысалы, сіз тілтанымдық проблеманы талқылап жатқан кезде, тілтанымға қатысты ұғымдарды қолданасыз. Мысалы, сөз туралы психологиялық та зерттеулер бар. Тілтанымдық емес психологиялық. Енді психологиялық емес жантанымдық ұғымдарды сіз араластырмайсыз оған. Өйткені сіз оны бір қырынан тілтанымдық тұрғыдан қарап жатырсыз. Сол сияқты ғылыми стильге тән белгілер бар. Енді мысал келтіретін болсақ, мысалы, көркем әдебиет стилінде немесе сөйлеу стилінде мысық туралы айтылатын мәтінде оған қатысты былай айтуға болады: тарғыл мысық, пеш үстінде отырған мысық, көрші үйдің қара мысығы деген сияқты қолданыстар менің айтқанымнан-ақ сіз бұның ғылыми стильге тән емес екенін біліп тұрсыз. Ал егер, сүтқоректілер класының мысық тұқымдастар отрядына жататын үй жануары десек, мен қай стильде сөйлеп тұрмын?

-         Ғылыми стильде.

-         Бірден білдіңіз я? Өйткені ол жерде ақиқат дүниенің объектісі ретінде сипатталып тұр мысық. Одан кейін мынандай сөз: ой, мен бүгін қызық бір жай көрдім. Сол жайға қарап бұрын ойламаған нәрселерді түсіндім. Енді тура осы ақпарат: біздер бұрын анықталмаған қызық құбылысты байқадық. Бұл құбылысты зерттеу барысында, бұрын соңды айтылмаған білімдер жүйесі анықталды. Бір-ақ ақпарат, бірақ екеуі әртүрлі стильде дайындалған. Соңғысы ғылыми стильде дайындалған.

-         Қарапайым адам үшін қиындау енді.

-         Соңғысы ғылыми стильде дайындалғаны, ол жерде ешқандай эмоция жоқ. Одан кейін ол жерде мен деген сөз жоқ байқасаңыздар, біз деген сөз бар. Сосын ырықсыз етіс «–л» -ды, айтылды, жасалды, байқалды, анықталды, зерттелді. Зерттедім, анықтадым, байқадым, көрдім деген сияқты бірінші жақтағы қолданыстар жоқ. Міне, ғылыми стильдің ауызша формасында осындай талаптар қойылады.

-         Түсінікті, көп рақмет, Анар ханым! 

60. Көркем әдебиет тілінің сөз бедері
00:00
00:00

- Бұл «Дұрыс сөйлейік атты бағдарламалар циклі. Ендігі сабағымыз, Анар ханым, көркем әдебиет стилі жайлы болмақ. Яғнионың ішінде көркем әдебиет стиліндегі сөз бедері жайлы айтсақ.

- Самат, көркем әдебиет тілінің сөз бедері ерекше болады. Кез келген стильде көрініс табатын тіл бедерінің айырым белгілері, айырмашылығы болады. Сол сияқты көркем әдебиет тілі бедерінің ерекшелігі бір-ақ нәрсе! Ол – образ, бейне. Мысалы, күнделікті қарым-қатынаста қысты жылдың бір мезгілі ретінде алатын болсақ, ол нақты бір құбылыстың аты я? Табиғат құбылысының аты. Табиғатта болатын өзгерістердің, процесстердің бір кезеңде болатын өзгерістерді, процесстерді жинаймыз да, соны осы атпен атаймыз я? Ал көркем әдебиет тілінде бұл образға айналады. Бұл бейдерек нәрсеге айналады немесе бұған адамға қатысты қимыл-қозғалыстар телінеді. Сөйтіп, сіз қысты бір адам ретінде елестетесіз. Осыған мен Абайдың өлеңін келтіргім келіп отыр:

«Ақ киімді, денелі, ақ сақалды,

Соқыр, мылқау танымас тірі жанды.

-Үсті-басы ақ қырау, түсі суық...

- Басқан жері сықырлап келіп қалды".

Міне, қараңызшы, біз осы Абайдың қыс туралы өлеңін оқығанда, біз кәдімгідей бір қозғалып, аяғын басқанда қарды сықырлатып, келе жатқан қысты елестетеміз және...

- Дәу денелі адамның...

- Иә және оның сүйкімі әбден кеткен, кәрі құда екенін де өлеңнің арғы жолдарынан білеміз, көрдіңіз бе? Кәрі құда сияқты. Әдетте, енді әбден сүйкімі кеткен соң, жағымсыз эмоция тудырған соң, қыстың қолайсыздығын, қыс осындай қолайсыз, қыс келген кезде мынау, әсіресе бақуаты төмен адамдардың қатты қиналатынын осындай бір ғана Абай «кәрі құда» деген сөзімен ғана, образбен ғана беріп отыр. Көрдіңіз бе? Сондықтан көркем әдебиет тілінің бедері туралы айтқан кезде, оның бірінші белгісі, ондағы кез келген сөз образ түрінде қолданылады. Соны, образдарды түсіну үшін, тағы да айтамыз, мәдениетті білу керек. Мысалы, жаңағы кәрі құда дегенді қалай ойлайсыз сол өлеңді оқыған кезде, кәрі құда деген сөзді оқыған кезде, қыс сондай бір қолайсыз, жағымсыз деген ассоциациялар орыстілді біздің тыңдарманның санасында туа ма?

- Мүмкін.

- Иә. Егер жаңағы кәрі құда дегеннің не екенін түсініп жатса, туады. Ал білмесе, біздің мәдениетте құда дегеннің не екенін, оның ішінде кәрі құда дегеннің не екенін білмесе, әрине ондай ассоциациялар мүлде тумайды да, оның эмоциялық әсері, эстетикалық әсері аздау болып қалады. Мысалы, мынандай ғана бір мысал. Енді менің өзімнің тәжірибемде болды. Бір мықты маман, өз саласының білгірін қазақ тіліне оқытып жүрдім. Сонда ол кісінің жұмыс үстелінің үстінде әсемделген, әдеміленген, енді безендіріп жасаған тайқазанның мүсіні болды. Базарлық ретінде берген кішкентай көшірмесі. Сосын мен ол кісіден сұрадым. «Мынау не?» - деп. Ол кісі «котел» - деді. Ал  қазақта ол – тайқазан. Тайқазан деген ол - образ. Образ. Мысалы, сол тайқазанды сыйлаған адам, ол кісіге қазаның толы болсын, ырысты болсын, Алладан береке болсын, нәсібің көп болсын дегенді меңзеп сыйлады. Ал ол кісі оны «котел» деді. Көрдіңіз бе? Сонда қазақтың өлеңдерінде егер, көркем әдебиет стилі туралы айтып жатырмыз ғой? «Тайқазан» деген сөз болса, осы тайқазанның қазақ мәдениетінде нені білдіретінін білмеген адам, "Е, мынау котел туралы өлең" – деп ойлайды. Ол несібе, ырыс, береке, бірлік туралы өлең екенін ол ұғынбай қалуы мүмкін. Сондықтан көркем әдебиет стиліндегі мәтіндерді түсіну үшін немесе сол стильде өзіміз мәтін тудыру үшін осындай бір көркем әдебиет стильдің ерекшеліктерін білуіміз керек.

- Айтыңызшы, осы көркем әдебиетте тайқазан жайлы айтылғанда, міндетті түрде береке, бірлік қосымша жүреді. Тайқазан...тайқазанның символы ретінде. Неліктен?

