Қазақ тілінің әмбебап сөздігі
Cөздік
МҰХТАР МАҒАУИН. ӘБІШ ЕКЕУМІЗ (Естелік жазбалар)

Әбіш – бүткіл саналы ғұмырды бірге өткерген, жастық шақтағы ежеттес дос, қаламгерлік ғұмырдағы қанаттас Әбіш Кекілбайұлының фәниден бақиға озғанын мен үш күннен соң естідім. Жер-әлемнің арғы беті – субтропикалық Флорида, Майиамиде теңізге шомылып, дем алып жатыр едім. Дем алып емес, тыныс тауып, ес жиып. Осыдан оншақты күн бұрын, Шыңғыс хан эпопеясының соңғы, төртінші кітабын тәмамдағам. Тура жеті жылға созылған, ұзақ, ауыр марафонның ақыры, қатты соғылып, әбден қалжаураған екем. Енді асса төрт-бес беттік алғысөз ғана қалған. Бұрнада айтар едім, аламан асырда қырық шақырым шауып келген бәйге ат кейде қарақшыдан өте бере жығылады, ұлы қағанымыз туралы өмірлік еңбегім қажетті мәресіне жеткен кезде маған абай болыңдар деп. Сол сөздің ықпалы ма, анығы – менің еңсем көтерілсе де, қарығуға жақын жағдайымды көріп тұрғаннан соң ба, қысқа болса да өтімді демалысқа ала жөнелген. Ұлым мен келінім және бәйбішем. Қамсыз барақат, мерейлі тыным. Әлемдік классик Хемингуэй негізгі бір шығармаларын жазған, ендігі мемориалдық музей. Өзіңнің барыңа масат болмаса да, қанағат, тәуба. Өткеніңді үстірт байыптаған мұңды естелік. Едіге балам Әбіштің аяқ астынан, шұғыл өткені туралы интернеттен сол күні білген екен. Бірақ менен жасырыпты. Межелі мезеті, кешқұрым үйге жетіп, ұйықтап тұрғаннан соң, немерелер – оқуға, балалар – жұмыстарына кеткен, таңғы шай үстінде бәйбішем жайлап отырып естіртті. Әлбетте, көңіл бұзылды, дүниенің баянсызын ғана емес, бұрнағы қимас күндердің де тылсымға батып, жоқ болғанын көрдің, өткен адам қашан да сенің өміріңнің де үлкен бір бөлігін өзімен бірге әкетпек, осы орайда Әбіштің жөні бөлек еді. Көркем шығармаларының жайы көпке белгілі, сенің өзің туралы да, алпыс жылдық кезінде көтермелеп, арнайы жазып еді, енді жұрт алдында да, қағаз бетінде де қатарлас ғұмыр, өзара адамдық қатынасың туралы ешқашан айта алмайды. Ендеше, тіршілік өлшемің ұзағырақ кесілген сенің үнсіз қалар жөнің жоқ. Оның ішінде Әбіштің жастық шағы, қаламгер ретінде қалыптасу кезеңі, сол замандағы мінез-құлқы, кісілік кейпі туралы сен ғана білетін қаншама хикая бар. Түгендемесең де, негізгі бір тұрғыларын таңбалап кету қажет екен.

Дайындаған Kitap.kz
Қаралым: 915
0
Анар Фазылжанова, А.Байтұрсынов атындағы Тіл білімі институты директорының орынбасары: ҮШТІЛДІЛІК ҰЛТТЫҚ МҮДДЕГЕ ҚЫЗМЕТ ЕТУІ ТИІС

Кадр дайындау қызметі әлсіреп кетті

- Анар апай, өзіңіз жұмыс істейтін Тіл білімі институтының жағдайын білгіміз келеді. Институттың тұрмыс-тіршілігі жайында баяндап берсеңіз.

- Ең алдымен қазақ тілін зерттейтін әлемдегі жалғыз институт – Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Тіл білімі институты туралы айтқан кезде ойға келетін мәселе – жұртшылықтың қазақ тілі мен қазақ тіл білімі деген екі ұғымын шатастыруынан туындайтын Институтқа қатысты уәжсіз үміттері. Шынын айтқан кезде, бүгінгі күнге дейін көп еститін сынымыз біреу бір қалада қазақша дұрыс сөйлемесе немесе бір жарнама қазақша дұрыс жазылмаса, «Тіл білімі институты қайда қарап отыр» дегенге саятынымен байланысты. Осы тұста жалпы жұртшылықтың қазақ тілі мен қазақ тіл білімі деген екі үлкен ұғымды шатастырып алғаны байқалады. Жарайды, қарапайым халық үшін бұл кешірімді қателік, ал ресми мекеме, журналистер, жазушыларымыз Тіл білімі институтына қатысты осындай орынсыз кінә таққан кезде ойланып қаласың. Сондықтан Тіл білімі институты қызметінің негізгі мақсатын түсіндіріп кеткен артық болмас. Қазақ тіл ғылымы деген түркітану саласындағы үлкен бағыт.

