Қазақ тілінің әмбебап сөздігі
Cөздік

Анар Фазылжанова, А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты директорының орынбасары: ҮШТІЛДІЛІК ҰЛТТЫҚ МҮДДЕГЕ ҚЫЗМЕТ ЕТУІ ТИІС

Кадр дайындау қызметі әлсіреп кетті

- Анар апай, өзіңіз жұмыс істейтін Тіл білімі институтының жағдайын білгіміз келеді. Институттың тұрмыс-тіршілігі жайында баяндап берсеңіз.

- Ең алдымен қазақ тілін зерттейтін әлемдегі жалғыз институт – Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты туралы айтқан кезде ойға келетін мәселе – жұртшылықтың қазақ тілі мен қазақ тіл білімі деген екі ұғымын шатастыруынан туындайтын Институтқа қатысты уәжсіз үміттері. Шынын айтқан кезде, бүгінгі күнге дейін көп еститін сынымыз біреу бір қалада қазақша дұрыс сөйлемесе немесе бір жарнама қазақша дұрыс жазылмаса, «Тіл білімі институты қайда қарап отыр» дегенге саятынымен байланысты. Осы тұста жалпы жұртшылықтың қазақ тілі мен қазақ тіл білімі деген екі үлкен ұғымды шатастырып алғаны байқалады. Жарайды, қарапайым халық үшін бұл кешірімді қателік, ал ресми мекеме, журналистер, жазушыларымыз Тіл білімі институтына қатысты осындай орынсыз кінә таққан кезде ойланып қаласың. Сондықтан Тіл білімі институты қызметінің негізгі мақсатын түсіндіріп кеткен артық болмас. Қазақ тіл ғылымы деген түркітану саласындағы үлкен бағыт.

Бұл әлемдік тіл ғылымындағы үлкен сала. Өйткені қазақ тіл ғылымынсыз жалпы түркі тілдерінің лингвистикасын елестету мүмкін емес. Олай болатын болса, жалпы әлемдік лингвистиканы да елестету мүмкін емес. Сондықтан Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты – қазақ тіл ғылымының дамуына жауап беретін, соны дамытатын, соны әлемдік лингвистикадан кешеуілдетпей алдыға жылжытып отыратын мекеме. Осы тұста қазақ тілінің қазіргі мемлекеттік тіл ретіндегі, ұлттық тіл ретіндегі қоғамдық ахуалына қатысты талаптардың орындалмауына жаппай кінәлі Институт деп санау дұрыс емес деп ойлаймын. Институттың қызметіне қойылатын басты талап: «қазақ тіл ғылымы бойынша іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізіліп жатыр ма» болуы тиіс. Алайда Институт тәуелсіздік алған жылдан кейін өзінің іргелі және қолданбалы лингвистикалық зерттеулермен ғана айналысатын мақсатын кеңейтті. Бұл қоғамымыздың сұранысына байланысты сол кездегі ұжымның, ұжым басшылары профессор Көбей ағай Хұсайын мен Нұргелді ағай Уәлидің саналы, азаматтық таңдауы болды. Институт мемлекеттік деген жаңа мәртебе алған тіліміздің жаңа ғылыми- лингвистикалық базасын жасау сияқты зор міндетті алға тартты. Бұл міндетті Институт дұрыс орындап шықты деп санаймын. Өйткені тәуелсіздік алған жылдан бері қарай қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретіндегі бірнеше базасы болса, соның ішінде ең маңыздысы – ғылыми-лингвистикалық базасын Тіл білімі институты мамандары жасады деген артық айтылған сөз емес. Мемлекеттік тілдің ғылыми-лингвистикалық базасы – тілдің нормативтік ережелері мен заңдылықтарын көрсететін іргелі, капиталды еңбектер. Оларға, әдетте, академиялық грамматикалар, іргелі монографиялар, нормативтік сөздіктер жатады. Мысалы, Институт тәуелсіздік алғаннан кейін үлкен Қазақша-орысша сөздік, Орысша-қазақша сөздік, үлкен Қазақ тілінің академиялық грамматикасын, он бес томдық түсіндірме Қазақ әдеби тілінің сөздігін, қазақ тілінің үлкен Орфоэпиялық сөздігін, қазақ тілінің үлкен Орфографиялық сөздігін, қазақ тілінің үлкен Синонимдер сөздігін дайындап, жарыққа шығарды және, мақтанып айтарлық бір жайт, кейінірек, бұл қазақ сөздіктері 100 мың дана тиражбен халыққа тегін таратылды. Қазір қай ресми мекемеге, мектепке барсаңыз да кітапхана сөрелерінде, маманның алдында жатыр. Осы еңбектерді Тіл білімі институты зерттеушілік қызметінен бөлек, бірақ соның нәтижелерін пайдалана отырып, атқарып шықты. 

b2ap3_thumbnail_building.jpgБір өкініштісі, кадр дайындау қызметі әлсіреп кетті. Тіл білімі Институты құрылғаннан бері ғылыми зерттеулер жүргізумен қатар, ел ішінде ғана емес, сонымен бірге шетелден келген жоғары білікті ғылыми кадрларды да дайындайтын еді. Институт дегенде әлі күнге дейін Республикамыздың түкпір-түкпіріндегі осы мекемеден ғылым кандидаты, ғылым докторы ғылыми дәрежесін алып шыққан зерттеуші ғалымдардың армиясы елеңдемей тұрмайды. Тіпті Орта Азияны былай қойғанда, Ресейден де бірталай ғалымдар тағлымдамадан өтіп, ғылыми атақтарын алған. Бірақ бүгін Институттың ғылыми кадр дайындау әлеуеті толық пайдаланылмай қалды. Тәжірибе ретінде әл-Фараби атындағы  ҚазҰУ-мен бірлесіп құрған магистратура және докторантура кафедрасына берілетін орын саны жылдан жылға қысқарып, биыл 1 ғана докторант дайындауға мүмкіндік алдық. Оның үстіне ҚазҰУ-дың үміткерлерді таңдауда тікелей өзі араласауы да бар. 

өйтіп, Институт – бүгінде іргелі және қолданбалы зерттеулер жүргізумен, ғылыми-лингвистикалық ойды дамытумен қатар қазақ тілінің нормасын бекітетін, оны жұртшылыққа тарататын еңбектер дайындайтын, сол нормаға қатысты тілтанымдық заңдылықтарын анықтап, көрсетіп отыратын бірден-бір ғылыми мекеме. Болашақтағы мақсатымыз бүгінгі заман талабына қарай тағы да ұлғайып отыр. Ол – тілді үйретумен байланысты. Бұл қазіргі Білім және ғылым министрі Ерлан Кенжеғалиұлы Сағадиевтің ұстанған бағытымен байланысты. Жаңа министрдің идеясын Институт ғалымдары жақсы түсінді. Оған себеп, шынын айту керек, министрдің бірініші болып (бірде-бір Білім және ғылым министрі Институтқа келген емес) Институт табалдырығын аттап, ғалымдарымызбен кездесіп, өз идеясын көзбе-көз кездесуде жан-жақты түсіндіріп беруі. Ол: «Біз Абайдың тілін, Шәкәрімнің тілін, жалпы қазақтың терең пәлсапасын жеткізген ұлылардың тілін өзге тілді ортаға үйрету үшін алдымен тілі мүлдем қазақша шықпаған, орыстілді қандастарымызды, азаматтарымызды қарапайым қарым-қатынаста сөйлеуге үйретуіміз керек. Сондықтан оларға, сөйлеу практикасын қалыптастыру мақсатымен, алдымен күнделікті тұрмысқа қажетті қарапайым сөздерді игерту дұрыс болады. Сөйлеу практикасы пайда болғаннан кейін жаңа сөздерді сіңіруге, жаңа сөздерді ұғынуға, түсінуге база қалыптасады. Сонда ғана біз өз ұлттық құндылықтарымызды оларға түсіндіруге мүмкіндік аламыз. Ал жаппай бірінші сыныпта, алғашқы деңгейде орыс мектептеріндегі балаларға күрделі тілді игертуден бастасақ, көп жетістікке жете алмаймыз, себебі күрделі, қиын мазмұн баланың ынтасын жойып жібереді», – деді. Сондықтан осы мақсатқа қарай Тіл білімі институтының ғалымдарына үлкен сенім артып, қазақ тілінің жиілік сөздігін жасауды тапсырды. Біздер бұған дейін алдымызға Қазақ тілінің ұлттық корпусын жасау деген үлкен міндет қойғанбыз. Бұл туралы қоғамға, билік өкілдеріне, жалпы жұртшылыққа түсіндіру жұмыстары институтта аз болмады. БАҚ-та, теле-радиода бірнеше сұхбат берілді. Ғылыми ортада да қазақ тілінің ұлттық корпусы деген не десеңіз, қазір біздің әріптес, гуманитарлық ғылым мамандарының бәрі біледі десем, артық айтпаспыз. 

Енді осы қазақ тілінің ұлттық корпусының базасында біз қазіргі заман талабына сәйкес қазақ тілінің жиілік сөздігін жасауды мақсат тұтып отырмыз. Жиілік сөздік негізінде алынған әрбір оқу деңгейіне қатысты лексикалық минимум балаға тілді қарапайым әрі тұрмыста жиі қолданатын сөздерден бастап үйретуге дәйекті мүмкіндік береді.