- Иә, неліктен тайқазанға тура осы ұғымдар телінген деп отырсыз ғой? Дұрыс. Қызық болар біздің тыңдарманымыз үшін де. Тайқазан деген өзі атында тұр. Бір тайдың еті сыйып кететін қазан. Енді былай қарасаң, бір тайдың еті сыйып кететін қазан кімге дайындалады? Ол бүкіл ауыл-аймақ, айналадағы бүкіл ағайын-туысқа өзі бір ауыл, бір туыстық, туыстық қатынастағы топ болып отыратын ғой қазақтың дәстүрлі мәдениетінде. Сонда тайқазан дегенде үлкен бір әулетті, үлкен бір әулетті бір асқа шақырғанда, сол пайдаланылатын қазан ғой. Ал енді тайқазан деген кезде қазір барлық қазақтың санасында бір-ақ тайқазан тұрады. Ол – Түркістанда, Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде тұрған тайқазан. Оның сыртында, бірнеше рет араб әріптерімен кәдімгі Құранның сөздері жазылған я? Осы тайқазан қасиетті тайқазан болып саналады. Өйткені Түркістан – қазақ хандарының резиденциясы. Ол Мәскеудегі Қызыл алаң сияқты, Франциядағы Елисейские... Елисей алаңы, Елисейские поля дейді ғой, сол сияқты немесе Петр тұсындағы Петербургтағы Петроград сияқты, Петергоф сияқты немес Лондондағы...

-Big Ben?

-Жоқ. West…Westminster…Westminster соборы сияқты. Яғни әлгі бүкіл династия билік құрған әулет отыратын резиденция, Түркістан соның символы біздегі. Қожа Ахмет Ясауи кесенесі. Оның символ болатыны бүкіл соның айналасында, соның ішінде бүкіл хандарымыз жатыр я? Ал қазақ хандығы дәуірінде сол жерде бүкіл хандар басын қосқан. Сонда әр қазақ хандығының құрамындағы әр рудан келген билеушілер сол қазанға өздерінің найзаларын тіреп қойған. Ол деген біз – бірліктеміз, біз – бірміз, біздің несібеміз – бір. «Біз – бір әулеттің балаларымыз» - дегеннің символы. Міне, сондықтан да тайқазан деген кезде, біз бірлік туралы ойлаймыз, несібе туралы ойлаймыз. Өйткені сіз бір тайқазанға сыятындай ас Алладан ғана болмаса, өзіңіз таба алмайсыз ғой деген сияқты... Міне, осындай біздің мәдениетімізде тарихи түрде қалыптасқан осындай символ бар. Осындай дүниеліктер көркем әдебиет мәтінінде көп болады. Сондықтан тіл үйренушілерге айтарымыз, қазақ тілінде, көркем әдебиет стилінде кез келген мәтінді түсіну үшін қазақ мәдениетінен аз болса да, бастапқы кезде хабардар болған дұрыс!

- Бәрекелді! Жақсы айттыңыз! Көп рақмет!

61. Публицистика тілінің сөз бедері
00:00
00:00

- Бұл «дұрыс сөйлейік!» бағдарламаларциклі. Ендігі сабағымыз публицистика тілінің сөз бедері жайлы болмақ. Анар ханым, тарқатып берсеңіз.

- Иә, публицистикалық шығармалардың өзіндік бір ерекшеліктері болады. Осы ерекшеліктерден, публицистиканың, публицистикалық шығарма тілінің бедері құралады. Ең бірінші ойға келетін нәрсе, бұл жаңа айттық қой, кез келген құбылыс туралы публицистика стилінде дайындалған мәтіндерде, сол құбылыс туралы ақпарат бағалауыштық контексте беріледі. Ол не үшін? Ол тыңдарманның ерік-жігеріне әсер ету, оны бір нәрсеге үгіттеу, бір іске жұмылдыру, оның бойында наразылық тудыру керек болса да солай болады. Бір қызығы, қарасаңыз, оны жақсы байқауға болады. Қазір газеттерде бір оқиғаға сол газет, егер сол оқиғаны қолдаушылардың көзқарасын білдірсе, онда ол оң көзқараста жазады. Мысалы, ол қалай айтсам болады, «Ақжол» партиясының делік, енді «Ақжол» дегенді айтпай-ақ қояйықшы. Біз қазір саяси мәселеге ұрынбай тұрайық. Міне, мысалы, «Анар мен Самат» деген партияның мүшелері қыруар іс атқарып келеді десек, біздің партиямызды жұрт жақсы көреді я? Ал бізді ұнатпайтын басылым болса, онда былай жазады: Құрылғанына қанша жыл өтсе де, ештеңе бітірмеген, түк тындырмаған «Анар мен Самат» партиясының мүшелері әрең дегенде бір шараны орындады-ау, әйтеуір, - деп жазады. Бір шараның орындалуы туралы осы екі түрлі формада берсе, оны оқып отырған адам, әрине екі түрлі көзқараста болады.

- Жек көрініш сезімін оятады.

- Бізге қатысты, «Анар мен Самат» партиясын қолдаумен жақсы екен деген оңды ой қалыптасса, екіншілерінде оған теріс пікір қалыптасады. Сондықтан шығарманың, публицистикалық шығарма тілінің бедеріне келгенде, ең бірінші ескеретін мәселе, осы бағалауыштық, үгіттеуіштік, насихаттаушылық тілдік қолданыстар. Енді тағы осы жерде қызықты айта кететін нәрсе, әсіресе журналистеріміздің тілінде көп кездесіп жатады, осы баға береміз деп, кейде сөздерді дұрыс қолданбай жатады.

- Мысалы?

- Иә, мысалы, баға береміз дейді де, бірақ сөздерді дұрыс қолданбағандықтан, кейде баға береміз дейді де, бағалары күлкілі болып шығады. Мәселен, арақ ішудің арқасында дейді. Арқасында деген сөз орыс тілінің калька дейміз ғой енді, мына орыс тілінің әсерімен аудара салған үлгісі. Следствий дегенді олар, арқасында деп аударған. Ал «арқасында» деп біз жақсы, жағымды заттар, құбылыстар туралы айтқанда айтамыз.

- Мысалы, үлкен адамның арқасында осындай мешіт салынды бір жерде деген секілді.

- Иә, тәуелсіздіктің арқасында біз жақсы күн кешіп жатырмыз деген сияқты я? Ал енді арақ ішудің салдарынан, кесірінен болуы керек. Дәл осындай нәтижесінде деген сөзді де дұрыс қолданбайды. Нәтиже деген ылғи оң мағынада қолданылуы керек. Бірақ темекі шегудің нәтижесінде ауырып қалды дейді. Темекі шегудің салдарынан, кесірінен деп айту керек. Ал нәтижесінде деп жақсы немесе бейтарап бір құбылысқа қатысты болса, қолданған абзал. Осындай қателерден сақ болу керек. Сол қазіргі біздің журналистерімізде асыра, өздерінше бір сөз жасаймыз деп, тілдік нормаларды бұзып алатын тұстары да болады. Мысалы, аспазшылар дейді. Аспаз дегеннің өзі мамандықтың аты. Оған апарып, мамандық жасайтын –шы жұрнағын тағы жалғап қояды. Диқаншылар дейді. Диқан деген ол өзі мамандықтың аты, оған апарып тағы -шы жұрнағын жалғап қояды. Осындай кездерде журналистерге абай болған жөн.

- Яғни, аспаздар, диқандар болуы керек.

- Иә, солай. Осы публицистика шығармасының сөз бедері жайлы айтқаннан кейін, тыңдармандарымызға түсінікті болу үшін, кішігірім бір ойын өткізіп жіберейік. Яғнимен сізге бір сөзді айтам, сіз оған публицист, журналист ретінде бағалауыштық бір реңк беріңіз.