Қаралым: 3921
0
Ермек Тұрсынов, кинодраматург, режиссер:  БҰДАН КЕЙІН КИНО ТҮСІРЕМІН БЕ, ЖОҚ ПА, БІЛМЕЙМІН...

Ермек Тұрсынов – таныстыруды қажет етпейтін есім. Аты да, заты да бөлек фильмдерінің қай-қайсысы да артынан дау ілестіре жүрді. Шу-шырқан тудырды. Кинолары ғана емес, өзі де солай. Бір сұхбаты шықса, ай жарым талқыланып жүргені. Бір мақала жазса, жұрттың бәрі көшіріп басып жатқаны. Ал біз... тек кино туралы сөйлестік... 

– «Келін», «Шал», «Кенже»... Көп талқыланған, көп шу да тудырған трилогия. Осы үш фильмді түсіруге бас-аяғы жеті жыл уақыт кетіпті. Ал оған дейін ойыңызда қанша уақыт пісіп жүрді? О баста осылай болады деп жоспарладыңыз ба, әлде сценарий уақыт өте келе өзгерді ме? 

–Басынан солай жоспарланды. «Келін», «Шал» және «Кенже». Әрқайсысы жеке фильм болғанымен, біртұтас дүние. Бірінші қадам – «Келін», екінші қадам – «Шал», үшінші қадам – «Кенже». Арғы тамырымыздан бастау алады. Шартты түрде ІІ ғасыр деп қойдым, Алтай тауынан арғы атамыз шығып, таудан далаға түсті. Яғни, қазақтың даласына. Бұл – екінші қадам. Одан кейін даладан қалаға көшіп келдік. Бұл – үшінші қадам. Трилогия осымен бітеді. 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 5455
0
Біләл Ысқақов, күйші-ғалым: АЙНАЛЫМДА ЖҮРГЕНІ - 2000 КҮЙ. ОДАН ӘРІ БАРА АЛМАУЫМЫЗДЫҢ СЕБЕБІ НЕДЕ?

Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясының профессоры, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, Халықаралық және Республикалық конкурстардың лауреаты, Тәттімбеттің туған немересінен тәлім алған күйші-ғалым Біләл Алпанұлы Ысқақовты студиямызға шақырған едік. Мақсатымыз - күйлерін орындатып, жазып алу. Ол қазіргі кезеңдегі Арқа, Қаратау, Алтай-Тарбағатай, Жетісу өңірі күйлерінің көрнекті орындаушысы, әрі зерделі зерттеушісі саналады. Арқаның ақиығы Мағауия мен Қаратаудың дүлділі Төлегеннен, Жетісудің майталманы Нұрғисалардың қолынан күй үйреніп, осы өңір күйлерінің дәстүрлі негіздерін алып келе жатқан шебер күйші әр күйдің шығу тарихына, әсіресе өзі зерттеп келе жатқан Тәттімбеттің күйлеріне көбірек тоқталып, әңгімені әріден бастады:

 

Қаралым: 1370
0
Серік Асылбекұлы, жазушы, драматург: ӘДЕБИ МЕНЕДЖМЕНТ ИНСТИТУТЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУ КЕРЕК

Жас жазушы, «Министр» атты жинағымен біраз жұртты елең еткізген Ерболат Әбікенұлы «Желтоқсанның ызғары» деп аталатын екінші кітабын жарыққа шығарыпты. «Кіші ғылыми қызметкер», «Елу теңге», «Пәтер іздеп жүр едік» сынды шағын әңгімелерімен талай жүректің жарасын тырнаған, талай адамға ой салған, турашылдығымен, шыншылдығымен, табиғилығымен ерекшеленетін жас қаламгер қатарлас құрбы-құрдасын, бірді-екілі әдебиеттегі аға-әпкелерін шақырып, кішігірім тұсаукесер өткізді. Әдетте, мұндай басқосуларда кеш иесін көпірте мақтаудан әріге аспай жататынымыз бар. Бірақ, сол жолы жазушы, драматург Серік Асылбекұлының сөзі кішігірім қоғамдық лекция болды десек, артық айтқандық емес. Әдебиеттің бүгінгі кескін-келбетін ғана емес, болашақ бағдарын да көрсеткендей болды. Заманауи әдеби процестер және одан тыс қалмаудың жолдары айтылды. Әдебиетті дамыту үшін не істеуіміз керек деген төңіректе де біраз ой қозғады. Міне, сол кездесуден кейін араға аз уақыт салып, біз Серік Асылбекұлын арнайы іздеп бардық. Жазушымен Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университетінің аудиториясында кездестік. Осыдан он бес жыл бұрын педагогикалық қызметке бет бұрған қаламгер жалғыз ғана докторантқа сабақ өтіп отыр екен. Әңгімені әдебиеттің қызметінен бастадық. 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 1885
0
Бексұлтан Нұржекеұлы, жазушы: ОЙДАН ТАРИХ ЖАСАУ – ҚЫЛМЫС