- Осы жерде Сіз алда айтып өткен екі мәселеге байланысты сұрақ қойғым келіп отыр. Осы күнге дейін тілге байланысты көптеген кітаптар, сөздіктер шығарылды дедіңіз. Тілді дамытуға қыруар қаражат бөлінді. Алайда қазақ тілінің сауатты қолданылуына көпшілік тіл мамандарының көңілі толмайтыны өзіңізге жақсы мәлім. Бұған Тіл білімі институтын айыптаудан аулақпын. Осындай жағдай неліктен болып жатыр?

- Өте орынды сұрақ. Біз бұл сұрақты өзімізге де қойғанбыз. Жаңа айтып кеткеніміздей, Институт – қазақ тіл ғылымын дамытуға, ғылыми зерттеулер жүргізуге бағытталған мекеме. Кез келген дамыған қоғамда, елде сол ел халқының тілін зерттейтін ғылыми мекемелер болады. Оның еңбектерін - академиялық грамматика, қорғалған ғылыми диссертация, ғылыми монография, іргелі сөздіктер, т.б. – осыларды екінші кезекте пайдаланушылар, практикаға енгізушілер болады. Ондай мекемелер мен мамандар бізде де көп – жоғары оқу орындары, мектептер, тіл курстары, тіл саясатын жүзеге асырушы мемлекеттік органдар, БАҚ пен олардың қызметкерлері, оқытушылар, мұғалімдер, әдіскерлер, журналистер, т.б. Осы атап өткен мамандар әскерінің ғылымдағы нәтижелерді пайдалану мәдениеті әлі де төмен. Мұны түсініп, қазіргі кезде іргелі зерттеулер жасау, ол іргелі зерттеулерге қатысты қолданбалы зерттеулер жүргізу сияқты міндетімізге осы іргелі және қолданбалы зерттеу нәтижесін нақты қолданысқа енгізу деген міндетті қосып алып та отырмыз. Бұған мықты негіз – Қазақ тілінің ұлттық корпусы. Яғни корпус қазақ тілінің жалпы қолданысын кеңейтуге, қолданыс мәдениетін арттыруға септігін тигізетін, интернет арқылы баршаға қолжетімді, заманауи технологиямен жасалған бірден-бір ақпараттық-инновациялық құрал болмақ. Институт қызметкерлері қазақ тілінің ұлттық корпусын, сол корпустың базасында алынатын қазақ тілінің жиілік сөздігін жасау жұмыстарына кірісіп те кеттік. 

Сауаттылықтың төмендігінің себебін ғылыми білімдерді білім беру жүйесіне, халықтың тұтынуына енгізетін тетіктердің дұрыс жұмыс істемеуімен түсіндіруге болады. Екінші жағынан, тілтанушылар, өзіміз де кінәліміз. Мәселен, математика, химия, физика сияқты жаратылыстану ғылымы саласының ғалымы мен тіл білімі сияқты гуманитарлық ғылымда жүрген ғалымның айырмасы жер мен көктей. Математикке қарағанда тілтанушының халықпен байланысқа шығу, диалог орнату мүмкіндігі көп. Біз сол мүмкіндікті дұрыс пайдаланып жүрген жоқпыз деп ойлаймын. Бұл біздің кемшін тұсымыз. Бұл жерде біз деп қазіргі жас буын тілтанушыларды айтып отырмын. Халыққа ғылымның жетістігін таныта білуді, ғылымды насихаттауды ғалымдықтың бір парызы деп түсінген корифейлеріміздің қатары ұлт ұстазы А.Байтұрсынұлы,  тұңғыш тілтанушы профессор Қ.Жұбановтан басталса, академик С.Кеңесбаев,  профессор М.Балақаевтармен жалғасып, қазіргі аға буын ұстаздарымызбен толығады. Аға буын үлкен ғалымдарымыз бұл миссиясын кеңестік тоталитарлық кезеңнің өзінде де жақсы орындап отырды, академик Рәбиға апай Сыздықова, академик Әбдуәли ағай Қайдар, академик Өмірзақ ағай Айтбаев, профессор Бабаш ағай Әбілқасымов, профессор Телқожа ағай Жанұзақ, профессор Әлімхан ағай Жүнісбек, профессор Нұргелді ағай Уәли, профессор Асқар ағай Жұбанов, профессор Рүстем ағай Шойбеков жұрт ғылыми еңбегінен ғана емес, газет беттеріндегі мақалаларынан, теле-радио арналарындағы сұхбаттарынан да жақсы біледі. 

Ал біз, жастар, үлкен кісілердің бұл тәжірибесін енді ғана елеп жатырмыз. 

 

Қазақ тілінің әлеуметтік беделі төмен

 

b2ap3_thumbnail_36ce1ac75d77f51e6dd263929440aca1.jpg- Жаңа сіз Тіл білімі институтының бір қызметі – тіл үйретуге де қатысты деген едіңіз. Қазақ тілін шет тілі ретінде оқыту әлі күнге дейін дұрыс жолға қойылмаған сияқты. Орыс мектептерінде қазақ тілін сонша жыл оқыса да, көп отандастарымыз қазақ тілін меңгеріп шыға алмайды. Не себепті?

- Бұл мәселе Білім және ғылым министрінің білім беру мен тілтаным ғылымының алдына қойған бүгінгі күнгі талабынан туындайды. Мысалы, елімізде орыс мектептерінде оқитын балалар, шынын айту керек, 11 жыл бойы қазақ тілін оқиды, орта таза орыстілді деп те айта алмайсың, қазір қазақтілді орта кеңейіп келе жатыр (ақпараттық құралдар, жарнамалар, т.б. қазақ тілінде), бірақ, соған қарамастан, олар қазақ тілінде барлығы жаппай жетік сөйлеп кетпей жатыр. Әрине, жалпы алғандағы бір себебі – ол қазақ тілінің әлеуметтік беделінің «имиджінің» әлі де төмендігі. Оның (тіл беделінің) әлеуметтанымдық лингвистикада бірнеше параметрі көрсетіледі. Бұлардың бәріне тоқталмай-ақ, біріне ғана назар аударсақ, ол әдістемеге келіп тіреледі. Қалай дегенмен, осы күнге дейінгі қазақ тілін екінші тіл ретінде мектеп оқушыларына оқытудағы басымдық алған әдістеме өз әлсіздігін көрсетті. Сондықтан бұл мәселенің Білім және ғылым министрлігі тарапынан көтерілуі де әбден орынды. 

Осыған байланысты қазіргі таңда әдістемешілер лексикалық минимумға ерекше назар аударып отыр. Өзге тілді баланың қазақ тілінен игеретін сөздерін әр кезеңде шектеп-шақтап үйрету керек. Бірте-бірте сол шектетілген, шақталған сөздік қорды ұлғайтып, сөздік қор аясында ғана дайындалған мәтіндерді оқыту керек. Білім және ғылым министрлігінде өткен ғалымдар, әдістемешілер, оқытушылар мен мұғалімдер қатысқан бір жиында министр жақсы айтты: «Бала мәтінді оқып отырған кезде өзі танымайтын сөз жолығып қалса, оның санасында «психологиялық кедергі» пайда болып, ол тілді игеруге тежеу болады. Сөйтіп, бала мәтіннің келесі бір бөлігіндегі тіпті өзі танитын сөзді де оқуға, түсінуге ынталы болмай қалады». Сондықтан тілді қарапайым, күнде таныс, белсенді қолданылатын сөздерден бастап үйрету керек. Мұндай сөздерді анықтау үшін қазақ тілінің қазіргі қоғамда көрініс тауып отырған барлық мәтіндерінің базасында дайындалған ең жиі қолданылатын сөздердің тізімі керек. Оны біз қазақ тілінің жиілік сөздігінен аламыз. Жиілік сөздікті алғаннан кейін педагог мамандар оны қалып қалған, бірақ күнделікті ортада қолданатын сөздермен толықтырып, әр деңгейге арналған лексикалық минимум дайындау керек. Лексикалық минимумдағы сөздерден ғана тұратын оқыту мәтіндері, сөйлемдер мен сөз тіркестері құрастырылуы керек. Сонда бала өзіне таныс сөздерден бастап білім алады және ол сөздер, бір қызығы, жиі қолданылатын сөздер болғандықтан, кез келген қазақ мәтіндерінің 80-90 пайызында қолданылады. Демек бала кез келген қарапайым мәтінді оқығанда түсініп отырады. 

- Ол сөздікте қанша сөз болуы мүмкін?

- Ол сөздікте дәл қазір қанша екенін айта алмаймын. Мысалы, Институт жиілік сөздіктің қолда бар екі миллионнан астам сөзқолданыстан тұратын мәтіндер базасында жасалған сынама жобасын әзірледі, онда 30 мыңнан астам сөз белгілі бір жиіліктен көрінді. Ескере кететін жайт, жиілік сөздіктің мәтін базасы қазақ тілінің барлық қолданыс саласын қамтуы тиіс. Егер бір ғана стильдегі мәтін жиналатын болса, кең қолданыста жүрген көптеген белсенді сөзді жиілік сөздік көрсете алмай қалады. 

