Музыка

Шаһнама. 4-диск

00:00
00:00
  • 1. 4-диск. Шаһнама. Орын. Түрікпенова Күнсұлу

РҮСТЕМ-ЗОРАБ

Қадірменді оқушыларымыздың алдына салып отырған мынау «Рүстем-Зораб» қиссасы парсы тілінде жазылған атақты «Шаһнама» деген кітаптың бір саласы. Риюккерт деген немістің бір шайыры «Рүстем-Зораб» қиссасын «Шаһнамадан» алып, бір жағы тәржіме, бір жағы ұйқастыру секілді қылып немісше жазған, 1838 жылы ол кітап болып шыққан. Сол Риюккертдің тәржіме қылған «Рүстем-Зорабын» орыс шайыры Жуковский 1846-1847 жылдарда орысша өлең қылып, арттырып, кемітіп, орыс қалыбына лайықты істеп шығарған. Мен оны шамам келгенше қазақ тіліне Жуковскийдің шығарған қалыбынан тым алыстатпай аударуға тырыстым...

«Шаһнаманың» тәржімәсі барлық мұсылман тілдерінде бар, күншығыс халқында (грузин тілінде де бар) «Шаһнаманы» араб тіліне Албындри ала Сафһани аударған. Ағылшын тіліне Аткинсон 1732 жылда, француз тіліне Ж.Моль 1838 жылдарда, неміс тіліне Фон Шак 1856 жылы һәм жоғарыда айтылған Риюккерт, бір саласын 1836 жылдарда, итальян тіліне Поцци аударған. Мұнан басқа Еуропа тілдерінде «Шаһнаманың» әрбір жерлерін аударғаны толып жатыр. Орыс тіліне «Шаһнама» түгел аударылған жоқ, жоғарыда айтылған Жуковскийдің «Рүстем-Зорабы» бір саласы ғана.

Мұнан жиырма-жиырма бес жыл бұрын Ақмешіт (Перовский) шаһарында Молда Ораз деген бір найман «Шаһнаманы» қазақша аударған екен. Баспа болып шыққан-шықпағанын біле алмады. «Шаһнама» жыры дүниеге таралған соң, мұның шайырларға зор әсері болған (Низами, Жәми, уә Ғайрил секілді). Осы күнде қарасақ Фирдоусидің астамшылықпен айтқан «мен өзімнің жырыммен, биік сарай салдырдым, жел, жаңбыр оған жетпестей, өлсем де тірі болармын, ақыл барлар оқырлық, жыр жазған кітап қалдырдым, өмірге өшіп кетпестей» деген сөзі түп-түгел расқа шығып отыр.

Орыстардың Стасов деген бір ғалымы «Шаһнаманы» бірқатар орыс қиссаларыменен салыстыра қарап, соңғылардың кейбіреулерінің «Шаһнамадан» алынғандығын түсінген. Орыстардың Эруслан, Лазаревич деген қиссасындағы Эруслан – Рүстем, Лазари – Эалзар, Кер – Кауси, Ки – Каус дейді.

Біздің қазақ тілінде өлеңменен жазылып жүрген Хазіреті Әли мен Дариға қыз һәм баласы Мәһди қиссасы да осы «Шаһнамадан» алынған боларға ұқсайды. Кішкентай ғана «Рүстем-Зораб» қиссасының сөз басында көбірек кеңес жазуға тура келді. Оқушылар айып етпес. Мақсат кейбір сыншылар бұл жыр баяғының мылжыңы, мұны несіне жазып машақаттанған. Мұнан халыққа келер түк пайда жоқ деп айта қалса, солардың сондай айтатұғын сөздеріне қарсы жауап орнына тұрсын деген, жоғарыда аты аталған жұрттар адасса менің де адасқаным дегім келгені.

«Зораб» сөзі – «асыл», парсы нұсқасында «Саһраб» деп жазылады.

МҰХАМЕДЖАН СЕРАЛИН

1913 жыл.

 

2013 жылы жарыққа шыққан «Шаһнама» кітабының иллюстрациялары қолданылды. Антологияны безендіруге Ералы Оспанұлының жұмыстары пайдаланылған.

«Шаһнама» аудиоэнциклопедиясы  Қызылорда облысы әкімдігінің қолдауымен жарық көрген.