«Біздің тарихшыларымыз архивпен жұмыс істемейді екен ғой, – деп бастады әңгімесін Бексұлтан аға. – 1916 жылғы көтеріліс дегенде Ұзақ пен Жәмеңкені, мына жақтан Бекболатты айтамыз. Ал ұлт-азаттық көтерілістің қолбасшылары толып жатыр екен. Біздің тарихшылар тарихқа тек жалақы алатын жер деп қана қарай ма деген тоқтамға келдім». 

Есік қорғанынан табылған Алтын адамның ешқандай ғылыми жорамалсыз, кездейсоқ ашылғанын қазақтың бағы деп білетін жазушы іздеу-сұраусыз жатқан обалар жөнінде де айтты. 

«Райымбек батырдың ескерткішін қойып жатыр жер-жерде. Дулыға, сауыт кигізіп қояды. Ал ол тарихи шындыққа жанаспайды. Райымбек деген дулыға, сауыт киген батыр емес», – деп, оның да жай-жапсарын түсіндірді. 

Бексұлтан Нұржекеұлын біз махаббаттың жаршысы ретінде көбірек білер едік. «Күтумен кешкен ғұмыр», «Бір өкініш, бір үміт» романдары, повестері, әңгімелері – бәрі де махаббат туралы. Ал жаңа туындысы – тарихи роман. «Әй, дүние-ай!» деп аталады. Бексұлтан ағаға сұхбатқа бармас бұрын романды оқып шықтық. Бір деммен оқылатын шығарма екен. Әңгімені де осы жаңа шығармадан бастадық. 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 3615
0
Шаяхмет Имашұлы, ҚР кино қайраткері, ҚР кинематографиясының үздігі: БЕЙСЕНБАЕВ ПЕН ҚАРСАҚБАЕВТЫҢ ЖОЛЫН БАСАТЫН ЖАСТАР ЖОҚ

Бұл кісімен бізді ақын Есенғали Раушанов таныстырды. «Мынау Шаяхмет деген ағаң, айтары көп» деген жалғыз-ақ ауыз сөз айтты. Аз-кем әңгімелескеннен кейін ағамызбен екі күннен кейін сұхбаттасатын болып келістік. Кейін есіме түсті, бірнеше жыр кешінде өлең оқығанын естігенмін. Өзі былтырға дейін Т.Жүргенов атындағы Өнер академиясында сабақ беріпті, профессор екен. Сұхбат кезінде біраз ақындардың өлеңін жатқа оқыды. Ал әңгімені өзінің негізгі саласы – кинодан бастадық. Кәсіби киномаман ретінде тәуелсіздік алғаннан бергі жылдардағы қазақ киносына баға беруін сұраған ек. Ағамыз әңгімені әріден бастады: 

–Алматы облысының қазіргі Райымбек ауданына қарасты Саты ауылында туып-өстім. Балалығымыз сол ауылда өтті. Кішкене күнімізде ауылға екі-үш айда бір кино келеді. Менің киноға деген көңілім алабөтен болды. Күндіз бір, кешке бір көрсететін кинодан қалмаймын. 

Әке-шешем мұғалім кісілер еді. 1968 жылы мектепті бітіріп, әкемнің қалауымен Ауыл шаруашылығы институтының агрономия факультетіне оқуға түстім. Институттан сәл төменіректе орналасқан, бүгінгі күні бұзылып жатқан «Алатау» кинотеатрына жиі баратынбыз. Немістің «Чингачгук» деген фильмі жүріп жатқан кез. Бір топ баламен әлгі кинодан шыққан едік, «Алатау» кинотеатрының алдынан «Қыз Жібек» деген фильм түсірілгелі жатыр, соған түсуге атқа мықты шаба алатын қазақ жастары керек» деген хабарландыруды көзім шалды. Елең ете қалдым. «Қазақфильм» алыс емес екен. Қазіргі Төле би мен Қалдаяқов көшелерінің қиылысындағы телестудияға салып ұрып жетіп бардық. Ертесіне ипподромға апарды, атқа мініп шауып көрсеттік. «Мына балалар жарап тұр екен» деп, сонымен 2-3 бала «Қыз Жібек» фильмінің атқа шабатын нөкерлері болып бекітіліп кете бардық. Агрономның оқуы жайына қалды. Әкемнен де қорқам, оған ішімде бірдеңе түртіп тұр. Ақыры не керек, 1968-69 жылдары, «Қыз Жібек» біткенше «Қазақфильмде» жұмыс істедім. Бірде Төлегеннің, енді бірде Бекежанның нөкері болып жүрдік. Көпшілік сахнасы ғой. Бірде жоңғардың киімін кидік. Қазірге дейін «Қыз Жібекті» көрсеткен уақытта жылт-жылт еткен өз бейнемізді көріп қаламыз. Осылайша, менің кино-ғұмырым басталды. 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 1918
0
Жәудір Артықбаева, ақын:  НЕ ДЕГЕН БІТПЕЙТІН МАХАББАТ?!