 

Қазақ тілінің ұлттық корпусы

 

- Айтып өткен тағы бір үлкен жобаңыз, іргелі жоба деп айтуға болады,  бұл – қазақ тілінің ұлттық корпусы. Біз де осы жоба туралы көп естиміз, алайда аталған жобаның қандай қолданбалы пайдасы бар? 

- Өте жақсы сұрақ қойдыңыз, Нұрбек. Қазақ тілінің ұлттық корпусы туралы ең алдымен біз оның мынадай ерекше сипатын түсінуіміз керек. Жасыратыны жоқ, о баста тіл-тілдерде корпус деген мәселе көтеріліп, корпустық лингвистика деген ғылым саласы қалыптасқан кезде оның көздеген мақсаты біреу-ақ болған, ол – тілтанушының зерттеуіне қажетті эмперикалық материалды жүйелейтін, жинақтайтын құрал жасау. Тілтанушы ғалымға корпус туралы айтсаңыз, оның санасындағы ең бірінші анықтама осы, яғни тілдік құбылыстарды, тілдік тенденцияларды анықтауға қажетті эмперикалық құрал немесе эмперикалық база, тілдік материалдар базасы. Бірақ уақыт өте, тіл-тілдерде корпустар жасалып дами келе, кез келген тілдің ұлттық корпусының функциялары өте кең, миссиясы ауқымды,  қажеттілігі зор екені анықталды. Қазір өзін сыйлайтын кез келген елдің ұлттық тілінің ұлттық корпусы бар. Ағылшын, жапон, орыс, финн тілдерінің ұлттық корпусын ерек атауға болады. Бір қызығы, олардың дамып кеткендігі соншалық, бұл елдерде корпус қазіргі кезде кейбір күрделі мәліметті ақылы түрде беруге көшті. Мысалы, тіпті түрік тілінің ұлттық корпусынан кейбір ақпаратты ғана тегін алдық та, ал қалғанына ол ақы сұрады. Дәл солай ағылшын тілінің ұлттық корпусының жүйесінен де кез келген ақпаратты тұтынушы тегін алмайтын болды. Ал біздің – Тіл білімі институты ұжымының арманы – тұтынушыға барынша қолжетімді, кез келген ақпаратты тегін беретін, халықтың тілтанымдық мұқтажын өтей алатын, онлайн-режімде қызмет ететін қазақ тілінің ұлттық корпусын жасау. Өйткені сөйлеушісі генетикалық ұжымынан көп ағылшын тілі мен қазақ тілінің мәртебесін салыстыруға келмейді. Біздің тұтынушыға қазір қазақ тілінен сапалы өнім керек. Өзіңіз айтып өткен, қазақ тілінің қолданыс сапасының төмендеуі сияқты басқа да көп мәселені шешу үшін осындай жоғары технология мен ғылыми білімдерді ұштастырған сапалы өнім жасау керек. Корпусты жай ғана мәтіндер базасы деп қарапайым түсіну бар. Шын мәнінде олай емес. Корпус мәтіндердің бейберекет жинақтала салған базасы емес. Мәселен, Корпус жасауға қарсы шыққан кейбір «ғалымдар», оппоненттеріміз  «Интернетте, гуглда да қазақ мәтіндері толып тұр, соған бола, жобаға қаражат неге сұрайсыңдар» дейді. Ғаламторда мәтіндер спонтанды, стихиялы түрде жинақталады. Ол жерде тіпті кейбір стильдегі, жанрдағы қазақ мәтіндері мүлде жоқ, барларының өзі түгелдей нормаға сәйкес келмейді. Ал ұлттық корпустың базасындағы мәтіндер арнайы түрде, жүйелі жиналады. Оны балансталған, теңгерімді мәтіндер базасы дейді. Яғни қазақ тілі қоғамның қай саласы, жанры, стилінде өмір сүріп жатса, сол стиль, жанр, саладан міндетті түрде ауқымды мәтіндер жиналады. Ауқымды база жинау – ол корпустың бірден-бір көрсеткіші. Екіншіден, корпус тек қана мәтіндердің электрондық нұсқада жинақталған базасы ғана емес. Бұл – көп түрлі белгіленімдермен қамтамасыз етілген мәтіндер базасы. Белгіленімді қарапайым сөзбен түсіндірейік. Белгіленім арқылы корпустың базасындағы кез келген сөзге, яғни барлық сөзге «паспорт» жасалады. Мысалы, сіздің паспортыңызда сіздің жасыңыз, жынысыңыз, отбасы жағдайыңыз, шетелге барған-бармағандығыңыз, т.б. ақпарат тұрады ғой, сол сияқты корпустың базасындағы кез келген сөзді тұтынушы пайдаланып қалатын болса, ол сөзге қатысты жан-жақты тілтанымдық, ішінара энциклопедиялық ақпарат беріледі: сөздің бейтарап жағдайдағы грамматикалық формасы, контекстегі грамматикалық формасы, грамматикалық мағынасы, лексикалық мағынасы, мәдени семантикасы (ұлттық мәдениет, ділге қатысты мағынасы), басқа тілдерге аудармасы, этимологиясы т.б. Сөз мәтін базасында алуан түрлі грамматикалық формада тұруы мүмкін, бірақ сол алуан түрлі барлық грамматикалық формасы туралы корпус сізге ақпар бере алады. Мұны морфологиялық белгіленім қамтамасыз етеді. Сөздің тіл-тілдегі аудармасы параллель субкорпустан табылады. Неғұрлым көп тілмен параллель корпус жасалса, соғұрлым сөздің басқа тілдердегі аудармасы көп беріледі және бұл жай ғана гуглдағы қазіргі аударма құрылғылардың немесе сөздіктердің аудармасы сияқты емес, басқаша аударма болады. Параллель корпуста сөздің аудармасы екі тілдегі теңестірілген мәтін контексінен алынады, яғни сіз аудармамен қатар оның екі тілдегі мәтін контексін де көре аласыз. Мысалы, «Абай жолы» романындағы бірінші сөйлемде кездесетін қазақ сөзінің ағылшынша аудармасы сол сөйлемді бір ғана сөйлеммен (екіге бөлмей, басқа сөйлеммен қоспай) аударған ағылшын тіліндегі аудармасы контексінде көрінеді. Мұны теңестірілген (выровненный) аударма дейді. Сонда сіз жаңағы сөздің ағылшынша аудармасын ғана  емес, ол аударманы қандай мәтіннен, қандай контекстен алынғанын да көресіз. 

b2ap3_thumbnail_15537.jpgҚазақ тілінің ұлттық корпусының басқа тіл корпустарынан үлкен ерекшелігі – оның мәдени семантиканы көрсетуінде. Ешбір тілдің корпусында әлі мәдени семантика, яғни мәдени мағына көрсетілген емес. Мысалы, «атамекен» сөзінің тілдік лексикалық мағынасына қоса, мәдени мағынасы, яғни басқа тілде жоқ, сол ұлтқа, мәдениетіне тән мазмұны көрсетіледі. Бұл бүгінгі жағдайда өте маңызды. Алдағы уақытта Корпусты жасауға қаражат бөлініп жатса, біз корпусты тілтанушының құралы ретінде ғана емес, халықтың өзін танушы құралы ретінде бергіміз келеді. Өйткені қазіргі заманда қазақтар өз ана тілінде сақталған ұлттық рухани, мәдени құндылықтардан, маңызды ақпардан бейхабар болып бара жатыр. Қазақтың көп сөзінің шын мәніндегі терең мағынасы жоғалып бара жатыр, тіліміздің өзінің о бастағы түпқазығы болған ұлттық ұғым, түсінік, дүниетаным көмескі тартып бара жатыр. Міне, мәдени семантикасы бойынша белгіленіп қойылған тіл корпусы арқылы халық өзін тануға мүмкіндік алады.

Корпус онлайн-режімде қызмет етеді. Бұл – инновациялық жоба. Біздің мақсатымыз Корпустың іздеу жүйесін неғұрлым жеңіл, неғұрлым халыққа оңтайлы етіп әрі қазақ, орыс, ағылшын интерфейсімен жасау. Ұлттық тілдің корпусы тек қазіргі заманғы мәтіндердің базасы емес. Ұлттық корпус болу тарихи субкорпустың болуы шарт, тарихи кезеңдердегі сол тілдің көрінісін білдіретін мәтіндердің белгіленім қойылған базасы болу керек. Мәселен, ол база болса, 16, 17, 18-ғасырлардағы қазақ тілінен хабар ала аласыз немесе бір сөздің тарихи кезеңдердегі көрінісін таба аласыз. Корпустан бұдан да басқа алуан түрлі ақпаратты табуға болады.

 

Дағдарыс кезінде орта буын арасы мен жастар арасы үзіліп қалды

 

- Түсінгенім бойынша, бұл корпус қазақ тілінің бар байлығын өзінің бойына жинайтын бірегей жоба болмақшы ғой? Енді бұны жасауға Тіл білімі институтының ғылыми әлеуеті жете ме? Сұрақта осы тіл ғылымының бастауында тұрған, осы деңгейіне жеткізген, қазір көзі тірі, мүйізі қарағайдай ғалымдарға күмән келтіруден аулақпын. Алайда, бір өкініштісі, одан кейінгі жас буынды мен көрмеймін. Мысалы, тіл біліміне өзім қатарлас ғалымдар келе ме? 