- Жақсы, көрейік, шамадан келгенше.

- Мысалы, еңбек.

- Ерен еңбектің арқасында, деуіміз мүмкін.

- Дұрыс, ерен еңбектің арқасы болуы керек. Ал енді ой.

- Терең ойдың арқасында.

- Тамаша, тамаша. Ал егер, мысалы, қимылды, қозғалысты, етістікті былайша айтқанда, басқаша ауыстырып беру тұрғысынан өткізсек. Мысалы, дамыды десем?

- Қарқынды дамыды деп жатамыз.

- Иә, немесе өрістеді, өркендеді деп те айтады. Нәтижелі болды.

- Жақсы нәтиже көрсетті.

- Иә, дұрыс, тағы да басқаша қосқым келіп тұр, берекелі болды деп айтуға болады. Мысалы, қарсы алды десек ше?

- Құшақ жая қарсы алды.

- Тамаша, дұрыс. Міне, біздің тыңдармандарымыз байқаған шығар, публицистикалық стильдегі ауызша сөзде міндетті түрде осындай бағалауыштық, бояуы бар сөздер қолданған абзал және қолданылады да.

- Дұрыс айтасыз, тіпті Анар ханым, сіз ойын түрінде де тыңдармандарымызға түсінікті болуы үшін көрсетіп беріп жатырсыз. Көп рақмет сізге!

62. Ғылыми тілдің сөз бедері
00:00
00:00

- Құрметті тыңдармандар, бұл "Дұрыс сөйлейік!" атты бағдарламалар циклі. Біз алдыңғы сабақтарда сөз бедері жайлы айттық, бұл жолы бұған сала-сала, жік-жік бойынша тоқталып жатырмыз, енді бұл жолы ғылыми тілдің сөз бедері жайлы айтпақпыз, Анар xаным.

- Рақмет Самат, ғылыми тілдің сөз бедері туралы айтудың қаншалықты қажеті бар деп ойлап қалуы мүмкін біздің тілді жаңадан үйреніп жүрген тыңдармандарымыз. Әрине ойлары дұрыс, дегенмен ол кісілердің күнделікті тұрмысында, тіпті сол қазақ тілін үйренем деп барған мекемесі болсын, немесе оқу орны болсын, немесе жеке оқытушысы болсын сол қарым-қатынаста сөйлегенде, міндетті түрде ғылыми тілдегі сөз қолданыстар болады, ғылыми тілдегі мәтіндер болады, сондықтан бұл кісілерге біздің бүгінгі сабақтың пайдасы тиіп қалар. Енді ғылыми тілдің сөз бедері туралы айтқан кезде бір-ақ нәрсені ерекшелеп айту керек. Ғылыми шығармадағы заттардың, ұғымдардың, түсініктердің атаулары неғұрлым объективті түрде және сол зат, ұғым, түсінік туралы санадағы пайымдаулар негізінде беріледі. Біздің сөзіміз кішкене ауырлау болып кетті, оны түсіндіру үшін бір қарапайым мысал келтірейік. Мысалы, аспандағы ай. Ай десек, басқа қарым-қатынастардағы, мысалы, публицистикалық қарым-қатынаста сөйлеу стилі жүзеге асатын әлеуметтік-тұрмыстық қарым-қатынаста аспандағы ай, жарық ай, жаңа туған ай деп айтамыз я?! Ал біз егер ай деген сөзге ғылыми стильде анықтама беретін болсақ,жердің ең жақын серігі дейміз. Ғаламшар серігі деп айтамыз. Осындай, байқасаңыз, біздің айға қатысты берген мәтіндеріміз екеуі екі түрлі. Екіншісінде, сол ақиқат дүниедегі объекті туралы осы күнге дейінгі адам баласының айға қатысты танымы беріліп тұр, айдың жасанды серік екендігін танығанынберіп тұр, яғни санадағы пайымдауларды беріп тұрмыз. Санадағы сол ай туралы біздің түсінігімізді беріп тұрмыз. Тағы да бір мысал. Мысалы, біздің ғимараттың алдында қайың өсіп тұр дегендегі қайың ол ақиқат дүниедегі әйтеуір бар нәрсе. Ал енді сол қайың туралы биолог ғалымдардың түсінігі осы ғылыми дискурста беріледі ол.

- Қалай айтуы мүмкін?

- Онда ол ағаш тұқымдастарына, оның ішіндегі қайыңдар отрядына жататын, жалпақ жапырақты ағаштар класына жататын, осындай осындай аймақтарда өсетін ағаштың, өсімдіктің бір түрі немесе көпжылдық өсімдіктің түрі деп аталады. Міне, осы ақиқат дүние туралы, ақиқат дүниенің объектісі туралы адам баласының танымын ғылыми ауызша сөзде біз осылайша қолданамыз. Енді бір ескерте кететін дүние, мысалы, сіз ғылыми тілде ауызша формада бір мәтін дайындайтын болсаңыз, сөйлейтін болсаңыз, баяндама жасайтын болсаңыз, бір ұғымды түсіндіретін болсаңыз, әртүрлі жағдаяттар болады ғой, баяндамасыз да, мысалы, әріптестердің арасында бір пікір алмасу болса, сондай кезде, мынау сөйлеу стилінің элементтерін көп қосып жіберуден сақ болу керек. Мысалы, пікірталастарда бұған қатысты біздің ойымыз осындай деп айту керек. Иә, ғылыми стильде ауызша стильде. Ал сөйлеу стилінде сіз осы ойыңызды қалай жеткізер едіңіз, бұған қатысты ойымыз осындай дегенді сіз сөйлеу стилінде бұлай бермейсіз ғой.
- Менің ойымша осылай.. дейсің.

- Менің ойымша осылай немесе әй ол олай емес, ол былай дейсіз.

- Жалпақ тілде.

- Иә, менікі дұрыс, міне, осылай өзінің ерекшелігі болады, бірақ негізгі ғылыми стильдің бедері туралы айтқанда, біз нақтылық туралы айтамыз, санадан тыс обьективті дүниенің нысандарына қатысты адамның танымындағы пайымдауларды айтамыз.

- Раxмет Сізге!

63. Ресми тілдің сөз бедері
00:00
00:00

Жүргізуші. Құрметті тыңдармандар, бұл – «Дұрыс сөйлейік» атты бағдарламалар циклі. Алдыңғы сабақтарда біз көркем әдебиет тілінің сөз бедері, публицистика тілінің сөз бедері, ғылыми тілдің сөз бедері жайлы әнгімелеген болатынбыз. Бұл жолы Анар ханым, ресми тілдің сөз бедері жайлы түсіндіріп берсеңіз.

Анар ханым. Иә, Самат, біз сөз бедері деген кезде әрбір кітаби тілдің стильдік тармақтарына тән, сол тармақтардағы ауызша сөйлегенде қолданылатын сөздер туралы, дайын сөз үлгілері туралы, сөз қолданыстары туралы әнгіме еткенбіз. Енді ресми тілдің ауызша формасында қандай сөздерді жиі қолданамыз деген кезде, ең алдымен, мына нәрсені айту керек. Күнделікті бейресми қарым-қытынаста қолданылатын сөздерді негізінен ресми қарым-қатынаста та қолданамыз. Бірақ бір қызығы, олар сол ресми қарым-қатынаста кәдімгідей өзінің нақты мағынасында жұмсалады. Мысалы, «мектеп», «оқушы», «мұғалім» деген бейтарап сөздерді күнделікті қарым-қатынаста да айтамыз. Ал енді осыны ресми қарым-қатынаста қолдансақ, мысалы, өтініш білдіретін, ресми қатынаста өтініш білдіретін болсақ, олар сол өтініш формасының ресми қарым-қатынасындағы клишесимен бірге қолданылады. Мысалы, басшыңызға сіз ауызша түрде айтып отырмын, жазбаша түрде емес. Ресми қарым-қатынастың жазбаша түрі тіпті бөлек, өзіндік ерекшеліктері бар. Мысалы, ауызша формасында мектеп, мұғалім, оқушы деген сөзді қолданып өтінішті білдірсек. Мәселен, сіз мектептің мұғалімісіз я? Сіз оқушыларға қатысты бір өтінішті өзіңіздің мектептің директорыңызға айтсаңыз оны қандай формада жеткізесіз? Сіз басшыңызға өтініш білдіріп тұрсыз. Оқушылар туралы өтініш. Ішінде мектеп деген сөз болу керек.