Жәудір Артықбаева деген есімді біреу білсе, біреу білмес. Бірақ:

–Аялдаса автобус бірер минут, 

Көшесінен Гогольдің сені іздедім-ай, – деген ән бәрімізге таныс қой, солай ма? Марқұм Ажар Түзелбекқызының орындауында құлағымызда қалған «Анаға хат» ше? 

–Өмірімнің гүлі дедің,

Сағынып мені жүрегің.

Жолыма қарап жүрсің-ау, 

Ұғынам, сезінем, білемін... 

Есіңізге түсті ме? «Қыздар-айды» білмеймін деп көріңіз:

–Қыз жүрегі бір арналы,

Бақыт оның ізгі арманы.

Өмір атты қыр жайнатқан,

Қыз – өмірдің қызғалдағы-ай. 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 2189
0
ӘШІРБЕК СЫҒАЙДЫҢ АМАНАТЫ

«Айналайын Әшірбек інім! Сәлемет пе? Өзің, ата-анаң, мектептес достарың, ұстаздарың аманшылықта ма? Сәлем айтарсың. Біріншіден, ғафу өтінемін, інішегім. Бірден жауап жазуға уақыт тапшылау болып, ішінара бір кезекті съемка қолбайлау болып дегендей, ең бастысы, М.Әуезов пен Л.Соболевтің «Абай» деп аталатын трагедиясын сахнаға шығару тауқыметімен әуреленіп жатырмыз. Оны «жандандырып» жатқан талантты режиссер Әзірбайжан Мәдиұлы Мәмбетов. Оған театрымыздың бас артистері, бар артистері, өнер ардагерлері тегіс қатысады. Серке Қожамқұлов, Елубай Өмірзақов, Қапан Бадыров, Ыдырыс Ноғайбаев, Шахан Мусин, Мүлік Сүртібаев, Сәбира Майқанова, Хадиша Бөкеева, Бикен Римова, Шолпан Жандарбекова сынды апа-ағаларымыз өнер толғайды. Осы жолы жастарға, яғни біздерге де зор үміт артылып отыр. Ф.Шәріпова, Н.Мышбаева, Р.Әуезбаева, Т.Тасыбекова, С.Оразбаевтармен бірге мен де бас рөлдердің бірінде көрінбекпін. Ол – Әбіштің рөлі. «Абай жолы» романын оқыған боларсың. Оқымасаң, тез оқып шық. Түсініп оқы. Түйсініп оқы. Сыдыртып шықпай, ойлана, мазмұнына ене оқы. Хатыңа қарағанда өзіңді зерек пе деп қалдым. Толғаныстарыңды қағазға жақсы түсіріпсің. 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 3810
0
НЕМІС ТЕКТІ ҚАЗАҚТЫҢ АҚСАҚАЛЫ

Ол тірі болғанда 81-ге келер еді...

28 қазан – әдебиетші, аудармашы, прозаик Герольд Бельгердің туған күні. Тірі болғанда, 81 жасқа толар еді. Тірі болғанында көппен бірге біз де телефон соғып құттықтар ек. Көтеріңкі көңіл-күйі тұтқаның ар жағынан ап-анық сезіліп тұрар еді. Содан кейін, бәлкім, елуінші, әлде алпысыншы болып құттықтағанымызды айтар еді. Иә, екінші кластан бастап күнделік жазуға дағдыланған Бельгердің мұнысына кейде «неміспісің деген!..» деп бір күліп алатынбыз. Бірақ... Бірақ, сөйтіп жүріп-ақ Герольд Бельгер өз дәуірінің жылнамасын жасап кеткен екен. Алпысқа тарта кітап жазды, жүздеген рецензия, мыңдаған мақала жазды, зерттеу еңбектерін есептемегеннің өзінде. «Осы айда 10 кітап оқып, 6 пікір жазыппын. Бұған қоса өзімнің екі қолжазбамның (біреуі тіпті 30 баспа табақ) компьютерден шыққан нұсқасын оқып бітірдім», – деп жазып қойыпты осыдан 15 жыл бұрынғы бір жазбасында. Ал 2010 жылдың ең соңғы күнінде күнделігіне мынадай жолдар түскен екен: «...Өз басымда өткен жылға өкпе жоқ. Әрқайсысының көлемі 20-25 баспа табақтан 5 кітап шығардым. Алтыншысы – күнделіктер... Бір жыл ішінде 105 рецензия, мақала, сұхбатым жарияланды.  Олардан бөлек тағы да сыни сипаттағы екі кітапты басуға дайындадым». 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 1848
0
НҰРЛАН АБДРАХМАН: Музыкалық аспап шебері болу үшін ең бастысы шыдамдылық керек