- Тіл білімі институтында өзі бұрыннан бері кадрлық жаңару, кадрлық жетілу үздіксіз процесс болған-тын. Бірақ мынау ХХ ғасырдың 90-жылдардағы дағдарыс кезінде орта буын арасы мен жастар арасында байланыс үзіліп қалғаны бар. Кез келген процесс инерциясымен көрінетіндіктен, шынын айту керек, қазіргі институттағы орта буыннан 50-60 жас арасындағы мықты-мықты зерттеушілеріміз аз, үлкен жастағы ағай-апайларымыз бар-дағы, онан кейін алды 40-қа шыққан жастар бар. Сондықтан жастар жоқ деп айта алмаймын. Мықты жас мамандарымыз, 40 пен 30 жас арасындағы ғылым кандидаттарымыз, магистрлеріміз бар. Ғылыми ізденістерінің бағыттары да сан түрлі, іргелі және қолданбалы тілтанымдық зерттеу жүргізу әдістемесін де меңгерген, тілдік құбылыстарды да байқағыш, жүйелегіш, тіркегіш. Бірақ осы жастарды жұрт танымай жатқаны өз кемшілігі, мұны сөз басында айттық, жұртшылықпен диалогқа шықпайды. Онан кейін жас та болса танымал ғылым докторлары қатарлас әріптестерім бар: филология ғылымдарының докторы, Грамматика бөлімінің меңгерушісі Жұбаева Орынай, филология ғылымдарының докторы, компьютерлік лингвистика саласының әрі грамматика саласының мықты маманы Жаңабекова Айман. Біз өзіміз орта буын болып қалдық. Бізден үлкен мамандардың ішінде филология ғылымдарының докторлары Манкеева Жамал, Базарбаева Зейнеп, Рысберген Қыздархан апайларымыз, Институтымыздың бұрынғы басшысы профессор Көбей ағай Хұсайын мен профессор Мырзаберген ағай Малбақов Институтқа ерекше еңбек сіңіріп келеді. Ұжымымыз жыл сайын магистр дәрежесін алып келген, докторантурада оқып жүрген мамандармен толығып отырады. Институттың кез келген маманы өз саласындағы проблеманы жетік біледі десем, артық емес. Неге? Өйткені бүкіл қызметі тілдегі құбылыстарды тіркеумен, жүйелеумен, нормалаумен байланысты. Ол сабақ беріп, тағы да басқа жұмыстарды қосымша атқармайды. Тек ғылыми тілтанымдық зерттеулермен ғана айналысады. 

Сондықтан Қазақ тілінің ұлттық корпусын жасау Тіл білімі институты ұжымының ісі болуы негізді.

 

Қазақстандағы ғылымның жағдайы

 

- Бүгінде Қазақстандағы ғылымның жағдайына ешкімнің көңілі толмайды. Оны кәдімгі үлкен мүйізі қарағайдай ғалымдар да айтып жатады. Ғылымды қаржыландыру тетіктері дұрыс емес, ғылыммен шұғылданып жүрген ғалымдардың материалдық жағдайы көп жағдайда шешілмеген деген сияқты көп уәж айтып жатады. 

- Ғылымның ахуалы алаңдатады, соған қарамастан Институтымыздың жағдайы алдағы уақытта жақсарады деген үміт үзілмей келеді. Осы жылы Институт басшылығы қаңтар айынан бастап гранттық қаржыландыру бойынша 33 миллионға 70 шақты адам жұмыс істейтін ұжымды сақтап келеді. Жаратылыстану ғылымдары саласын білмеймін, бірақ қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар саласындағы зерттеу институттарының ахуалы біздің ар жақ, бер жағымызда. Оны күнде көріп жүрміз, хабардар болып жүрміз. Өйткені ғылымды сол ғылымның ішінен шықпаған адамдар ұйымдастырып, басқарып келді. 

 

Гуманитарлық ғылымдардың рөлі мүлдем төмендеп кетті

 

b2ap3_thumbnail_11537827_1065955163434421_5946702467647323362_o.jpg- Ғылымды кездейсоқ адамдар ұйымдастырып жүр дейсіз ғой?

- Ғылыми процесті онша түсіне бермейтін, ғылыми процестің қиындығын ұға бермейтін адамдарды елдің ғылым саясатын жүзеге асыратын орындарға басшылыққа қойғаннан ұтылдық деп ойлаймын. 

Екіншіден, ғылым туралы қоғамдық түсінік төмендеп кетті, ғалымның беделі қалмады. Ғылымның базисі әлсіреді. Ғылымсыз қоғам қазығынан айырылатынын бүгінде қарапайым халық түгіл, ел басқарып отырған саяси дегдар (элита) да, қолында қаражат, материалдық дүние шоғырланған экономикалық дегдар да түсініп отырған жоқ. Ғылымды тек материалдық байлықты жасаушы, игеруші, байлыққа жеткізуші күш деп түсіну басым. Сонтықтан қоғам да, билік те қазір ғалымнан осы сәттік пайда түсіретін зерттеу жасауды талап етеді. Ал ұлы шығыс мәденитінде, қазақ қоғамы сол мәдениеттің аясында қалыптасып, дамыған қоғам, ғалым бар да залым бар. Ғалым адамның шынайы болмысын сақтауға, адамдығын жоғалтпауға, игілікті іске қызмет етсе, залым жеке мүддеге, баспайдаға қызмет етеді. Қазіргі қазақ ғалымдары залым болмау үшін тырысып бағып жатыр. 

Осы тұста еліміздегі ғылымды құлдыратқан тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдарғы «конвейерлік диссертациялық қорғаулар» деген қасаң пікірге қатысты да ойымызды айтқымыз келеді. Әрине, бұл дұрыс үдеріс емес. Кез келген нәрсенің оң да, теріс те жағы бар сияқты, мұның да оң жағы болды. Мысалы, тәуелсіздік алғаннан кейінгі жылдары әсіресе филология бойынша диссертациялардың саны артып кетті дейді. Шынында да,  филология саласы бойынша ғылыми дәреже алу оңай көрінді. Мұны пайдаланып, әсіресе шенеуніктер осы саладан диссертациялар қорғап, ғылыми атақ алып үлгерді. Бірақ бұның екінші жағы да болды. Кездейсоқ, құр атақ үшін қорғағандармен қатар, қазақ филологиясы бойынша білім алып, сол саладан ғылыми  зерттеулер жүргізіп жүріп қорғағандардың саны да көп болды. Бұны қоғамдық сананың көтерілуінің белгісі, қазақ тілі мемлекеттік деген мәртебе алғаннан кейін қазақ филологиясының ғылым саласы ретіндегі беделінің артуының көрінісі деп ойлаймын. Сондықтан филологиядан қорғалған диссертация санының артуын біржақты теріс тенденцияға жатқызуға болмайды. Сол диссертациялардың ішінде бұрын-соңды зерттелмеген, қаралмаған қаншама проблема көтерілді. Енді бір ғана өкініштісі, соларды білім беру жүйесіне пайдалана алмай жатқанымыз бар. 

Ғылымның жағдайы мүшкіл дегенге оралатын болсақ, ғылымды тиімді ұйымдастырудың, ғылым мен ғалымның қоғамдық имиджін көтерудің жүйелі саясатын қолға алу қажет екені анық. Дегенмен де, бұл проблема туралы айтқанда, ғылыми процеске қатысатын барлық тараптарды ойлау керек, тек бір жақты ғана, яғни жоғары билік, мемлекет, үкімет дұрыс ұйымдастыра алмай отыр дегенді ғана айтпау керек. Бұл процестегі маңызды ойыншы – ғалымдардың өздері де бұны шешуге атсалысуы тиіс деп ойлаймын. Жасыратыны жоқ, қазір ғалымдарымыздың дені «инфантильный», мемлекетке келгенде патерналистік сезім артуға дайын тұратын бос болып кетті. Көп жағдайда қоғамнан, биліктен, үкіметтен «бізге қашан тапсырма береді» деп күтіп отырады. Ал ғалым адам, менің ойымша, әрқашан проблеманың алдында жүру керек, қоғамға саламатты өмір сүру үшін қажеттіні көрсете білу керек, қоғамды қауіптен сақтап отыру керек, профилактикалық жұмыстарға көп қатысу керек, ескертіп отыру керек. Әсіресе, қоғамдық-гуманитарлық сала мамандары осы тұрғыдан келгенде өздерінің бірінші міндеті – қоғамның рухани саламаттылығын ойлау, соны қамтамасыз ететін зерттеу жасау екенін түсіну керек деп санаймыз. 

Алайда, жасыратыны жоқ, бәрі қаражатқа келіп тірелетіні тағы да бар. Мысалы, елімізде ғылымды қаржыландыру өте төмен деңгейде. Оны сарапшылар жазып та, айтып та жүр. Мысалы, жапондарда ғылымды қаржыландыру ішкі жалпы өнімнің 3 пайызын құрайды екен, ал бізде 0,25-ке әрең жетеді. Ең құрығанда, 1 пайызға жеткенде, кім біледі, жағдай қандай боларын. 