Жүргізуші. Басеке, біз өзіміздің сыныбымызбен кеңесіп, осы алдыңғы Наурыз мерекесін атап өтсек пе деп шештік. Сіз қалай қарайсыз?

Анар ханым. Дұрыс, міне. Сіздің өтінішіңіз тура ресми қарым-қытынастың ауызша формасында шықты. «Еке» деген қаратпалар қазақи дәстүр бойынша жасы үлкен кісіге айтылады. Содан кейін, қарасаңыз, «Наурыз», «мереке», «сынып» деген сөздерді қолдандыңыз, бірақ сіздің өтінішіңіздің ішінде олар бір ресмилеу реңк алып тұр я, костюм-шалбар киіп, мойындарына мойтақ тағып...

Жүргізуші. Енді бастықтың алдында тұрғанда басқалай сөйлеу...

Анар ханым. Сіздің сол сөздеріңіз қолдарында бір портфелі бар сөздер болып шықты. Ал егер ауызекі тілде осы өтінішті айтатын болсақ, мысалы, онда сіз басқаша бересіз я? «Бүгін сол сыныптағы балаларды Наурызға апарамын дейсіз» немесе «бүгін сыныптағы балалармен Наурыз өткізейін деп жатырмын» дейсіз. «Наурыз» деген не? «Мереке» деген не? Тіпті «сынып» деген не дегенді қолданбай айта салсаңыз да болады я? «Бүгін балалармен Наурыз өткіземіз» деп. Сізді тыңдап тұрған адам сіздің қай балалармен өткізейін деп жатқаныңызды, ол балалар оқушы екенін түсінеді. Міне, ресми қатынастың сөз бедеріндегі ерекшелік осы. Енді біздің тыңдармандарымызға нақтырақ, түсініктірек, қызықтырақ болу үшін мысалдар келтірейін. Ауызекі тілде, мысалы, телефонмен көшеде бара жатқан кісінің, жаңа ғана кетіп бара жатып әңгімесін естіп қалдым. «Брашқа айт кет» дейді. «Сен бар да, брашқа айт, кет» дейді. Бұл сөзі «сен бар да дәрігерге айтып кет» деген сөзі. «Айт кет» деген «айтып кет» деген толық нұсқасы. «Браш» деп отырғаны дәрігер. Бұл біздің сөйлеу тілінің тек қана ауызша коммуникацияда жүзеге асатын тұрмыстық аядағы сөйлеу тілінің мысалы. Ал енді осыны ресми тілдің бедеріне салатын болсақ, онда «сен емханаға барып, дәрігерге айтып кет» деген толық нұсқада айтасыздар. Ал осыны жазбаша формаға түсіретін болсаңыз, онда тіпті де нақтылықты көбірек қосу керек. Онда «сен, қалалық нөмірі бесінші қалалық емхананың бәленбай деген дәрігеріне осындай, мысалы, мынандай бөлмеде отыратын дәрігеріне кіріп, айтып кет» деген толық форма ұсынылады. Егер осыны құжат түрінде рәсімдейтін болсаңыз. Міне, осы, ал енді кейде мынандай болып жатады: ресми қарым-қатынастың ауызша формасында тым асырып кетіп, көркем әдебиет стиліне тән бейнелеуіштік, бағалауыштық немесе көсемсөз, яғни публицистикалық стиліне тән экспрессиялық бағалауышытық сөздерді қолданып кетіп жатады. Мысалы, мұғалім деген сөзді ұстаз деп егер ресми қарым-қатынаста, құжатта айтса, оқушы дегенді шәкірт деп айтса, кішкене пафос қосылып кетеді. Әрине ресми қарым-қатынастың ауызша түрінде ұстаз, шәкірт деген сөздер қолданылмайды емес, қолданылады. Қалай ойлайсыз, Самат? Қандай кездерде қолданылады?

Жүргізуші. Құттықтауларды айтсаңыз болады.

Анар ханым. Иә, иә, ресми қарым-қатынастың сондай бір жақын, жылы форматы болады. Ол осындай құттықтаулар, сондай бір салтанатты жиындарда. Мысалы, басшысы өзінің қол астындағы мұғалімдеріне: «Құрметті ұстаздар!» десе, ол орынды болады. Ал енді, мысалы, «5-сыныптың ұстазы өзінің шәкірттерін сабақ аяқталмай тұрып, қайтарып жіберген» десе, күлкілі естіледі я?

Жүргізуші. Түсінікті, Анар ханым! Біздің уақытымыз сәл шектеулі, оны жақсы білесіз. Сондықтан біздің тыңдармандарымыз жан-жақты мағлұмат алды деп ойлаймыз. Рақмет сізге!

64. Дайындықсыз ауызша сөздегі қателер
00:00
00:00

Жүргізуші. - Құрметті тыңдармандар, бұл«Дұрыс сөйлейік атты бағдарламалар циклі. Анар xанымға ендігі сауалымыз: «Дайындықсыз ауызша сөздегі қателер». Расында да, Анар ханым, дайындықсыз ауызша сөздегі қателер деген менің түсінігім бойынша, бұл дайындықсыз айтыла салған сөздер. Қазір байқасаңыз, көбіне жастардың арасында, білмеймін, осы тілге қатысты үлкен мәселе деп те айтса болатын шығар. «Барсам да», «келсем де» дегендей, керек емес жалғауларды қосады. Сіз қалай ойлайсыз?

Анар ханым. - Иә, иә дұрыс айтасың, Самат. Дайындықсыз сөйлеу дегенде енді жіберілген қателерге кішкене кешіріммен қарау керек деп алдыңғы бағдарламаларда айттық қой. Себебі адам дайындалмайды да, ол тосыннан жағдаятқа тап болғанда сөйлеуіне тура келеді. Дегенмен тіл тазалығы үшін, тіліміздің мәдениеті үшін, бұл енді үлкен мақсаттар. Және сол сөйлеп тұрған адамда дайындық сөз кезінде өзі үшін қажетті кішкентай мақсат болады. Сені тыңдап тұрған адамның құлағына жағымды сөйлеу, ол сенің сөзіңді түсіну үшін, сен айтқандай, паразит сөздерді қайталаудан кішкене сақ болу керек. Кішкене емес, тіпті де сақ болу керек деп те айтамын. Мысалы, қазіргі жастардың тілінде «да», «ше» деген қажетсіз паразит сөздер деп айтуға да келмейді. Бұлар тіліміздегі бар шылаулар, дегенмен осы сөздерді айта береді. «Мен ше», «барғанда ше», «алғанда ше», «көргенде ше», «келгенде ше» деген. «Сен да», «сөйтсен да», «бүйтсен да», «мен бүйтсем да қайтет?» «Сөйтейік та», «бүйтейік та» дегендердегі «да», «де» дегендерді қосады да, мүмкін басында 1-2 рет қолданған кезде, сол сөйлеп тұрған адамға сөзіне бір ерекше реңк беретін де шығар, бірақ мұны қайта-қайта қайталай бергеннен сөздің мазмұны бұзылады. Осындай паразит сөздердің қандайы бар деп ойлайсың Самат?