Ассалаумағалейкум, Нұрлан аға! Сіздің еліміздің барлық өңірлеріндегі оркестрлер мен ансамбльдерге, кәсіби орындаушыларға арнап домбыра, шертер, қобыз, жетіген сияқты көптеген ұлттық саз аспаптарын жасап жүргендігіңізді білеміз. Осыншама аспаптың түрін жасауды қайдан үйрендіңіз және саз аспабын жасаушы шебер болу үшін ең қажетті деп қандай қабілеттерді атар едіңіз?

Уағалейкүм ассалам. Ұлттық музыка аспаптарын жасаудың қыр-сырын меңгеруде менің әкем Тұрдыбаев Абдолланың орны ерекше болды. Ол кісі саз аспаптарының шебері ретіндегі еңбек жолын 1970-1973 жылдар аралығында Орталық конструкторлық бюроның саз аспаптарын зерттеу бөлімінен бастайды. 1973-1980 жылдары Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік Консерваториясына ауысып, сол мекемеде саз аспаптарын зерттеу зертханасында еңбек етеді. 1980-1986 жылдары Күләш Байсейітова атындағы дарынды балалар музыкалық мектебінде саз аспаптарының шебері болып істейді. 1986 жыдан бастап зейнетке шыққанға дейін Құрманғазы атындағы Академиялық ұлт аспаптары оркестрінде саз аспаптарының шебері қызметінде жемісті еңбек атқарды. Шеберлікті әкеден балаға мұра болып қалған өнер деп қарастыруға болады. Онымен шектелмей, мен өз біліктілігімді арнайы оқу орындарында шыңдадым. 1972 жылы  №46 кәсіптік-техникалық училищесін саз аспаптарын жасаудың шебері мамандығы бойынша үздік бітіргеннен кейін, Құрманғазы атындағы Алматы Мемлекеттік Консерваториясында бас домбыра мамандығын игердім. Әрі музыкалық аспапты орындаушы, әрі жасаушы шебер ретінде ұзақ жылдар «Отырар сазы» және Құрманғазы атындағы Академиялық ұлт аспаптары оркестрінде қызмет еттім. Осынау жылдар ішінде аспап жасаудың қыр-сырын меңгерумен бірге оны жетілдіру, жасау технологиясын дамыту бағытында талай тәжірибе мен зерттеу жүргізгенім де бар. Осылайша кәсіби шебер атандық. 

Қаралым: 1919
0
Нұрғали ОРАЗ, жазушы:  БҮКІЛ ЖАН-ДҮНИЕМДІ БІРЕУ ТАБАНЫМЕН ТАПТАП ӨТКЕНДЕЙ БОЛАДЫ...

Шерхан Мұртаза бастаған ағалары болашағы бар жазушы деп бағалайтын; Роза Мұқанова бастаған қатарластары аузынан тастамай айтып жүретін; ал өзінен кейінгі жастар үлгі тұтатын, оқырманы да көп қаламгерді қалай ғана бақытты емес дей аласың? Нұрғали Ораз – бақытты жазушы. Біздің сауалдарымызға берген жауаптары да соны аңғартады... 

–Қазақтың үздік әңгімелері, мықты жазушылары, міндетті түрде оқылуы тиіс кітаптар деген секілді толып жатқан түрлі тізімдер түзіліп жатады. Солардың ішінде міндетті түрде Нұрғали Ораз есімі болады. Бірде мықты жазушы ретінде, енді бірде оқылымды қаламгер ретінде. Шерхан Мұртаза, Төлен Әбдікұлы сияқты әдебиеттің ақсақалдары өзінен кейінгі буынды айтқан уақытта да алдымен ауызға ілігесіз. Бұл жазушының бағы десек те болар. Ал сын, сыналу жағы қалай? Сіздің шығармашылығыңызға кәсіби сын жазған адам болды ма? Оны қалай қабылдадыңыз?

–Әдебиет туралы әңгіме бола қалған жерде атың аталып, жылы-жылы лебіздер айтылып жатса, әрине, қуанасың ғой. Көңіліңе бір қанат біткендей болады. Әрі оның жауапкершілігін де сезінесің. Өйткені, жұрт күткен биіктен төмендеп қалғың келмейді. Бірақ, шығармашылықтың да әртүрлі кезеңі болады емес пе...

