Кітап

Мақалалар

Шәмек Тілеубаев, тарихшы: «Тарихпен кәсіби тарихшылар айналысуы керек...»

Шәмек Тілеубаев, тарихшы: «Тарихпен кәсіби тарихшылар айналысуы керек...»


 Тарихшы ғалым Алаш тарихына, қазақ тарихының әр кезеңіне орай түрлі зерттеу жұмыстарымен Ресейдің, Ташкент пен Бішкектің мұрағаттарында көп отырған. Ұлттық тарихты жаңаша зерделеу мәселесіне орай қазір Қазақстанның ұлттық академиялық кітапханасы Рсеейдің мұражайлармен, мұрағаттарымен және кітапханаларымен тығыз-қарым-қатынас орнатуда. Осыған орай біз өзімізді мазалаған бірді-екілі сауалдарымызды Шәмек Тілеубаевқа қойған едік. –Ресейдің мұрағаттарында отырып, өзіміздің төл тарихымызға қатысты құжаттарды қарап, тізбесін жасап, өзіміздің мұрағатқа әкеліп тапсырдық. Оны әрі қарай алдыру – солардың айналысатын шаруасы, – деп бастады әңгімесін Шәмек Тілеубаев. – Бүгінге дейін тарихи шындыққа көз жеткізуге мүмкіндік беретін көптеген деректер жарық көрді. Дегенмен, әлі жарияланбағандары да аз емес. Ұлттық Қауіпсіздік Комитетінде, Орталық Мемлекеттік мұрағатта, Президент мұрағатында әлі де болса жабық қорлар бар. Орталық мұрағатта «құпия» деген белгі соғылған тізбелер мен хаттардан тұратын үлкен қор бар екен. Оның 17-сі Революцияға дейінгі құжаттар. Қойылатын шектеу уақытынан өткен. Бірақ, өкінішке орай, кезінде «құпия» деген белгі соғылған да, сол қазірге дейін кедергі болып отыр. Олардың барлығы ашылуы керек. Жабық қорды былай қойғанда, ашық қордың өзінде де әлі толық ашылмаған, жарық көрмеген материалдар бар. Тарихты жаңа тұрғыдан жазу үшін дерек қоры бізде жеткілікті. Ендігі жұмыс соны жүйелеу, дұрыстау, шығару. Ең бастысы, ғылыми тұрғыдан шығару. Тарихты ғылыми тұрғыдан тарихшы ғалымдар жазуы керек, бұл екінің бірі айналыса беретін сала емес. Зерттеудің өзінің әдіс-тәсілдері болады. Сондықтан, тарихқа көлденең көк аттының бәрінің араласуын құп көрмеймін. «Өлеңге әркімнің-ақ бар таласы» дегендей, тарихқа да әркімнің таласы бар. Бірақ, тарих кәсіби тұрғыда жазылуы керек. Қазір «тарих ғылымының кандидаты» болып жүрген құрылысшылар да, ауыл шаруашылығы қызметкерлері де бар. Бұл дұрыс емес.
 Базалық білімі тарихшы мамандар айналысса, көп нәрседен ұтарымыз анық. Кәсібилік мәселесіне келгенде ақсап жатамыз. Тарихшылардың өз ішінде де тарихи зерттеулердің ғылыми методологиясын айналып өтіп, жұртты шатастыратындар жоқ емес. Бір деректі таптым екен деп жариялау салуға болмайды. Оны басқа тарихи деректермен салыстыру, сол уақыттағы тарихи жағдайға баға беру, деректерді сұрыптау, іріктеу, оны дұрыс баяндай білу – үлкен мәселе. Осы тұрғыдан алғанда, ұлттық тарихты жаңаша зерделеу мәселесіне кәсіби ғалымдардың тартылғаны дұрыс.
 Отандық орыстілді зерттеушілер де қазақ тіліндегі деректерді дұрыс меңгермегенін көрсетіп жүр. Тың тарихи деректер тауып жатса, әрине, құптаймыз. Алайда, қазақ тіліндегі тарихи деректерді түсініп, қорыту да қажет. Өкінішке қарай, кімнің мүддесі тұрғысынан жазып отырғанын аңғармайтын «ғалымдарды» да көзіміз көріп жүр. Мұның бәрі жүйелеуді қажет етеді. Расымен тарихқа жаңаша баға беріп, жаңаша тұрғыда жазамыз десек, алдымен дерек қорларымен жұмыс істеуді меңгеру қажет. Яғни, оларды дұрыс түсіну, астарын ұғу ауадай қажет.
 Бірер жыл бұрын біз Қауіпсіздік комитетінің мұрағатындағы материалдар негізінде саяси қуғын-сүргін құрбандары туралы құжаттар жинағын шығардық. Оған біраз мұрағат қызметкерлері тартылды. Жинақты шығаруға Алтынбек Сәрсенбайұлы қоры қолдау көрсетті. Өте құнды құжат еді, бірақ тиражы аз болды. Біздің өзімізге әзер тиді.
–Осындай құнды құжаттарды, басқа да тарихи зерттеу еңбектерін көпшіліктің назарына ұсынудың бірден-бір жолы – интернет екені белгілі. Интернет желісіне салып қоюға қандай кедергі бар?
 –Ұсақ-түйек, қаржылық мәселелер бар. Оны интернетке орналастыру да қаржыны қажет етеді. Басқалай айтарлықтай кедергі жоқ. Сонымен бірге, авторлық құқық мәселесі ескерілуі керек. Біз мұрағатта отырғанда керегімізді дереу тауып ала қойып, жариялай салмаймыз. Мысалы, кейде 500 беттік бір істі қарайсың. Оның ішінде бірде-бір беті пайдаға аспауы мүмкін. Яғни, саған керегі болмауы мүмкін. Ал кейде 500 бет тұтас қажет болуы ықтимал. 700-800 беттік істерді қарап отырып, өзімізге қажетті 1-2 бет материал тапсақ, қуанамыз. Бұның барлығы үлкен еңбекпен келеді. Сондықтан, жариялаған уақытта авторлық құқық мәселесін ескерген жөн.

- Әңгімеңізге рахмет!