Тағы бір өте маңызды мәселе – гуманитарлық ғылымдардың рөлі мүлдем төмендеп кетті. Мәселен, 2010 жылы қабылданған Ғылым туралы Заң бойынша, Қазақстандағы ғылым базалық, гранттық және мақсаттық-бағдарламалық қаржыландыру бойынша үш көзден қаржыланады деп көрсетілген. Бір өкініштісі, гуманитарлық ғылымдарды биылғы жылдан бастап гранттық қаржыландыруға қатыстырмау шешілді. Алдыңғы жылдан бастап мақсаттық-бағдарламалық қаржыландырудағы гуманитарлық ғылымдардың басымдығы алынып тасталды. Сонда біз сияқты гуманитарлық зерттеу институттары қазіргі жағдайда ауада тұрмыз. Қоғамдық-гуманитарлық зерттеу институттарының басшылары осы мәселені көтергенде «гуманитарлық ғылымдар мемлекеттің идеологиясына жұмыс жасау керек» деді. Мұны қуана қабылдадық. Расымен де, қоғамдық-гуманитарлық зерттеу институттары мемлекеттің идеологиясына жұмыс жасайды. Олай болса, үкімет бізге ешқандай байқаулардан өтпейтін, спонсорлық қаражатты талап етпейтін мемлекеттік тапсырма ретіндегі қаржыландыру беру керек. Жаратылыстану ғылымдары бойынша қаржыландыруға байқауға қатысудың шарты бойынша шығынның белгілі бір пайызын инвесторлық не спонсорлық қаражат құрауы қажет. 

Ал қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар мемлекеттік тапсырыспен қаржыландырылуы керек деп есептейміз. Себебі қазіргі уақытта тарих, археология, философия, дінтану, сонымен бірге тіл ғылымы, әдебиеттану мәселесін зерттеуге біздің бизнес элитаның немесе бізге келіп жатқан инвесторлардың ішінде қаражат беретін спонсорлар мүлде жоқ деп сеніммен айтуға болады. Себебі олар нақты материалдық табыс алуға болатын жобаны қаржыландыруға мүдделі. 

- Сонда тәуелсіздік алғалы бері бір кәсіпкер хабарласып, әлемдегі жалғыз қазақ тілін зерттейтін іргелі институтқа қолдау көрсеткен жоқ па? 

- Жоқ, біз ондай мәдениеттің көрінісін көрмедік. Қазақтың мәдениеттануына, қазақтың тіл ғылымына, қазақтың тарих ғылымына, қазақтың әдебиеттану ғылымына, ондағы іргелі зерттеулерге спонсорлық қаражат табу өте қиын. Өйткені гуманитарлық ғылымдардың нәтижесі мен пайдасы бірден көрінбейді. Бұлардың пайдасы қоғамға жайылады, қоғамға тарайды да, бұл көзге көрінетін пайда емес, рухани пайда әкеледі. Қоғамның мүшелері арасындағы татулық, бірегейлік, қоғам мен билік, қоғам мен кәсіпкерлер арасындағы сәтті қарым-қатынас, жалпы қазақ қоғамының рухани саламаттылығына қызмет ету – қоғамдық-гуманиталық ғылымдар зерттеулерінің мақсаты. Бірақ ол нәтижелерді келіп тұрған спонсор немесе кәсіпкер қазір көзбен көріп, қолмен ұстап көріп-білмейтіндіктен, бұндай салаға қаржы жұмсауға әлі де өрелері жетпей жатыр. Мәдениет керек, ондай мәдениетті қалыптастыру керек. 

Осыған байланысты ғылыми зерттеу нәтижелерін коммерцияландыру деген заң шықты. Бірақ, өзіңіз ойлаңызшы, қазақ тіл ғылымындағы бір проблемаға арналған іргелі зерттеу жобасының нәтижесін сіз қалай коммерцияландыра аласыз? Оны коммерцияландыру үшін ол бірнеше кезеңнен өту керек, яғни жұртшылыққа түсінікті тілде зерттеу нәтижелері қайта жариялану керек, сөйтіп ол бірнеше өнім түрінде таратылу керек, оған тағы да қаражат керек. Осы тұрғыдан келгенде гуманитарлық ғылымдарға деген талап-қатынас пен жаратылыстану ғылымдарына деген талап-қатынас дұрыс ажырамағаны байқалады. Барлығына бірдей заң шығарады, барлығына бірдей талаптар қояды. Олай болмау керек. Гуманитарлық ғылымдардың өз спецификасын, ерекшелігін ескеру керек. Мұны ескермесе, гуманитарлық ғылымдарды әрі қарай осындай мүшкіл күйде қалдыра беретін болса, қоғамға үлкен қауіп төнеді. Оның алғашқы белгілері қазірдің өзінде анық көрініп жатыр. Қараңыз, қазір халық пен биліктің, халық пен бизнес дегдардың, халық пен діни дегдардың арасындағы диалог нашарлап кетті. Қоғамда бірін-бірі түсінбейтін, түсінбек түгілі жоққа шығаратын конфронтациялық топтар (діни экстремизм, т.б.), бірінің құндылықтарын бірі мойындамайтын әлеуметтік ұсақ топ өкілдері пайда болды. Қазақ қоғамына мүлде жат құбылыстар (қызтекелік сияқты) етек жайды. Осылардың барлығының себебі қоғамдық-гуманитарлық ғылымдардың рөліне, зерттеулеріне, зерттеу нәтижелеріне мән бермегендікпен де тікелей байланысты.

 

Қазақстан үшін үштілділікті «хирургиялық дәлдікпен» ұйымдастыру аса маңызды

 

b2ap3_thumbnail_11206629_1065950706768200_8597066723796004875_o.jpg- Билік пен халықтың арасында диалог нашарлап кетті дедіңіз. Осының көрінісін өзіңіз атап өткен үштілділіктен анық байқауға болады. Сіз ғалым ретінде осы үштілділікке көзқарасыңыз қандай? 