Өз басым қазір ескі мен жаңаның, кешегі мен бүгінгінің арасында іштей шарқ ұрып жүргендей сезінемін. Біз әдебиет әлеміндегі алғашқы қадамымызды сонау сексенінші жылдары бастадық қой. Ол кездегі әдеби орта бүгінгі түнгі клубтар секілді қыз-қыз қайнап жататын. Жазушылар одағындағы «Қаламгер» кафесінен ақын-жазушы ағаларымызды көргенімізді мақтан тұтып, болашақта өзіміздің де солардай болатынымызды ойлап, кеудемізге нан пісіп қайтушы едік.

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 2513
0
«Әлихан Бөкейханұлы» балеті - өнердегі ғажап  құбылыс»

         “Әлихан Бөкейханұлы” балеті, шын мәніндегі, өнердегі ғажап құбылыс деп бағалар едім. Әрі орынды айтылған сөз. Алаш қозғалысының екінші синонимдік аты – ұлт-азаттық қозғалысы десек, ол  қозғалыс қазақ халқының шынайы өмірінде орын алған драма. Тәуелсіздік алғанымызға ширек ғасыр уақыт болып қалды. Бұл – аз уақыт емес.  Алаш  қозғалысын, сол тарихи трагедияны  ғылым тілімен, көркем әдебиет тілімен, өнер тілімен (кино, опера, балет) қазақ қауымына жеткізу, өкінішке қарай, өз дәрежесінде жүргізіліп жатқан жоқ. Ол процес мардымды дей алмаймыз.  Осы себептен де, Орынгүлдің осы тақырыпқа баруы – көңілдегі бір үлкен сезімді оятты.  Мұны өте ғажап қадам деп білемін. Оның Алаш қозғалысын, Әлиханның жеке өмірін балет тіліне аударуға тырысуы сөзсіз  сәтті қадам. Әрине, жан-жақты жетілген, кемшіліксіз туынды емес. Бірақ, кемшіліктердің болуы – табиғи нәрсе. Өз басым, жас өнер адамдарының осы  тақырыпты жоғары дәрежеде игеріп, жас ұрпаққа көркем тілмен  жеткізе алатынына сендім.  Орынгүлдің әрекеті көкейімде осындай сенім тудырды". 

Мәмбет Қойгелді, тарих ғылымдарының докторы, профессор

Қаралым: 1966
0
КІТАП ФЕСТИВАЛІНЕ КЕЛІҢІЗДЕР!

Өткен жылдан бастап Алматы қаласында маңызды мәдени шараларының бірі «Kitap Fest» фестивалі ұйымдастырылып келеді. Фестивальдің мақсаты – кітап пен оқуға деген қызығушылықты қолдау, қоғамның интеллектуалды әлеуеті мен мәдени құндылықтарын арттыру. 

2014 жылы алғашқы фестиваль аясында қонақтар қазақстандық авторлардың кітаптарын 15 пайызды жеңілдікпен сатып алу мүмкіндігіне ие болды. Сонымен бірге, фестиваль қатысушылары қазақстандық белгілі ақын-жазушылармен кездескен болатын. 

Аталмыш фестиваль дәстүрлі түрде осы жылы да ұйымдастырылмақ. Ұйымдастырушылардың берген ресми ақпаратын төменде келтіріп отырмыз. 

Қаралым: 1805
0
Дидар АМАНТАЙ, жазушы, философ, кинодраматург: «ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕ БӘРІМІЗГЕ ОРЫН БАР»

                                                             Метафора непрерывной игры между                     

                                 самоотражающимися зеркалами является, как уже  

                                     упоминалось, парадигмой культуры постмодерна...

                             Ричард Кейни, «Кризис постмодернистского образа»

  Модернизм – логикалық ойдың жемісі, ол классиканың ықшамдалған нұсқасы

                        Иосиф Бродский                                 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 3443
0
ТІЛ ЖӘНЕ ТЕХНОЛОГИЯ

ХХІ ғасыр ақпараттық технологиялардың ғасыры екені баршамызға мәлім. Интернеттің пайда болуымен адамзат индустриалды кезеңді артқа тастап, ақпараттық немесе сандық деп аталатын мүлдем жаңа дәуірге қадам басты. Жаңа дәуірдің өзіне сай заңдылықтары, мүмкіндіктері және қауіп-қатерлері бар. Біздің замандастарымыз ескі заман мен жаңа заманның тоғысқан шағының куәгерлері болғандықтан, қоғамдағы өзгерістерді, трансформацияны айқын сезеді.