Жүргізуші. - Мына орысша аралас сөздер, «ағашка», «апашка» қайдан шыққанын білмеймін бұл сөздердің.

Анар ханым. - Иә, дұрыс енді бұларды да паразит деуге болар, бірақ бұлардың паразит сөздерден айырмашылығы бар. Паразит сөздер деген ешқандай мазмұны жоқ. Адамның өзі әдетке айналдырып қоса беретін сөздер.

Жүргізуші. - «Өлә» деген сияқты...

Анар ханым.  - Иә, «өлә» деген сияқты. «Өлә» кішкене диалект реңкі бар. Мысалы, жастар паразиттік сөздердің ішінде «негізі» деген сөзді көп айтады. «Негізі бүгін бар ғой, емтихан негізі», «Сен барасың ба, негізі барған дұрыс еді» деген сияқты қоса береді. Осы негізі паразит сөз. Ал енді жанағы «апашка», «ағашкаларың» өте дұрыс байқағансың, бұлар паразит сөздер емес. Бұлар варваризм сөздер деп аталады және оның ішінде шала «варваризмдер» деп атар едім. Жартысы орысша болады да, оған жалғанған қосымшалар қазақша болып кетеді. Бұл енді тіпті қасиетті апа, ата, жеңге деген сөздердің қадірін, қасиетін кетіреді, анау орыстың «–шка», «-чка», «-ка» деген орыс тілінің «уменьшительно ласкательный суффикс» дейтін формаларын қосады. Әдетте мен «ка»-ларды естіген кезімде «белка», «стрелка», «собачка», «мурка» деген орыстың иті мен мысығына қойған аттарын көз алдыма елестетемін. Сөйтіп, біздің апа деген қасиетті сөзге «шканы» жалғаған кезде тура ішім удай ашиды. Ол қалай апашка болады, ол қалай женгешка болады, ол қалай тәтешка болады? Оны қатты ерекшелеп айтқысы келсе, «апатайым», «апажан», «жеңгетайым», «жеңгежан» деп айтсын, өйтіп еркелеткісі келіп бара жатса. Міне, осындай сөздерден сақ болу керек. Тағы да бір осындай варваризмдердің ішінде таза орыс сөздер бар. Бірақ олар қазақша айтылымға қазақшаланып кетіп бара жатыр қазіргі кезде. «Сәбсім», «ваше» деген сияқты сөздер. «Сәбсім», «ваше» деген сөздерді сөз арасына қосқан кезде...

Жүргізуші. - Айтсаң таза айт, айта алмайсың ба айтпа...

Анар ханым.  - Иә, «сәбсім» дегеннің орнына, мысалы, «тіпті» дегенді айтуға болады, «ваще» дегеннің орнына «мүлде» дегенді айтуға болады. Қазақтың сөзі де толып жатыр ғой. «Даже» дегенді қосамыз, «уже» дегенді қосамыз. «Вот» деп жібереміз. «Так» деп жібереміз. Міне, осындай сөздерге кішкене сақ болу керек. Бұл сіздің сөйлеп тұрған сөзіңіздің тіпті тұрмыстық аяда болса да, тіпті күнде көріп жүрген адамыңызға болса да, тіпті туған бауырыңызға, қарындасыңызға сөйлеп тұрсаңыз да, сөз сапаңызды төмендетіп жібереді. Көп қолдануға болмайды. Ал енді мынандай орыс тіліндегі жаргон сөздер бар. Олардан мүмкіндігінше аулақ болғандарыңызды сұрар едім.

Жүргізуші. - Мысалы?

Анар ханым.  - Мысалы, «мамашка», «махан», «батя», «батяня». «Пахан», «братан»... Иә, бұлардың бәрі «кент» деген сияқты сөзінің бәрі орыс тіліндегі түрме жаргондары. Бұндай сөздерді қолданған кезде орыс мәдениетінің өкілі бұндай сөзді қолданып тұрса, мысалы, әдетте оған қылмыстық элемент өкілі ретінде баға беретін еді. Ааа.. бұл сондай қылмыстық элементтің өкілі шығар деп ойлап қаласыз. Осыны қазақтың қаракөз қыздары мен қаракөз жігіттері айтып тұрған кезде, тіпті құлаққа түрпідей тиеді.

Жүргізуші. - Түп мағынасын түсінбей...

Анар ханым.  - Иә, түп мағынасын түсінбейді, бұл орыстың жаргонының ішіндегі түрме жаргондарынан қалған сондай пәс қолданыстар. Осыдан абай болу керек. Енді дайындықсыз сөздердің сапасын тағы не нашарлатады, тағы қандай қателер нашарлатады десе, диалектілерді де айтар едік. Әрине сіздің тіліңізде 1-2 сөз диалектілік реңкпен айтылып кетіп жатса, ештеңе жоқ. Дегенмен сіз сөзіңіздің әрбір бөлігінде «жүдә», «өлә», «өлә, саған», «өш», «қасқа», «мә» деген сияқты диалектілік қыстырмаларды қолданып, «де» дейтіндер де бар... Осыны қайта-қайта қолдана берсеңіз, мүмкін 1-2 рет қолдансаңыз, енді экспрессия болу мүмкін. Сөзіңіздің бояуы қанық болып. Дегенмен қайта-қайта қолдансаңыз, тыңдап тұрған адамды шаршатады. Одан кейін диалектілік формалар бар. «Берсеңдершиш», «барсаңдарсайш» деген. Енді осындай сөздерді қолданып тұрған адамыңыз сіз жақтың өкілі болса, ол түсінеді, сіздің не айтып тұрғаныңызды. Енді ол басқа жақтың өкілі болса, бұндай диалектілік қолданысты естімеген адам адам болса, ойыңызды түсінбей қалуы мүмкін. Сондықтан осы жағына да сақ болу керек. Әсіресе содан кейін мынау жастардың сөйлесу әдебінде сөздердің аяғын жұтып қою көбейіп бара жатыр. Әрине сондай жылы қарым-қатынастағы адамыңызбен, күнделікті бір көріп жүрген адамыңызбен сөйлескенде мүмкін болатын да шығар «баратырк» «келартрк» деп сөйлеу... «Айттым ғо», «келдім ғо» деп, «бердім ғо» деп сөйлеу... Осыны әдет қылып айналдырып алсаңыз, ертең ресми ортада да өстіп сөйлеп кету қаупі бар. Сондықтан кішкене ауызша сөздерде адам өзін кадағалап, осындай сөздерден қашуға тырысу керек «баратырқ» дегеннің орнына «бара жатырмыз», «келатрк» дегеннің орнына «келе жатырмыз», «мен ғо» дегеннің орнына «мен ғой» деп толық айтқан абзал болар еді.

- Бәрекелді, орынды айтылған пікір. Біздің тыңдаушыларымыздың қаперінде жүрер деген ойдамыз. Көп рақмет!

65. Дайындықты ауызша сөз интонациясы
00:00
00:00

Жүргізуші. - Бұл - «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарламалар циклі. Анар Мұратқызы, енді дайындықты ауызша сөз интонациясы жайлы айтсақ.