- Үштілділік туралы бір жақсы көретін атом энергиясымен байланысты мысалым бар. Үштілділік сол атом энергиясы сияқты: өз нормасы, тиісті қажеттігінен сәл асса, шексіз зиянын тигізеді, оңтайлы, тиімді ұйымдастырса, тура атом электр стансасы сияқты шексіз пайдасын көрсетеді. Қазіргі Қазақстан үшін үштілділікті «хирургиялық дәлдікпен» ұйымдастыру аса маңызды. Білесіз бе, ол деген ойыншық емес. Мәселен, Қазақстанда қазақ тілін зерттейтін жалғыз институт жабылып қалса, ешкім келіп тілімізді өз мүддемізге қарай зерттеп, оның артықшылығын біліп, стандарттап, нормалап, заманған сәйкес дамытып бермейді. Ал математиканың не химияның бір проблемасына қатысты ғылыми орталық жабылып қалса, әрине, ол ойсырап тұрып кесірін тигізеді. Бірақта ол олқылықты толтыруға болады, шетелден сол саланы зерттеп жатқан ғалымдардың еңбегін сатып алсаңыз да орынын жаба аласыз. Ал қазақ тілін шетелде Қазақстандағыдай зерттемейді. Қазақ тілі шетелде мемлекеттік тіл ретінде зерттелмейді. Ол түркі тілдерінің бір тармағы ретінде зерттелуі әбден мүмкін. Міне, сол сияқты үштілділікте біз өзіміздің қазақ тілінің мәртебесін төмендетіп алмауымыз керек. Ал оның төмендеу қаупі өте жоғары, өйткені үштілділіктегі компоненттер – ағылшын және орыс тілдері қазақ тілі үшін бәсекелес деңгейдегі тілдер емес. Еуропадағы көптілділікті әкеліп бізге көшіре салуға құштарлар бар. Еуропадағы көптілділіктің моделі бізге мүлдем сәйкес келмейді. Өйткені ондағы көптілділік терезесі тең және біртекті (гомогенді) тілдердің көптілділігі. Ағылшын, француз, неміс, италья, испан сияқты тілдердің арғы тегі роман-герман тілдер тобынан шыққан. Бәрінің мәдени тегі - христиан діні. Ал біздегі үштілділік компонентін қараңыз, үшеуі әртекті (гетерогенді) тілдер. Мысалы, қазақ тілі түркі тілдер тобына жатады, ислам құндылықтары бар. Орыс тілі славян тілдер тобына жатады, православие дінінің құндылығын тартады, ағылшын тілі роман-герман тілдер тобына жатады, христиан діні құндылықтарын сақтаған. Мысалы, Еуропадағы көптілділікте ағылшын тілінің, әрине, халықаралық тіл ретінде мәртебесі жоғары болғанмен, оның француз тілімен арасы онша ажырап кетпейді. Қазақ тілі мен орыс тілінің, қазақ тілі мен ағылшын тілінің арасын, мәртебелерін былай қойғанның өзінде, тіпті сол тілдерде сөйлейтін халық санының айырмашылығымен ғана өлшесеңіз де, мүлде салыстыруға келмейді. Қазақ тілінде әрі кетсе он миллион адам сөйлейтін шығар, орыс тілінде 200 миллионнан астам халық сөйлейді, ал ағылшын тілінде сөйлейтіндер саны миллиардтан асып кетеді. Енді осы тілдерді Қазақстанда білім беру жүйесіне міндеттеп енгізуді дұрыс ұйымдастырмау өте қауіпті. Ал бұны дұрыс пайдаланса, бұдан түскен капиталдың да көлемі шексіз болады деп ойлаймын. Бірақ қазіргі кезде осы мәселеге келгенде билік тарапынан бір асығыстық байқалады. Мен содан қорқамын, қатты қауіптенемін. Үштілділікті тезірек енгізіп жіберіп, 2-3 жылдың ішінде бәрін кірістіріп жіберу керек деушілер қауіптендіреді. Себебі бұл мәселеге қатысты дәйекті зерттеулердің болғанын көрген жоқпын. Тілтанушы, мәдениеттанушы, психолог, педагог, әдістемеші, әлеуметтанушы, тіпті саясаттанушы қатысқан іргелі әрі кешенді деп айта алатындай ғылыми зерттеу жүргізілген жоқ. Ал лингвистика, психолингвистика, әдістеме теориясы саласындағы жекелеген зерттеулер меніңше үштілділікті ұйымдастыруға қажетті негіз болатын жан-жақты дәлелді нәтиже бере алмасы анық. Сондықтан психологиямен байланысты мәселе әлі басы ашық күйі қалып келеді. Бұған ден қоймастан, кейбір шет тілін ерте жастан үйретуді қолдаушылар қазір баланы басқа тілге оқыту жасы жасарып кетті, тіпті тумысынан бірнеше тілде сөйлейтін отбасылар бар дегенді алға тарта бастады, оларды қолдаушылар да көбейіп келеді. Бірақ ол отбасылар қандай, қайдан шыққан отбасылар екенін айтпайды. Ол негізінен Еуропа елдерінің отбасылары. Еуропада әкесі француз, шешесі неміс, екі тілде балаға сөйлей береді. Бірақ олар гомогенді тілдер. Екі тілді естіп өскенмен, ол бала санасындағы өзгерістер қазақ, орыс, ағылшын тілдерін естіп өскен қазақ баласының санасына қарағанда қауіпсіз болуы әбден мүмкін. Қауіп неде? Қауіп тілдің терең қызметтерінің  түгел көрініс таппай қалуында, әсіресе ана тілі атқаратын маңызды қызметтердің басқа тілдер әсерімен бұзылуында жатыр. Өйткені тіл деген тек қана қарым-қатынастың құралы емес, ол деген дүниені танудың құралы және дүниеге сені кіргізіп, сол дүниенің ішінде өмір сүруге үйрететін ерекше әлем. Сен қай тілде сөйлеп, қай тілде ойласаң, сол тілдің «өнімі» боласың. Сен сұлулықты да сол тілдің құралымен танисың, яғни тіл саған «мынау сұлу, мынау сұлу емес» деп үйретсе, сен дүние эстетикасын солай бағалайсың. «Мынау жақсы, мынау жаман» деп те сені тіл үйретеді. Бір қызығы, біз бәрін өзіміз үйреніп жатырмыз деп ойлаймыз, шын мәнінде олай емес, бәріне бізді тіл үйретіп жатыр, тіл дүниені бөлшектеуге, дүниенің бірліктерін ажыратып алуға, оларды бағалауға, оларға қатысты өз пікірімізді білдіруге де үйретіп жатыр. Әр тілдің ғасырлар бойы талай саналы қоғамдар, этно-тілдік ұжымдар қалыптастырып кеткен өз «үйрету» құралы, бөлек «пәлсапасы» болады. Гумбольдтің ілімін жалғастырушы неогумбольдшылардың айтуынша, әр тілдің адам баласы түсініп болмайтын өз тағдыры бар. Сол тілде сөйлейтін қауымдастық сол тілдің тағдырымен кетіп бара жатыр. Егер біз қазақтың баласын балабақша жасынан үш тілде сөйлетіп қойсақ, оның тағдыры мен ана тілінің тағдыры ажырап кетпей ме? Қалай болады? Тілдің тағдыры бөлек, оның тағдыры бөлек болып қалмай ма? Бұндай нәрселерді егжей-тегжей зерттеу керек және ешқашан әлемдік тәжірибені немесе басқа бір мемлекеттің тәжірибесін эталон етіп алуға болмайды. Адамның өз басы болғаны сияқты әр қоғамның, әр тілдік ұжымның өз санасы болуы тиіс. Тілдік-мәдени ұжым сол тұрғыдан өзіне тиімді нәрселерді іздеу керек. 

Саясаттанушы ғалым Қадыржанов Рүстем ағаймен бірігіп, әлемдік көптілділік тәжірибесін қараған едік, бір қызығы  әрі қызығарлығы, бұлардың барлығы ұлттық тілді нығайту, ұлттық мәдениетті күшейту, ұлттық саясатқа септесу – бір ғана идеясымен қызмет етеді екен. Мысалы, Франциядағы көптілділік француз тіліне, француз мәдениетіне қызмет етеді. Солай ұйымдастырылған. Немесе басқа мемлекетті алайық, Ресейде де  көптілділік компоненттері орыс тіліне қызмет етеді, орыс тілін байытады. Қараңыз, тарихта да солай болған. КСРО кезінде орыс тілі неге байып кетті? Ол тек саяси күштеудің арқасында ғана күшейіп, байыған жоқ, ол 15 одақтас республикадан шыққан мықты-мықты ғалымдар, жазушылар шығармашылы есебінен күшейіп, байыды (олардың барлығының еңбектері орыс тіліне аударылды). Мұны профессор Н.Уәли  мен профессор Э.Сүлейменова өз әлеуметтанушылық зерттеулерінде жақсы талдап келеді. Сол күш инерциямен әлі жұмыс жасап, посткеңестік кеңістік деген аймақтың рухани-тілдік базасын жасап отыр. Кеңестік кезеңде орыс мәдениеті ерекше байыды. Ұғымдармен, категориялармен, түрлі түстіліктермен, орыстар көрмеген дүниенің қызықтарын, дүниенің ерекшеліктерін басқа ұлт көрді ғой. Соларды өз тіліне аудару арқылы орыстың ұлттық санасы байыды. Мұның құралы дұрыс ұйымдастырылған қостілділік болды. Қарасаңыз, сонда барлық заманда ақылды ұлттар көптілділікті өз пайдасына жұмсап келеді. Бізде солай бола ма? Мен оған сенімді жауап бере алмаймын. 

Бұған балаға шет тілін үйрету жасының әлі де дәйекті зерттеу нәтижелеріне сүйеніп анықталмауы да себеп болып отыр. Қазіргі үштілді білім беру саясаты бойынша балаға балабақша жасынан бастап ағылшын тілін үйрету енгізіліп жатыр. Бұл  – біздің ғана үштілділіктің ерекшелігі. Екінші ерекшелігі – жоғары сыныпқа барған кезде басқа пәндерді ағылшын тілінде оқыту. Полилингвалды білім беру деген осы. Полилингвалды білім беруде тілді тілдік пәндер арқылы емес, тілді басқа пәндер арқылы меңгерту деген принцип бар. Алайда осы екі нәрсеге өте абай болу керектігін ескертетін ғылыми зерттеулер бар. Баланың тілінің қалыптасу психологиясын, жалпы тіл және сөйлеу психологиясын зерттеген ғалымдар, соның ішіндегі Лев Выготский сияқты атақты психологтер балаға өзге тілді өз тіліндегі бүкіл конструкция-құрылымдары, жүйесі қалыптасып болғаннан кейін үйрету керек дейді. Сол сияқты Швецария ғалымы Жан Пиаже де балаға басқа тілді өзінің мәдени және ұлттық бірегейлігі қалыптасып болғанда үйрету керек дейді. Бұл шамамен 8-9 жас аралығында өтетін күрделі психологиялық процестер. Қарапайым сөзбен айтқанда, бала қазақ не орыс болса, мен қазақ не орыс екенмін деп өзін танығанша өзге тілмен бұл үдерісті тежемеген абзал. Бірақ бұл зерттеулер туралы айтқанымызда, «қазір балалардың басқа тілді үйрену жасы жасарып кетті, тіпті 2-3 жастан шет тілін арнайы түрде оқыту керек» деген жауап естиміз. Жақсы, солай болсын делік, бірақ мұндай пікір иелері өз пікірінің дұрыстығын психологиялық эксперименттермен, дәлелдермен дәйектеген емес, ал Выготский мен Пиажені оқысаңыз, олардың тұжырымының дұрыстығына көзіңіз әбден жетеді. Біздегі қазіргі үштілді білім беру жүйесін енгізіп отырған мамандар өз пікірін дәлелдейтін ғылыми фактілерді келтіргенін көрмедім. Әрине, мен сияқты олардың пікіріне ойысуға дайындар көп шығар, шынында да, екінші, үшінші тілді балабақшадан кейін де үйренуге болатын шығар. Бірақ дәлел көрмей отырмыз.  