Қолданысымыздағы жаңа сөздер, пайда болып жатқан жаңа қызметтік лауазымдар аталмыш трансформацияның жаршысы істпетті. Әрбір мекемеде IT-ға, яғни ақпараттық технологияға жауапты бөлім немесе кемінде бір маман бар. 2009 жылы АҚШ Президенті Барак Обама Chief Technology Officer – жаңа технологиялар жөніндегі кеңесші лауазымын бекіткен болатын. Технологиялар жөніндегі кеңесшінің міндеті – АҚШ Президентіне жаңа технологиялардың қоғам, мемлекет қауіпсіздігі және тағы басқа салаларға әсері жайында ақпарат беріп отыру. Сондай-ақ көптеген мемлекеттік және коммерциялық компания­ларда аналогтан сандық техноло­гияларға көшуге көмектесетін Chief Digital Officer жаңа лауазымы пайда болды. Ал бұл жаңа технологиялардың мемлекеттік басқаруда, бизнесте, ғылымда маңызды рөл атқаратынын және оның жыл өткен сайын тек арта түсетінін көрсетсе керек. 

Қаралым: 2293
0
Байбота ҚОШЫМ-НОҒАЙ, ақын: БАЛАЛАР ӘДЕБИЕТІ БАЛАЛАР ҮШІН ҒАНА КЕРЕК ПЕ?

Қазақ поэзиясының көрнекті өкілі Байбота Қошым-Ноғайдың балаларға арналған «Қуыршағым бар менiң» (1984), «Таңертеңгi тәттi түс» (1989), «Сымбат салған суреттер» (1996), «Таңғажайып түс» (2003), «Он екi қонақ» (2004), «Мүшел» (2004), «Мамандықтың бәрі жақсы» (2006), «Таниды екен, кәне, кім өз мінезін, әдетін» (2006), «Жол әліппесі» (2006), «Сауат ашу, оқу және жазу» (Светлана Трофимовамен бірігіп жазған, 2007-2012 жылдар аралығында бірнеше рет қайта басылым көрді), «Әдемі әліппе» (2009), «Алғашқы мүшел» (2010)  атты кітаптары да жарық көрген.

Ол армян ақыны Сильва Капутикянның «Маша сурет салады» және орыс ақыны Елена Благининаның «Шинельдi неге сақтап жүрсiң?» атты балаларға арналған кiтаптарын қазақ тiлiне аударды. Көптеген шетел ақындарының өлеңдерін тәржімелеуге қатысты. 2012-2013 жылдары Ресейдің Ростов-на-Дону қаласындағы «Проф-Пресс» баспасынан (Алматыдағы «Асыл кітап» баспасының қатысуымен) «Қызыл телпек», «Бауырсақ», «Сәулетті үйшік», «Шалқан», «Шұбар тауық», «Түлкі бикеш пен қасқыр», «Маша мен аю», «Қасқыр мен жеті лақ», «Қоянның үйшігі» атты мектеп жасына дейінгі балаларға арналған тоғыз ертегі кітапшаны қазақ тіліне аударып жариялады. 

Байбота аға бүгінде «Балдырған» журналында қызметте. Бірқалыпты, биязы мінезінен танбайтын ағамызды жағалайтын үлкен-кіші көп-ақ. Өйткені, замандастары туралы, қатарластары туралы әңгімесі әсерлі. Сондай әңгімесінің біріне жуырда біз де куә болдық. «Осыдан біраз жыл бұрын ғой, Жазушылар Одағының Әдебиетшілер үйінде ақын Өтежан Нұрғалиевтің шығармашылық кеші өтетін болды, – деп бастады әңгімесін. – Кешті Жұматай Жақыпбаев жүргізді. Басталатын уақытта залда жиырма шақты ғана адам отырды. Сәл ыңғайсызданып қалған Жұматай Жақыпбаев «қайтеміз, күтеміз бе?» деген еді. Өтежан Нұрғалиев: «Жоқ, бастай береміз. Мен өзім де осы адамдар келеді ғой деп күткенмін», – деді. Сол кеш әлі күнге дейін есімде. Өте әсерлі өтті. Залда отырған жиырма шақты адамның баршасы Өтежан ақынды танитын, оның шығармашылығын білетін, тағдырымен таныс адамдар. Сұрақ қойылды, жауап берілді. Арасында өлең оқылды. Керемет бір сырлы кеш болды». Ал бүгінгі сұхбатта ақын балалар әдебиетінің жай-күйі жөнінде көбірек айтты.  

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 3172
0
Аян Нысаналин, ақын: ӘР ЗАМАННЫҢ ӨЗ ҚҰРҚҰЛТАЙЛАРЫ  МЕН СҰРҚҰЛТАЙЛАРЫ  БОЛАДЫ