Анар ханым. - Иә, рақмет, Самат. Бүгінгі бағдарламамызда біз тыңдармандарымыз үшін интонация мәселесін тереңдетіп түсіндіреміз. Соның ішіндегі дайындықты сөздегі интонацияны айтамыз. Ал дайындықты сөз дегенімізді біздің тыңдармандарымыз біліп қалды. Ол – арнайы алдын ала жағдаяты белгілі болған кездегі сөйлеушінің сөзі. Енді бұндай сөз қай кезде жүзеге асады десек, көбіне кітаби тілдің стильдік тармақтарында... Яғни ресми қарым-қатынаста, мысалы, бұқаралық ақпарат құралдарымен коммуникацияға түскенде немесе сол бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері сөйлеген кезде, яғни публицистикалық стильде, ғылыми қарым-қатынаста, ғылыми ой дамитын ортада, содан кейін тағы да бір көрініс табатыны көркем әдебиет стиліндегі туындыларды, шығармаларды сіз ауызша оқитын болсаңыз, міне осы дайындықты сөз жүзеге асады. Қарап отырсаңыз бұлардың барлығының интонациясы сөйлеу тілінен өзгеше болатыны белгілі. Сөйлеу тілі, өздеріңіз білесіздер, бейресми қарым-қатынасқа қызмет етеді. Ол кезде сіз даусыңызды қалай түрлендірсеңіз де, интонацияңызды қалай ойнатсаңыз да, сіздің тыңдаушыңыз түсініп жатса болды, өз еркіңізде. Ал енді жаңағы стильдерде, дегенмен де дайындықты сөйлеуде, онда кішкене интонацияны түзету керек, ол осылай болу керек деген талаптар бар тілде. Соларға кішкене көңіл аударған абзал. Дегенмен бір нәрсені тыңдармандарымызға айтқым келіп тұр. Қай тілде болмасын қатып қалған бір ғана стильдің ережелерінен шықпау керек деген талап жоқ. Және ондай талап болмайды да. Өйткені өмірде, шынайы өмірде, таза күйінде, тура сол стильдің ғана құралдарымен, сол стильдің ғана бедерімен жасалған мәтіндер болмайды.

Жүргізуші. – «Сен дұрыс сөйлемедің» деп, біреудің бетіне басып айта алмайсыз...

-         Анар ханым. – Иә, әрине. «Сен мына ісқағаз стилінде дұрыс сөйлемедің» немесе «сен мынау публицистикалық стильде дұрыс айтпадың ойыңды» деп айта алмаймыз. Дегенмен айту керек, егер шынында да, ол негізгі талаптарды орындамаса. Ал мәтінде міндетті түрде, мысалы, ресми қатынастағы ісқағаз стиліндегі дайындалған мәтінде, публицистика стиліне қатысты кейбір сөз қолданыстар жүруі мүмкін, көркем әдебиетстиліне қатысты сөз қолданыстар жүруі мүмкін. Сондықтан басқа стильдің элементтері міндетті түрде араласып келеді. Бұл араласып келу заңды да. Бұл, тіпті керек десеңіз, біздің тіліміздің икемділігін де көрсетеді және сөйлеп отырған адамның да тілге деген икемділігін көрсетеді. Енді қатып қалған бір стильде сөйлейтін адам болса, онда «Қап-ай, а! Мынаның басқа стильдері дамымай қалыпты» дейді, иә. Мысалы, көз алдыңызға елестетіңізші, Самат. Сіз егер ресми стидьді жақсы біліп, таңертең тұрғанда келіншегіңізге «Қайырлы күн, қымбатты менің асыл жарым!» деп сөйлеп тұрсаңыз немесе «Мені осы дүниеге алып келген, асыл анашым! Таңертеңгі асымызды ішейік» деп анашыңызды шайға шақырмайсыз ғой, мысалы. Көрдіңіз бе, егер сіз олай сөйлейтін болсаңыз, онда сіз бір ғана стильді игерген тұлға болып қаласыз. Сондықтан адам неғұрлым әртүрлі стильді меңгерген сайын сол басқа стильдің де құралдарын пайдалануға ұмтылып тұрады. Ал енді дайындықты сөйлеудің, дегенмен де, ұстануға қажетті принциптері бар. Соның ішіндегі интонациясындағы осындай принциптер туралы айтсақ. Біздің бүгінгі мына тақырыбымызды ары қарай өрбіткенде, біз енді осы әртүрлі кітаби тілдің стильдік тармақтарындағы ауызша сөздегі интонацияны егжей-тегжейлі тоқталып кетерміз алдағы уақытта.

-         Жүргізуші. Түсінікті. Көп рақмет сізге.

66. Көркем әдебиет стилі ауызша формасының интонациялық ерекшеліктері
00:00
00:00

Жүргізуші. – Бұл – «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарламалар циклі. Анар ханым, келесі сауалымыз көркем әдебиет стилі ауызша формасының интонациялық ерекшеліктері жайлы болмақ.

Анар ханым. – Иә, Самат, біз өткен сабақта дайындықты ауызша сөздің өзіндік ерекше интонациялары болады дегенді ғана айтып өттік те, оған тоқталмадық, мысалдар келтірмедік. Міне, қазір соның мүмкіндігі  болып тұр. Біз ең алдымен әңгімені, көркем әдебиет стилі, ауызша сөздің интонациялық ерекшеліктеріне тоқталудан бастаймыз. Енді өздеріңіз білесіздер, көркем әдебиет деген кезде біз көз алдымызға тек қана бір ғана жанрды елестете алмаймыз. Алуан түрлі жанрлар келеді көз алдымызға. Ол – поэзиялық шығарма, ол – прозалық шығарма, ол – драмалық шығарма. Сол драма, проза, поэзияның өзінің ішінде тағы да бірнеше стильдік салалар, жанрлық салалар ары қарай жіктеліп, тармақталып кете береді. Дегенмен  осы негізгі 3типін алып көрейік. Мысалы, егер сіз поэзиялық шығарманы ауызша оқитын болсаңыз, онда сіздің интонацияңызды сол өлеңнің мазмұнына қарай бір, сол өлеңді сіз қалай жеткізгіңіз келіп тұрған дітіңізге қарай екі өзгертесіз. Бір жағынан авторлық діт, яғни өлең жазған кездегі автордың идеясы, екінші жағынан сіздің идеяңыз қосылады да, осы екі идеяны жеткізу мақсатында сіз интонациялық құралдарды пайдаланасыз. Бір қызығы, көркем әдебиет стиліндегі басқа жанрлардан прозадан, драмадан өлең интонациясының өзінің ерекшелігі бар. Ол немен байланысты? Ол өлеңнің құрылысының бір жүйеге бағынатындығымен, яғни ол өлеңде міндетті түрде ұйқас болады, ол өлеңде міндетті түрде әрбір жолында белгілі буын саны сақталу керек. Сіз өлеңді оқыған кезде интонацияңызда қайталаулар көп болуы мүмкін. Мысалы, сіз өлеңнің сөйлемінің бірінші жолын тиянақсыз интонациямен бастап, екінші жолын тиянақтымен аяқтасаңыз, екінші жолында да тура солай аяқтауыңыз мүмкін. Немесе үшінші жолында тура сол өрнектермен интонация түсуі мүмкін.

Жүргізуші. – Негізінде үнемі солай қайталана берген адамды жалықтырып жіберетін сияқты... Көп кештерде болдық. Ақындарымыздың өзі өлеңдерін оқығанда, адамды жалықтырып жібереді. Ал егер ол өлеңді актер адам оқыса, түрлендіріп жібереді.