Өз пікірімнің дұрыстығын растаған тағы бір мысалды айта отырайын. Мультимәдениеттілік 2004 жылдан бастап ресми саясат ретінде сәнге айналғанын білесіздер. Әрбір мемлекет өз саясатын мультимәдениеттілік бойынша жүргізу керек деген ой БҰҰ-ның жиналысында айтылды. Осыған қатысты бірнеше рет үлкен халықаралық жиындар болды. Солай барлық жерде мультимәдениеттілік ел-елдің саясатында басымдық ала бастады. Бірақ 2009 жылы бұл тоқтатылды. Себебі кемшілігі көп саясат екенін көрсете бастады. Мысалы, Американың сексуалды азшылықтары саяси өкілділікке ие болуға таласа бастады деген сияқты теріс жайттар көбейіп кетті. Осы тұстағы Еуропадағы көптілді отбасылар, яғни мультимәдени отбасыларға зерттеулер көп жасалды. Сол кезде бір қызық зерттеу болды, Еуропаның ғалымдары  Ресейдегі саха тілінде, өз ана тілінде оқитын саха балалардың және ұлты саха, бірақ орыс тілінде оқитын балалардың даму динамикасын байқайтын тәжірибе жасаған екен. Бір өкініштісі, сұхбат барысында ол ғалымдардың толық аты-жөндері есіме түспей отыр. Әйтсе де, айтайын. Сонда бастауыш сыныптан бастап орыс тілінде білім алған саха балаларының дамуы өте жоғары көрсеткіштерден көрінген. Олардың психологиялық процестердегі, логикасындағы даму көрсеткіштері – барлығы жоғары болған. Ал ана тілінде оқитын баланікі төмен көрсеткіштен көрінген. Бірақ бір қызығы, жоғары сыныптарға жақындаған сайын орыс тілінде білім алып жатқан саха балаларының көрсеткіштері төмендей берген, ал ана тілінде білім алып жатқан балалардың көрсеткіші бірқалыпты, бірақ өсу қарқынымен жылжып отырған. Бұл қазір баланы бесіктен белі шықпай жатып шет тілінде оқытып жатқандарға ой салса екен деймін. Қазір ата-ананың көбі: «жас бала губка сияқты, қанша тілді үйретсең, сонша тілді меңгеріп алады» деп, соған басымдық жасап, үш тілді игертіп жатыр. Бірақ ертең өскеннен кейін баланың санасында, психологиясында не болатынын әлі ешкім зерттеген жоқ, айтқан жоқ, білмейді. Оның ұлжандылығы, отансүйгіштігі, адами бет-бейнесі, рухани дүниесі, мәдениеті қандай болады деген сұрақтарға біз жауап іздемей жатырмыз. Міне, сондықтан тілтанушы ретінде үштілділікке, үштілді білім беру жүйесіне, үштілділікті білім беру жүйесіне енгізуге қатысты терең зерттеулер қажет, асықпаған абзал демекпін.

 

Қазақ тілі латын қарпіне көшуге дайын

 

- Үштілділікке өту неге екені белгісіз асығыс жасалып жатыр деп баға бердіңіз. Бізде қазақ тілінің алдында тұрған тағы бір үлкен реформа – өте асықпай жасалып жатқан – латын қарпіне көшу реформасы. Бұл үлкен дайындықтың белгісі ма? Әлде басқа себептер бар ма? Қазақ тілі латын әліпбиіне көшкеннен не ұтады? Осы мәселеде Тіл білімі институтының позициясы қандай? 

b2ap3_thumbnail_maxresdefault_20160803-043504_1.jpg

- Латын графикасына көшу мәселесі тәуелсіздік алған жылдан, яғни 1991 жылдан басталды. Біз бұл туралы айтқанда академик Әбдуәли Қайдаровтың еңбегі туралы айтпай кете алмаймыз. Сол кезде ол кісі жаңа әліпбиге көшу туралы Президентке хат жазған. Бірақ ол кезде Елбасымыз бұл мәселені тоқтатып қойды. Мәселе тек қана талқылаумен шектетілді, көшу туралы саяси шешім шықпады. Қазіргі кезде біз Елбасының осы саясатының дұрыстығына көзіміз жетіп отыр. Мұны ол кісінің үлкен көрегендігі деп бағалаймыз. Өйткені әлі компьютерлік технологиялар тарай қоймаған тұста ХХ ғасырдың 90-жылдары қазақ тілін латын қарпіне көшіру ол кездегі өзге ұлт өкілдерінің, әсіресе орыстілді халықтың әлеуметтік, сандық басымдығы тұсындағы халықтың жазу реформасын түсінбеу, оған қарсыласу жағдайын туындатар еді. Сәтті болған күннің өзінде үлкен шығындарға ұшыраған болар едік. Ал қазіргі кезде латын қарпіне көшсе, қалай болады десе, Институт мамандарының беретін жауабы біреу-ақ – қазіргі кезде қазақ тілі латын қарпіне көшуге дайын, қазақ қоғамы да дайын, оған материалдық жағдайымыз бен техникалық ахуалымыз да әбден мүмкіндік береді. Өйткені қазір компьютер заманында бір графикадан екінші графикаға мәтінді автоматты ауыстыру электрондық базалар жиналып қалған тұста еш қиындық тудырмайды. Бір түймені басып, конвертация жасай аласыз. 

Екіншіден, халық латын графикасына көшуге қарсы емес. Қазіргі жастарымызды қарасаңыз, әртүрлі электрондық құрылғылармен қарым-қатынас жасағанда қазақ мәтіндерін кирилл жазуынан гөрі латын қаріптерімен теруді ұтымды санайды. Ондай жастардың саны артып келе жатыр. Болашақ жастардікі болған соң олардың талабымен латындану процесі Қазақстанда белсенді жүріп жатыр. Жалпы латындану процесін біз Қазақстандағы процесс ретінде локальды қарай алмаймыз. Латындану - әлемдік процесс. Мысалы, қазір монотілді 21 миллион халқы бар Пекиннің өзінің лингвистикалық ландшафты екі түрлі: бірі ханзуша, екіншісі – латын қаріптерімен терілген ағылшынша.  Яғни латын қазір жаһанияттағы кез келген адамның көзіне түсінікті, ұғынықты графикаға айналып кетті. Үлкен жаһандық процесс бізді де жанамай өтпейді, ол бізде де жүріп жатыр. Сондықтан егер біз латын графикасына көшіп қалсақ, бұл қоғамда үлкен наразылықтар, дағдарыстар тудырмайды.  

Ал «осы неге керек» деген орынды сұрақ туындайды. Тілтанушылар кеңес өкіметі кезінен, кирилл графикасы қабылданғаннан бері осы графикадағы әртүрлі проблемаларды түсіндірумен айналысты. Бірақ мәселе графиканың қазақ жазуындағы көрінісінде емес, кирилл графикасына негізделген қазақ жазуы түркі жазуларының ішіндегі ең жүйелісі, ең оңтайлы, тиімдісі. Себебі оның бүкіл принциптері – Ахмет Байтұрсынұлының төте жазуындағы принциптерді қайталаған. Ал Байтұрсынұлының төте жазуы әлемдік жазулар жүйесіндегі феномен жазу болып есептеледі. Оны тіпті Германияның ғалымдары мойындап, «Байтұрсынұлының феномені» деп атаған. Бұл туралы мәліметті профессор Махамбет Жүсіпұлының зерттеулерінен таба аласыз. Неге дегенде, ол кісінің жазуында дыбыстық-әріптік жазу жүйесіндегі басқа жазуларда жоқ принцип бар. Мысалы, дыбыстық-әріптік жазу жүйесінде дыбыс саны мен әріп саны тең болса, бұл идеалды жазу дейді. Егер дыбыс санынан әріп саны сәл көбірек болса, бұл да жаман емес жазу деп саналады. Ал А.Байтұрсынұлының төте жазу деп аталып кеткен ұлттық әліпбиінде әріп саны дыбыс санынан аз. Бұны феноменалды жазу дейді. Бұл – жүйелеудің, адам ойының асқан шеберлігінің көрінісі. Тілтанушы ретінде Байтұрсынұлын әлемдік лингвистикада осылай да мойындайды. Оның төте жазуы бірегей жазу, оны өзіміздің ғалымдар білсе де, жұртшылық, бәлкім, біле бермес. Біз мұны мақтан тұтуымыз керек. Енді сол төте жазудағы бүкіл принциптер кирил жазуын қабылдаған кезде түгел көшіріліп алынды. А.Байтұрсынұлының мұрасы Кеңестік кезеңде, өзінің аты аталмаса да, әрдайым ұлттық тілтанымдық ойға әсер етіп отырған. Сондықтан мәселе кирилл жазуында да емес, кирилл жазуы, шын мәнінде, латын жазуына қарағанда жетік жазу. Өйткені кирилл графикасы латын графикасының базасында қалыптасқан. Латын жазуы кирилл жазуына қарағанда көнерек жазу. Ал кирилл жазуы латындағы бүкіл артықшылықтарды, жетістіктерді пайдаланды. Ол заман жағынан да жаңа жазу. Сондықтан мәселе басқа  нәрседе – стереотиптерде болып отыр. Кирилл жазуы қалыптастырған стереотиптерде. Кирилл жазуымен қазір ауылдың, қырдың түгіл қаланың қазағына қазақтың сөзін қазақша жаздыра алмайсыз. Кирилл жазуында «мені орысша жаз» деген стереотип отыр. Ал қазақша сындырып жазсаңыз, сізді қазақтың өзі күлкіге айналдырады. Сол стереотип тілдегі иммундық жүйені бұзып, орыс тілінен енген сөздерді фонетикалық жолмен игеруді қиындатып бара жатыр. Ал орыс тілінен жақын жүзжылдықта, мыңжылдықта қол үзіп кетеміз деу қиын. Өйткені орыс тілі қалай десеңіздер де, қазақ тілі үшін донор тіл. Еуропа тілдерінен келген сөздердің бәрі орыс тілі арқылы тілімізге еніп отыр. Еуропа тілдерінен келген кірме сөздерді тікелей сол тілдердің айту орфоэпиясымен немесе жазу принципімен алу әзірше мүмкін емес. Мүмкін болған күннің өзінде оның да теріс әсері болары анық. Бүгінде шеттілдік сөздер орыс тілінің орфоэпиясына сынып немесе орфографиясынан өтіп, біздің тілімізге еніп жатыр. Бұндай құбылыс – донор тілдің болуы –  барлық тілге тән. Мысалы, орыс тілінде донор тіл – ағылшын тілі, англицизмдер өте көп. Тіл тазалығы үшін күресіп жүргендер олардан қалай құтылатынын білмей әлек. Құтыла алмайды да. Адам мен адам әрекеттескенде, бір адамның екінші адамға болатын әсеріндей, тіл мен тіл әрекеттескенде,  бір тілдің екінші тілге болатын әсері болатыны анық. Бірақ мәселе сол әсерді игеруде, сосын өз құрылысына қарай бейімдеп алуда жатыр. Қазақ жазуы бұдан әрі де кирилл графикасында қала беретін болса, ұлттық формасына қауіп төнеді. Өйткені кез келген тілдің иммунитеттік механизмі сөзді игеруге негізделеді. 