«Жақсы қартайған, әдемі қартайған» деп жатамыз ғой әдетте. Ал ақын Аян Нысаналинді, сонымен бірге, сергек қартайған адам десек, жарасардай. Жасы жетпістен асса да, елгезек. Алдындағы ағаларына құрметі бөлек. Артынан ергендерге ізетті. Біз Аян Нысаналиннің суретшілер туралы көп білетінін, көп жазатынын білеміз. Республикалық «Ұлан» газеті үшін арнайы Леонардо да Винчи, Микеланджелодан бастап, Орал Таңсықбаев, Әбілхан Қастеев, Айша Ғалымбаева, Гүлфайрус Ысмайылова сынды бірқатар суретшілер туралы жазды. Кейбір әлемге әйгілі сыршырай тарихын сағаттап әңгімелеуге бар. Мұның сырын өзінің бала күннен суретшілікке құмартатынымен түсіндірді. Сонымен бірге, Аян аға тарихқа да көп қызығады екен. Содан болар, әңгімеміз Шыңғысхан туралы басталып кетті. «Сіз де Шыңғысханмен «ауыратын» ба едіңіз?» деп сұраған ек. «Жоқ, мен тарихқа қызығамын», – деді ақын. Әңгімеміз де осы тұрғыдан басталып кетті:

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 2333
0
Есенғали Раушанов, ақын:  ШЫНДЫҚТЫ АШЫП АЙТУ КЕРЕК ДЕП ШЕШТІМ

Оның қатары бүгінде көптомдықтарын шығара бастаған. Бірақ, бұл кісі кітап шығаруға да құлықсыз. Әйтпесе, үлкен бір баспаның құлағын ұстап отыр. «Осы күнге дейін жазғаным бір-екі кітаптан аспайды» дейді өзі. Бірақ, біз оған сенбейміз. Өйткені, Оның досы да, сырласы да, мұңдасы да – Өлең. Мұндай адамның жазғаны аз болмасы анық. Әңгіме іріктеп, сұрыптап, «ең, ең, ең» дегендерін шығару туралы болса, сөз басқа. Жалпы, бұл кісі сұхбат бермейді. Телевидениеге бармайды. Жазушылар Одағына да. Бірақ, анда-санда әңгімелесіп қалсаң, құлақ құрышың қанады. Бүгінгі кейіпкеріміз – ақын, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Есенғали Раушанов. 

Кейде осы қоғамның барометрі сияқты көрінетіні де бар. Осы жолы да әңгімені ә дегеннен халтурщиктерден бастады. «Жастар өссін, көтерілсін деп, артық-ауыс пікір де айтпаймыз. Бірақ, бұлар өсу орнына, халтура жағына қарай кетіп бара жатыр. Өздері өлеңнің не екенін білмейтін жігіттер ел-елді аралап, мастер-класс өткізетін көрінеді», – деп бастады әңгімесін. Алғашқы сауалды ақындық, ақынның қолтаңбасы деген тұрғыда қойдық. 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 7610
0
ОЛ ОҚАСҚА ҰҚСАМАЙТЫН!.. Жазушы Дидахмет Әшімханұлы туралы бір үзік сыр

Күнде, күнара кездесетінбіз. Баспалар үйінде бір қабатта, көршілес есіктерде отырдық. Дәліздің бойынан төбеміз көріне салысымен-ақ, «Жұлдыз, қал қалай?» – деп жылы жымиып келе жататын. «Жақсы, өзіңіз қалайсыз?» –дейміз. «Жақсы, жақсы», – дейді тағы да жымиып. Көрінбей кетсек, кабинетіміздің есігін қағып, өзі келіп тұратын. Соңғы шыққан мақалаларымызға пікір айтатын. Тұлғалар туралы жазсақ, сол кісілер туралы өзінің білгенін айтатын. Кейде біздің пікірімізді басқа арнаға бұру үшін емес, жалпы біліп жүруіміз үшін ұзақ-ұзақ сыр шертетін. Ол кісімен өткізген жарты сағат тура мағынасында «жаманның өтіп кеткен өміріндей» еді. Енді, міне, Дидағаң – Дидахмет Әшімханұлы да ортамызда жоқ. 

Дидахмет аға Қазақстанның ашық кітапханасына алғашқылардың бірі болып қолдау білдірді. Жазған-сызғанын түгелдей дерлік қолымызға тапсырып, алғашқы күннен-ақ келісімшартқа қол қойып берген еді. Бірде «Сары самаурынның» көп оқылған шығармалар қатарында екенін айтқанымызда, жас балаша қуанған. Өткен жылы болса керек, «Ақ желкеннің» «Ізінен аңыз ерген» айдарына Ғабит Мүсірепов туралы жаздым. Арада бірнеше күн өткенде кабинетке Дидағаң өзі іздеп келді. «Жақсы жазыпсың» деп алды да, мақаламның «плюстары» мен «минустарын» жіпке тізіп берді. Өзінің Ғабеңмен кездесуін, жазушының өмірінің соңғы жылдарындағы жай-күйін әңгімеледі. «Қап, мақаланы жазбай тұрып сізбен бір сөйлесіп алсам болған екен», – дедім өкініп. Тағы бірде кабинетке келгенінде Астанаға барып келгенімді, Төлен Әбдікпен сұхбаттасып қайтқанымды айттым. 

Әңгімелескен Жұлдыз Әбділда
Қаралым: 2886
0