-         Анар ханым. Өте дұрыс! Тамаша айттың! Менің енді айтайын деп отырғаным, кез келген көркем шығарманы оқып отырған кезде біз эмоциялық толқыныс тудыратын сөздерге ерекше интонациялық екпін түсіріп айтуымыз керек. Мысалы, өлеңнің бір жолының әуенінің толқыны басы тиянақсыз әуенмен келеді де, соңы тиянақты болып кететін. Былай қарағанда, бір сарынды толқынның ішінде бір сөзді ерекшелеп, оны әуенін бұзуға болады. Сол кезде тыңдарманның құлағы елең ете қалады. Қай сөзде бұзамыз деген кезде, эмоциялық оның толқынысын тудыратын сөзде бұзамыз. Қай сөзді сіз ерекшелеп айтқыңыз келеді, мысалы, сол сөзде. Неге эмоциялық деп отырмыз? Өйткені алдыңғы бағдарламалардан білеміз, көркем әдебиет стилінің негізгі мақсаты – адамның эмоциясына әсер ету арқылы оны бір жақсы игілікті істерге, жақсы бір мінезге тәрбиелеу. Сондықтан көркем мәтін ішіндегі тіпті, сол поэзия жанрында болсын, драма жанрында болсын, проза жанрында болсын, эмоция тудыруға негіз боп тұрған сөздерді сіз интонациялық жағынан ерекшелейсіз. Енді бұл жерде қарқын қандай болу керек? Біз интонацияның  бірнеше компоненті бар дедік қой. Ол әуен, енді әуен жағынан келгенде, өлеңнің әуені нағыз Ахмет Байтұрсынов айтқан қазақ интонациясы кілемге түскен түрдей, кілемге түскен өрнектей біріне-бірі жалғасып, толқынданып, әдемі боп тұратын интонацияның нағыз осындай көрінісін біз поэзия жанрындағы шығарманы ауызша айтқанда байқаймыз. Енді осыған келіп, қарқын, пауза туралы аайтатын болсақ, паузалардың ұзақтылығы бірдей болады. Өйткені әрбір жол аяқталған кезде, демді қанша уақытқа тоқтатсаңыз, келесі жолы сонша уақытқа тоқтатуға тура келеді. Өйткені өлеңнің ырғағы сондай.

Жүргізуші. – Театр тілінде люфт пауза дейді. Психологический пауза деген бар...

-         Анар ханым. – Дұрыс, дұрыс! Осындай паузалар мен айтқан сол жаңағы құрылымдық паузалар. Әрбір өлеңнің жолынан кейін міндетті түрде пауза жасауыңыз керек. Егер сіз өленің жолы аяқталғанда пауза жасамасаңыз, ол прозаның ауызша стиліне жақындап кетеді. Ал жаңағы люфт пауза, психологиялық паузалар, осындай паузаларды сіз өлеңнің ішіндегі өзіңіз ерекшелеймін деген сөздің алдынан немесе артынан қойып отырасыз. Сөйтіп, өлеңнің жалпы кілемге түскен өрнек сияқты бедерінен тағы да келіп, бір өрнектер түседі. Сөйтіп, тыңдармандардың эмоциясына әсер етеді. Ал драма тілінің интонациясына келетін болсақ, өте құбылғыш болады. Драма шығармалар тілінің интонациясы. Неліктен? Өйткені драмаға қатысатын кейіпкерлердің саны көп. Және олар әртүрлі әлеуметтік топтың өкілдері болуы мүмкін. Солардың сөйлеуі арқылы солардың ерекшеліктерін беру үшін, көңіл-күйінің ерекшеліктерін беру үшін. Тіпті керек десең, олардың қандай өңірден келгендігі туралы ақпаратты жеткізу үшін интонациялық құралдарды шебер пайдалануға болады. Оның сөзін сомдаған кезде, актерлер, әдетте драмалық шығармада әрбір кейіпкердің рөліне кіреді де, сонда олардың әрқайсысының интонациялық безендірілуі әртүрлі болып шығады. Прозалық шығарманың да драмалық шығармаға қарағанда, поэзиялық шығармаға қарағанда өзіндік ерекшелігі болады. Прозалық шығармада да дауысты құбылту, ойнатудың мүмкіндіктері де шексіз.

Жүргізуші. – Түсінікті. Көп рақмет, Анар ханым!

67. Публицистика стилі ауызша формасының интонациялық ерекшеліктері
00:00
00:00

Жүргізуші. – Бұл – «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарламалар циклі. Біздің сауалдарымызға жауап беретін тіл маманы – Анар Мұратқызы. Біз интонациялық ерекшеліктер жайлы айтып жатырмыз. Бұл жолы публицистика стилінің ауызша формасының интонациялық ерекшеліктеріне тоқтала кетсек...

Анар ханым. – Иә, біз алдымызда өткен бағдарламаларда көркем  әдебиет стилінің ауызша формасының интонациялық ерекшелігін айтсақ, енді, мысалы, публицистикалық стильдегі ауызша сөздің интонациясы қандай болатынын айтамыз. Әдетте біз осындай сөзді қайдан естиміз? Тедидардан, радиодан естиміз. Сондай-ақ көзбе-көз журналиспен сөйлескен кезде, журналистің кәсіби мәселелері туралы әңгімелескен  кезде ол кісінің аузынан шыққан сөз осы стильдің ауызша формасына жатады. Енді, ең алдыымен, олардың кімге сөйлеп тұрғанын білейік және не үшін сөйлеп тұрғанын білейік, содан барып, оның интонациялық ерекшелігін шығарамыз. Олар тыңдармандарына, оқырмандарына сөйлейді. Публицистикалық стильдегі сөздің негізгі мақсаты – адамның ерік-жігеріне әсер ету, оған қандай да бір ақпаратты қабылдату арқылы бір іске жұмылдыру, т.б. осыған ұқсас мақсаттар бар... Олар тыңдармандарға қандай да бір ақпарат жеткізіп қана қоймай, оның еркіне, санасына әсер етуді көздейді. Ол үшін бұндай мәтіндер нық дыбысталып, ондағы барлық сөздер анық естілуі керек. Сонымен қатар бағалауыш мәнді тірек сөздерді мәтін бойында интонациялық құралдар арқылы ерекшелеп отырған дұрыс. Енді бағалауыш мәні бар сөздер дегенді сіздер өткен сабақтарымыздан жақсы түсіндіңіздер. Ал енді интонациялық құралдар арқылы ерекшелеу дегенде, оған екпін түсіру немесе ол сөзді баяуырақ қарқынмен оқу. Осындай тәсілдермен осы сөздерді ерекшелеу керек. Сонымен бірге, қарқынды өзгертіп отыруға, әуезді құбылтуға да әбден болады. Бірақ дауысты тым ойнақшытып, бір сарыннан екінші бір сарынға күрт ауыстырып отыру тыңдарманның құлағын шаршатып жібереді. Қабылдауын қиындатады. Енді тағы да бір осы стильдің ауызша формасының ерекшелігі ой екпінімен айтылғанда, жаңағы біз айтқан бағалауыш мәнді тірек сөздерде дауыс қаттылығын жоғарылатып, бірақ оны тым үлкен мәндермен емес, орташа мәндермен берген дұрыс. Енді дауыстың қаттылығын жаңағы негізгі сөздерде, ой екпіні түскен сөздерде шығару керек дейміз. Бірақ қатты шығарып жіберсе, тағы болмайды. Тиісті жерлерде эмоциялық паузаларды шығарған абзал. Бағанағы сіз айтқан люфт паузалар дедіңіз ғой. Сондай паузаларды қолданған дұрыс. Өйткені тыңдарман паузаны қойған кезде елең етіп, ары қарай мазмұны не болады екен деп, назарын тез шоғырландыра қояды. Енді осындай паузаның сондай эффектісі бар екен деп, оны қайта-қайта қолдана берген де тыңдарманды шаршатып жібереді. Сондықтан оларды шектен тыс көп қолданса, онда сөздің мәнері болмай қалады. Публицистика стиліндегі ауызша сөздің интонациясы осындай.