Сөзді аударма, яғни балама табу, айтылу нормасына сәйкес ауызша формаға салу арқылы игереді. Мысалы, бұрын орыс тілінің сөздері күшті игерілді. Тәрелке, бәтеңке, бөрене, резеңке, бөкебай, әміркан – бұның бәрі орыс сөздері, яғни тарелка, ботинка, бревно, пуховой, американский деген сөздер. Сөздерді игеруші өндіріс болды, өзге сөзді орта жолдан ұстап алып,  өзінікіндей өңдеп жіберетін өндіріс – ауызша сөз еді. 

Қазір, бір өкініштісі, бұл өндіріс жабылып қалды. Бұрын қазақ тіліне келгенде орыстың сөздері алдымен ауызша сөз арқылы игерілетін, ал қазір олар жазбаша тіл арқылы келіп жатыр. Жазуда сөзді айтылуына қарай игеруге болады-ақ, бірақ орыс жазуымен орыс сөзін қазақтың айтылымына салу қиынның қиынына айналды. Мысалы, орыс тілінен келген иллюстрация деген сөзді кирилл әріптерімен қазақшалап, ійлүйстратсійә деп жазсам, біріншіден, сөздің тұрқына қарап қазіргі қазақ оны түсінбейді, екіншіден, мені күлкіге айналдырады. Өйткені графика соған жетелеп тұрады. Ал латын қаріптерімен ilüstratсijä жазсам, күлкіге қалмасым анық. Тілтанушылар қауымы, латын қарпіне көшсек, жазба мәтіндердегі шет тілдік сөздерді қазақтың айтылуына аздаған болса да ұқсастықпен жазғымыз келеді. Стереотиптерден таза заманауи графика керек болған біздерге латыннан басқа таңдау жоқ. Егер тілтанушылардың арманы – икемге келеді-ау деген сөздерді қазақшаландырып, сөйтіп-сөйтіп қазақ тілінің өзге шет тілінен енген сөздерді игеру механизмін қайтадан қалпына келтіріп «тірілтіп» алу. 

b2ap3_thumbnail_12238182_1673253509610594_8685474762685270024_o.jpg- Латынның түрлі нұсқалары бар екені белгілі. Қай нұсқаға тоқтағанымыз дұрыс?

- Осы тұрғыда Тіл білімі институты мамандарының пікірін айтқым келеді: әліпби жасау халықтың ісі емес, халықтан шыққан тіл мамандарының ісі. Мұстафа Кемаль Ататүрік түрік әліпбиінің авторы деп айтатындар бұл пікірімізге оппонент боп жатады. Бірақ, шын мәнінде, бұл – түрік халқының өз басшысына деген зор құрметінің ғана көрінісі. Мұстафа Кемаль Ататүрік түрік әліпбиін бір өзі жасаған жоқ. Ол тек жаңа әліпбиді бекітіп, мақұлдап берді. Ал түрік әліпбиін түріктің ғалымдары жасады. Сондықтан әліпби жасау ісіне қазір «әркімнің бар таласы» деп, мектеп оқушысынан бастап техника саласының мамандарына дейін кірісіп жатқаны, әрине, қуантады. Мұны қазақ халқының өз тілінің болашағына деген жанашырлығы деп түсіну керек, бірақ әліпби жасауды мамандарға тапсырмаса, соңынан болған кесапат салдарынан құтылу қиынға соғады. Әуелі, тілтанушылардың кез келгенін де әліпби жасауға араластыра беруге болмас. Әліпби жасауға қатысты тіл ғылымының салалары бар. Сонымен айналысқан мамандарға көбірек басымдық беру керек. Егер жаңа әліпби солай жасалған болса, біз көп кедергіге ұрынбай, жазу реформасын жедел жүзеге асырған болар едік деп ойлаймын.

- Тіл мамандарына тізгінді бердік делік. Біз бір айдан кейін латын қарпіне көшуіміз керек десе, қай нұсқаны қолдайсыздар? Осыған Тіл білімі институтының дайын жауабы бар ма?

- Дайын жауабы бар. Тіл білімі институты 2007 жылы осы мәселе қозғалғанда бес жоба ұсынған. Неге бес жоба? Ол кезде латын қарпіне қазір көшеміз деген саяси шешім шықпайтыны алдын ала белгілі болды. Сондықтан Институт мамандары бес жобаны кең талқылауға беру мақсатында ұсынды. Әр жобаның артықшылығы мен кемшілігін анықтасын деп, тек қалың бұқараға емес, эксперттік топқа да сарапқа салды. Сонымен артықшылығы мен кемшілігі көрсетілді. Сөйтіп сол бес жобадағы артықшылықтарды пайдаланып, бір жоба дайындап отырмыз. Мұнда жобада барлық әріп қатып қалған бір графемамен беріледі деген сөз емес. Мәселен, қазақтың «қ» әрпіне біз осы жобамызда альтернативті екі графеманы әзірге бірдей ұсынып отырмыз. Біреуі «q», өйткені ол тарихи санада бар. Одан кейін кәдімгі «к»-нің әртүрлі диакритикамен берілген  формалары. Институтта болжалды жоба талай ғылыми сараптан өтті. Ертең таңдауға келген кезде осының біреуіне тоқталуға әбден мүмкіндік жетеді. Ол мүмкіндікті қайдан алдық? Біздер 2013-2015 жылдарда қазақ тілінің латын графикасына көшуіне байланысты мақсатты қаржыландыру бойынша зерттеу жүргіздік. Сол зерттеуіміздің соңғы жылында тәжірибе жасадық. Бұл – бірегей тәжірибе. Осы зерттеудің нәтижесі бойынша ғылыми  монография дайындалып жатыр. Келесі айда жарық көріп қалады. 

Тәжірибе туралы айтсақ, ешбір түркі мемлекеттері латын қарпіне көшкенде соңғы жобаны анықтауда экспериментке сүйенуді басшылыққа алмағанын алға тартамыз. Олардың көбі соңғы жобаны анықтауда комиссиялардың шешіміне сүйенуді басшылыққа алған. Біздің ойымызша, соңғы жобаны анықтауда Үкіметтік комиссияға сүйену керек, бірақ тілді тұтынушылардың тәжірибесінің нәтижелері комиссияның қолында болу керек. Ол қалай жүзеге асады? Ол әртүрлі әліпбиді жазуға, оқуға беру арқылы тиімдісін қоғамдық, сараптамашылық таңдау негізінде жүзеге асады. Берілген әліпби жобаларымен жазып, оқып тәжірибеге қатысып отырған ссарапшыдан осы процестерге қатысты бүкіл мәліметтерді алып талдап, салыстырып, қорытынды шығарылады. Біз мына әліпбимен он сөйлемнен тұратын мәтінді қанша минутта жазып бітірдіңіз? Осы мәтіннің ішінде қай әріптер жазуға өте қиын болды деген сияқты бірнеше тапсырмадан тұратын тәжірибе өткіздік. Осындай түрлі-түрлі тапсырмалармен берілген тәжірибеге 500 сарапшы қатысты. Сарапшылар күнделікті өмірінде жазу әрекетін пайдаланатын мамандар, тұлғалар: магистранттар, студенттер, ғалымдар. Осындай бірегей тәжірибеге сүйеніп, Институт тарапынан ұсынылып отырған жаңа әліпби жобасында олқылық болмайды деп санаймын.

- Әңгімеңізге рақмет!

 

0

Пікірлер

  • Ешқандай пікір қалдырылған жоқ. Бірінші болып пікір қалдырыңыз

Пікір қалдырыңыз

Қонақ Сейсенбі, 12 Желтоқсан 2017