Қазақ тілінің әмбебап сөздігі
Cөздік

Ғылман Әлжановтың орындауындағы күйлер

Ғылман Әлжановтың орындауындағы күйлер
Loading player...

ҒЫЛМАН ӘЛЖАНОВ

(1919 – 1972)

Қазақтың күйші композиторы, күй атасы Құрманғазы Сағырбайұлының ізбасары, қазақтың биік тұлғасы, күйші композитор, күй анасы Дина Кенжеқызы Нұрпейісованың орындаушылық әдіс-тәсілдерін үйреніп, оның күйшілік мектебін бүгінгі күнге сол қаз-қалпында таратып жеткізген бірден-бір шебер орындаушы – Ғылман Әлжанов.

Ғылман 1919 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы Жымпиты ауданы Сүттігенді ауылында дүниеге келген. 6 жасынан бастап домбыраға әуес болған. Бала Ғылманның талабын байқаған нағашысы Құрмаш, оған қалақ домбыра жасап, өнерге баулиды.

1930 жылдары Ғылманға ауыр кезеңдер болады. Бұл кезде Ғылман отбасынан айырылып, жетім қалады. 1930 жылдан бастап, 1935 жылдың ортасына дейін Орал қаласындағы №6 балалар үйінде тәрбиеленеді. Осы кезеңдері әсіресе атақты Есбай Балұстаұлы күйшінің шәкірті Қауен Қалниязұлынан және Сүттігендідегі Қуаныш, Ханкерей сынды күйшілерден тәлім тәжрибе алып, домбыраны тартуды меңгереді. Осы уақыттан бастап, ел арасына «домбырашы бала» деген аты тарап бастайды.

1935 жылы Ғылман Алматыға келеді. Бұл жерде күй тартудың техникасы және жалпы музыка дүниесінің көптеген мәселелері жөнінде лекциялар тыңдап, нота үйреніп, музыкалық сауатылыққа көзін ашады. Осы кезде бірте-бірте Ғылманның өзіндік бағыты мен бір тартқанды қағып алатын сынды ерекше қыры байқала бастайды. Ғылманның осындай қасиетін көрген А. Жұбанов, 1937 жылы күй анасы Дина Нұрпейісованың күйлерін меңгеруге және оның шығармашылығын зерттеп талдауға Ғылман Әлжановты қосады. Осы кезден бастап Ғылман Дина Нұрпейісованың күйлерін үйреніп, өз өмірін күй анасының шығармашылығына арнайды.

1939 жылы Ғылман алғаш рет дирижерлық сынақтан өтіп, өзінің оркестр ұжымын басқара алатынын дәлелдеді.

1945 – 52 жылдары аралығында Ғылман Әлжанов Қостанайда жаңадан ашылған филармонияда көркемдік жетекші болып қызмет етеді. Осы кезде көптеген шәкірттерді даярлап, жастарды өнерге баулиды.

1952 жылы Ғылман Құрманғазы атындағы ұлт-аспаптар оркестріне қайтадан оралып, оркестрдің домбырашысы болып қызмет істейді.

1964 жылы Ғылман Әлжанов «Қазақконцерт» бірлестігінде еңбек етеді.

Ғылман Әлжановтың өмір шығармашылығы Дина Нұрпейісованың мектебімен шектелмеген. Оның репертуарында басқа да халық күйлері, Құрманғазының, Дәулеткерейдің, Мәменнің, Әлікей, Қауеннің, Баламайсан, Ұзақ, Байжұма, Қазанғап, Мұрат Өскінбаевтың күйлері орын алған.

Материалды Ғылман Әлжановтың мұрасын зерттеуші Марат Нұретдинов ұсынған. "Қазақтың музыка тарихында орыны бөлек тұлғалар жетерлік. Оның ішінде күй анасы Дина Нұрпейісованың күйшілік мектебін жеткізген Ғылман Әлжанов та бар. Ғылман Әлжановтың есімі қазақ музыка тарихында бір кездері өшіп қалды. Мен шамам келгенше оған жарық сәулесін түсіруге талпындым. Оның өмірі мен шығармашылығы әлі күнге зерттелген жоқ," – дейді зерттеуші.