Жүргізуші.  – Қысқаша мысал келтіріп кетсеңіз...

Анар ханым. – Мұнда бір мәтінді оқиын мысалы, «Қарттардың үмітін сөндіріп алмайық!» Жас Отан мүшелерінің ұраны осындай деген газеттен алынған мәтін. Енді мен бір радио хабарды айтып тұрмын деп елестетейік, қазан айының 1-нен бастап, бүкіл Қазақстан бойынша зейнеткерлерге, соғыс ардагерлері мен мүгедектерге жан-жақты жәрдем көрсету мақсатында ұйымдастырылған «Менің қарттарым!» атты республикалық  жастар әлеуметтік акциясы өтіп жатыр деген сөйлем, иә? Енді осыны қате оқып көрейікші: Қазан айының 1-нен бастап, / бүкіл Қазақстан бойынша зейнеткерлерге, /соғыс ардагерлері мен мүгедектерге/ жан-жақты жәрдем көрсету мақсатында/ ұйымдастырылған «Менің қарттарым!» атты республикалық  жастар әлеуметтік /акциясы /өтіп жатыр десем, көп пауза жасап қойдым, көрдіңіз бе?

Жүргізуші. – Көп жағдайда байқаймын. Диктордың демі дұрыс қойылу  керек. Эфирге шығар алдында, микрофон алдында. Сондықтан болып жатады деп ойлаймын. Керек емес паузалар мағынасын өзгертіп жіберуі мүмкін.

-         Анар ханым. – Өте дұрыс! Ол бір себебі, тағы бір себебі бар. Диктор мынау мәтіннің мазмұнын түсінбейді де, паузаны қоймайтын жерде қояды. Осы жерде кідіріс жасайыншы кішкене, мынау бір жақсы сөз сияқты дейді. Ал сөздің, сөйлемнің түгел мағынасын білмейді. Міне, осындай да қателіктер кетіп жатады.

-         Жүргізуші.  – Өкінішке орай қазір естіп те жүрміз.

-         Анар ханым. – Бір өкініштісі, иә, сондай да бар.

-         Жүргізуші. – Түсінікті, көп рақмет!  

68. Ғылыми стильдің ауызша формасы интонациялық ерекшеліктері
00:00
00:00

Жүргізуші. – Бұл – «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарламалар циклі. Ендігі сауалымыз ғылыми стильдің ауызша формасының интонациялық ерекшеліктері жайлы болмақ.

Анар ханым. – Иә, Самат, біз алдыңғы бағдарламаларда есіңізде болса, көркем әдебиет стилінің ауызша формасы мен публицистика стилінің ауызша формасының интонациялық талаптары туралы айттық. Бұл екеуінде де дауысты ойнатуға болады дегенбіз. Тыңдарманның есінде болса... Дауысты құбылтуға болады. Керек жерлерінде әртүрлі паузаларды қоюға болады, яғни сөйлеп тұрған адамның өзінің прагматикасына қарай. Жеткізіп отырған ақпарат арқылы өзінің тыңдармандарына әсер ету үшін, интонациялық құралдардың кез келгенін пайдалана алады. Бірақ енді шектен тыс көп пайдаланып жіберсе де, сөзді бұзатынын байқадық. Ал енді ғылыми стильдің осылардан қандай ерекшелігі бар дегенде. Ғылыми стильдегі мәтінде дауыстағы ойнақылық, эмоциялық болмаған дұрыс. Мысалы, енді сіз публицистикалық стильдің кейбір ойнақылық, тіпті шоу-бағдарламалар жүргізіп жатсаңыз, қызықты бір жаңалықтар жүргізіп жатсаңыз талап етіледі сондай, тұстары болып қалады. Көркем әдебиет стилінде де дауыстың ойнақылығы сондай керемет қажет болатын жанр бар, ол -  балалар әдебиеті жанры. Мысалы, балаларға арналған ертегілерді оқыған кезде сол ертегі кейіпкерлерінің даусына салу керек және оны жай сала салмай, сол баланың түсінетін құралдарымен салу керек. Бала түсінетін интонациялық бірліктерді пайдаланған абзал. Осындай бүкіл талаптарға жауап беретін біздің дикторымыз бар. Сауық Жақанова апамыздың, сол кісінің радиодан балаларға арналған ертегісін тыңдағанда, балалар түгілі ересек адамның өзі сол ертегінің ішінде жүргендей болады. Алдынан қасқыр шыға келгендей болады. Немесе қосаяқпен бірге далада қасқырдан ентігіп, қашып бара жатқандай боласың. Немесе арыстандай ақырып, сол арыстанның жанында сен де аңдардың патшасы сияқты ақырып тұрғаныңды сезінесің. Сіздің ертегінің ішіне кіріп кетуіңізге осының барлығына себеп болып тұрған, сол Сауық апамыздың даусының ойнақылығы, интонациясының ерекшелігі. Осындай нтонациясының көркемдігі әсер етеді.

Жүргізуші. Сонымен қатар, Зәмзәгүл әжеміздің ертегілері, Айдос атамыздың ертегілері бар.

Анар ханым. – Айдос атамыздың да, Зәмзәгүл әжеміздің ертегілерін қазіргі кезде балалар тұрмақ, ересектер сүйсініп тыңдайды. Міне, бұл интонациялық ойнақылық. Ал енді ғылыми стильде осының біреуі болмау керек. Өйткені сіз ғылыми стильдегі мәтінді сондай ойнақы интонациямен оқысаңыз, ғылыми жаңалығыңыздан түк  те қалмайды. Енді осы ғылыми мәтіндердің ауызша формасының тағы бір ерекшелігі – оларда, жалпы алғанда, орташа немесе баяу қарқында, сол мәтіннің бөліктері мен сөйлемдер арасында орташа немесе көлемді кідірістер жасалып оқылуы керек. Дауыс әуезі бірқалыпты болу керек. Әуен мен дауыс қаттылығы арасында айтарлықтай айырмашылық болмау керек. Мәтіннің мазмұны үшін маңызды терминдік мағынадағы тірек сөздер, әсіресе терминдік мағынадағы сөздер енді тірек сөздер болады көбіне көп. Басқа сөздер де тірек болады, дегенмен осы мәтіннің өн бойында ой екпіні арқылы ерекшелеп, мәтін сөз ағымы бірліктеріне тілдің барлық заңдылықтарын сақтай отырып бөліну керек. Мысалы керек емес тұстан пауза қоюға болмайды. Айттық қой бағана, журналист мамандар мәтінде кейде әдейі қойылмайтын жерде пауза қойып, жұршылықтың назарын аударады дедік. Міне, осындай эффектілерді көп жасай беруге болмайды. Тіпті мүлде жасауға болмайды десе де болады, ғылыми стильде. Енді эмоциялық пааузалар болуы мүмкін, ғылыми ауызша сөзіңізде болғаны да жақсы. Бірақ олар көбейіп кетсе де, онша жақсы емес енді. Осындай ерекшелігі бар.

Жүргізуші. – Түсінікті, рақмет!

69. Ісқағаз стилі ауызша формасы интонациясының ерекшеліктері
00:00
00:00

Жүргізуші. – Бұл – «Дұрыс сөйлейік!» атты бағдарламалар циклі. Біз интонациялық ерекшеліктер жайлы сөз қозғап жатырмыз. Ал бұл жолы ісқағаз стилінің ауызша формасының интонациялық ерекшеліктері жайлы айтсақ, Анар ханым...

Анар ханым. – Иә, Самат, енді